II UK 13/19

Sygn. akt II UK 13/19 POSTANOWIENIE Dnia 16 czerwca 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bohdan Bieniek w sprawie z wniosku J. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O. o ustalenie odpowiedzialności osoby trzeciej za nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 16 czerwca 2020 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt III AUa (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od skarżącej na rzecz organu rentowego kwotę 1.800 (jeden tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w (…), wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2018 r., oddalił apelację J. K. od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 25 października 2017 r., mocą którego oddalono odwołanie odwołującej się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia 25 lipca 2016 r., stwierdzającej, że J. K. w związku z pełnieniem funkcji organu zarządzającego, to jest dyrektora naczelnego [...] Wyższej Szkoły Zawodowej w G. ponosi odpowiedzialność za zaległości uczelni z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od grudnia 2010 r. do września 2012 r. w łącznej kwocie 241.993,15 zł. 2 W sprawie ustalono, że J. K. w 1999 r. została założycielem [...] Wyższej Szkoły Zawodowej w G. , w oparciu o pozwolenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 czerwca 1999 r. W dniu 28 czerwca 1999 r. szkoła została wpisana do Rejestru Uczelni Niepublicznych i Związku Uczelni Niepublicznych i z tą datą uzyskała osobowość prawną. Od 2001 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w G., na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez organ rentowy, prowadził przeciwko uczelni postępowanie egzekucyjne. Zadłużenie uczelni systematycznie rosło z uwagi na uchybienia w płatności danin publicznych. Realna możliwość spłaty całego zadłużenia istniała do końca 2009 r., bowiem od maja 2009 r. uczelnia zaprzestała w całości opłacania składek na ubezpieczenia. W 2010 r. na poczet należności składkowych uiściła kwotę 70.980,29 zł, natomiast pozostałej należności w wysokości 88.813,16 zł już nie spłacono. W roku akademickim 2010/2011 zaprzestano naboru. W dniu 29 września 2011 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego o wyrażenie zgody na likwidację uczelni, co nastąpiło na mocy decyzji z dnia 9 stycznia 2012 r. Zarządzeniem z dnia 31 stycznia 2012 r[...] Wyższa Szkoła Zawodowa w G. została postawiona w stan likwidacji. Na likwidatora powołana została odwołująca się. Decyzją z dnia 30 lipca 2012 r. właściwy minister uchylił decyzję wyrażającą zgodę na likwidację uczelni w G., a w dniu 20 września 2012 r. wyraził zgodę na przeniesienie pozwolenia na utworzenie [...] Wyższej Szkoły Zawodowej w G. na rzecz Wyższej Szkoły [...]. Między uczelniami nie zostało podpisane żadne porozumienie odnośnie do spłaty dotychczasowego zadłużenia [...] Wyższej Szkoły Zawodowej w G.. W dniu 30 września 2012 r. rozwiązano ze skarżącą umowę o pracę na stanowisku likwidatora. W dniu 29 sierpnia 2012 r. Urząd Skarbowy w G. dokonał zajęcia ruchomości uczelni tj. wyposażenia sal, w tym monitorów, ławek i regałów, na poczet zadłużenia w stosunku do ZUS i Urzędu Skarbowego o wartości: 39.510 zł. W toku postępowania egzekucyjnego nie ustalono żadnego majątku poza zajętymi ruchomościami, z których możliwa byłaby skuteczna egzekucja. Decyzję tę podtrzymał dyrektor Izby Skarbowej w […]. podnosząc, że zadłużenie uczelni objęte postępowaniem egzekucyjnym w łącznej kwocie przekraczało 1.800.000,00 zł. 3 Zdaniem Sądu Okręgowego, ustalony w sprawie stan faktyczny pozwolił na ocenę, że skarżąca nie udowodniła żadnej z przesłanek wyłączających jej odpowiedzialność za zaległości uczelni z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Rozpoznając apelację Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji poczynił w sprawie poprawne ustalenia w zakresie stanu faktycznego oraz dokonał trafnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Istotne znaczenie w rozstrzygnięciu rozpoznawanej sprawy mają ustalenia poczynione w sprawie IV U (…) Sądu Okręgowego w O., prawomocnie zakończonej oddaleniem apelacji przez Sąd Apelacyjny w (…) (III AUa (…)) i odmową przyjęcia przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej do rozpoznania (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2017 r., I UK 332/16) w zakresie posiadania majątku przez [...] Wyższą Szkołę Zawodową w G., jej wypłacalności, bezskuteczności egzekucji, prowadzenia działalności oraz kwestii przejęcia odpowiedzialności skarżącej za zobowiązania tej uczelni wobec ZUS czy następstwa prawnego Wyższej Szkoły Nauk [...] w W.. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, J. K. ponosi odpowiedzialność za zaległości składkowe uczelni nie tylko jako dyrektor naczelny, ale również jako jej likwidator. Jako założyciel i dyrektor naczelny uczelni doprowadziła bowiem do jej faktycznej niewypłacalności i nie wystąpiła z wnioskiem o jej likwidację we właściwym czasie, to jest umożliwiającym spłacenie zaległości. Zwolnienie jej z odpowiedzialności za zobowiązania uczelni za okres postępowania likwidacyjnego pozwoliłoby jej uniknąć jako likwidatorowi sankcji za nieprawidłowe kierowanie uczelnią. Sąd Apelacyjny uznał za chybiony zarzut, że majątku należało poszukiwać u nowego założyciela - Wyższej Szkoły [...] w W. - jako następcy prawnego [...] Wyższej Szkoły Zawodowej w G. . Podsumowując, zdaniem Sądu Apelacyjnego, J. K. nie uwolniła się od odpowiedzialności określonej w art. 116a w związku z art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 4 1997 r. Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 900), bowiem nie wykazała przesłanek egzoneracyjnych, określonych w art. 116 § 1 pkt 1 i 2 tej ustawy. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pełnomocnik odwołującej się, zaskarżając go w całości. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został oparty na trzech przesłankach. Pierwszą z nich jest potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, to jest: a) art. 116a w związku z art. 116 Ordynacji podatkowej w kontekście zastosowania ich do osób zarządzających podmiotami nie prowadzącymi działalności gospodarczej i nie posiadających zdolności upadłościowej, b) art. 116a w zw. art. 116 Ordynacji podatkowej w kontekście możliwości spełnienia przez osobę zarządzającą podmiotami, nie prowadzącymi działalności gospodarczej i nie posiadających zdolności upadłościowej, przesłanki egzoneracyjnej braku winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub postępowania układowego oraz skutku braku tejże możliwości na jej odpowiedzialność na gruncie wskazanych przepisów. W sprawie występuje również istotne zagadnienie prawne, dotyczące odpowiedzialności likwidatora podmiotu, o którym mowa w art 116a Ordynacji podatkowej w sytuacji cofnięcia likwidacji oraz odpowiedzialności likwidatora podmiotu sprzed dnia 1 stycznia 2016 r., tj. wejścia w życie ustawy z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne wobec dotychczasowego stanowiska doktryny i orzecznictwa. Jako trzecią przesłankę wskazano, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, w części dotyczącej nieponoszenia odpowiedzialności skarżącej za okres od dnia 9 stycznia 2012 r. do dnia 30 grudnia 2012 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ukształtowana została w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako środek odwoławczy o szczególnym charakterze, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa i jednolitości wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym 5 nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń nie satysfakcjonujących stron. Realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowionego w art. 3989 k.p.c., w ramach którego Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny sprawy przedstawionej mu ze skargą kasacyjną. Skuteczne powołanie się przez skarżącą na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni. Konieczne jest wyjaśnienie, na czym polegają dostrzeżone wątpliwości i wykazanie, że wątpliwości te są rzeczywiste i poważne, a jeżeli stosowanie tych przepisów spowodowało już w orzecznictwie sądów określone rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak też uzasadnić, że dokonanie wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. W odniesieniu do postawionych pytań dotyczących wykładni art. 116a w związku z art. 116 Ordynacji podatkowej Sąd Najwyższy wypowiedział się już w tej sprawie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2017 r., I UK 332/16), a zatem nie ma potrzeby powielania tej części argumentacji, która jest znana odwołującej się. Skarżąca powołuje się również na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. W przepisie tym chodzi o zagadnienie prawne obejmujące poważną wątpliwość prawną, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie sądowym, którego wyjaśnienie jest potrzebne do rozstrzygnięcia danej sprawy. Skarżąca, wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne, powinna sformułować to zagadnienie, wskazać na wyłaniające się poważne wątpliwości interpretacyjne, przytoczyć argumenty prowadzące do rozbieżnych ocen i wykazać, że wyjaśnienie przedstawionego zagadnienia będzie miało znaczenie zarówno dla praktyki sądowej, jak i dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej. Również i ta przedstawiona przez skarżącą wątpliwość była już przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego (zob. wyrok z dnia 8 lipca 2008 r., II UK 341/07, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 322), który uznał, że odpowiedzialność ponosi także były członek zarządu 6 powołany na likwidatora spółki. W uzasadnieniu wskazano, że przepis art. 116 Ordynacji podatkowej nie może być interpretowany w sposób ograniczający tę odpowiedzialność, bowiem ona nie może być mniejsza podmiotowo ani przedmiotowo od odpowiedzialności zakreślonej przez prawo spółek handlowych. Odmienne stanowisko prowadziłoby do pominięcia najważniejszego argumentu, mającego uwypuklany w solidaryzmie ubezpieczeń społecznych aspekt „sprawiedliwościowy”. Członek zarządu, który doprowadził do faktycznej niewypłacalności spółki i postawił ją w stan likwidacji, a zwlekał z wnioskiem o ogłoszenie upadłości, uniknąłby jako likwidator nie tylko sankcji odszkodowawczej za nieprawidłowe kierowanie spółką, lecz przede wszystkim doprowadziłby do przerzucenia ciężarów na podmioty regularnie płacące składki. W podobnym kierunku i przeciwko legalności „ucieczki” z funkcji członka zarządu całkowicie niewypłacalnej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przed ryzykiem obarczenia go subsydiarną odpowiedzialnością za zaległości składkowe nieprofesjonalnie zarządzanej spółki wypowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 grudnia 2016 r., II UK 494/15 (LEX nr 2191453). Zgodnie z tym orzeczeniem członek zarządu ustanowiony likwidatorem niewypłacalnej spółki odpowiada za zaległości składkowe powstałe zarówno przed jak i po otwarciu postępowania likwidacyjnego oraz ponosi ryzyko nieskutecznej sanacji zadłużenia spółki. Oznacza to, że legalne, uzasadnione oraz celowościowo i systemowo usprawiedliwione było obarczenie członków zarządu powołanych na likwidatorów spółki z o.o. subsydiarną odpowiedzialnością za zaległości składkowe na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 266). Od 1 stycznia 2016 r. każdy likwidator niewypłacalnej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w tym także ten, który w dacie uzyskania tego statusu prawnego nie był członkiem jej zarządu, odpowiada za zaległości składkowe powstałe w czasie likwidacji spółki na podstawie art. 116b Ordynacji. W uzupełnieniu można przywołać jeszcze wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2016 r., II UK 132/15, w którym przyjęto, że członkowie organu zarządzającego (zarządu) stowarzyszenia, które wyłącznie prowadzi szkołę, aby uwolnić się od odpowiedzialności określonej w art. 116a w związku z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej muszą wykazać 7 przesłanki egzoneracyjne określone w art. 116 § 1 pkt 1 i 2 tej ustawy. W przypadku rezygnacji ze złożenia wniosku o upadłość stowarzyszenia, odpowiednie stosowanie art. 116 Ordynacji podatkowej do członków zarządów stowarzyszeń (art. 116a Ordynacji podatkowej) w zakresie odpowiedzialności za zaległości składkowe na podstawie art. 31 ustawy systemowej polega na takiej modyfikacji przesłanki egzoneracyjnej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b, która pozwala na wykazanie braku winy w niewszczęciu postępowania likwidacyjnego stowarzyszenia. Odwołanie się zaś przez podmiot wnoszący skargę kasacyjną do przesłanki zawartej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. zobowiązuje do przedstawienia wywodu prawnego zmierzającego do wykazania kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły, czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i doszukiwania się ich znaczenia, co daje podstawy do uznania skargi za oczywiście uzasadnioną. Tego w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej nie przedstawiono. Wobec braku cech wskazanych podstawy przedsądu Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. i art. 108 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c.