WRN 149/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk J. Medyk (sprawozdawca). Sędziowie: płk A. Bartel, kpt. J. Dołhy, mjr M. Buliński, płk E. Matwijów, ppłk B. Rychlicki, kpt. L. Bagiński (sędzia s. wojsk. - deleg.).Przedstawiciel Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr J. Żak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy prawomocnie skazanego cyw. Mariana Franciszka B. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k. - z zastosowaniem art. 36 § 1, art. 40 § 1 ust. 2 i art. 46 § 1 ust. 1 k.k. - na kary: 12 lat pozbawienia wolności, 5.000 zł grzywny, pozbawienia praw publicznych na okres 5 lat wraz z konfiskatą mienia w całości, przy czym postępowanie karne o czyny zakwalifikowane z art. 55 pkt 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jedn.: Dz. U. z 1984 r. Nr 32, poz. 174) i art. 271 § 1 k.k. zostało umorzone na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o amnestii (Dz. U. Nr 27, poz. 157) wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 7 kwietnia 1975 r.; następnie wyrok ten utrzymano w mocy wyrokiem Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa z dnia 26 maja 1975 r.- z powodu rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroków Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 7 kwietnia i Sądu Najwyższego - Izba Wojskowa z dnia 26 maja 1975 r. -uwzględniając rewizję nadzwyczajną oraz z urzędu - zaskarżone wyroki sądów obu instancji zmienił przez uniewinnienie skazanego od popełnienia przestępstw określonych w art. 124 § 1, art. 271 § 1 k.k. i art. 55 pkt 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. ewidencji ludności i dowodach osobistych.Uzasadnienie faktycznePowołanym na wstępie wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w W. Marian B. skazany został za popełnienie przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k., mającego polegać na tym, że przebywając w okresie od dnia 15 czerwca 1971 r. do dnia 31 maja 1974 r. na terenie Republiki Federalnej Niemiec działał na rzecz obcego wywiadu, udzielając mu wiadomości dotyczących interesów politycznych i gospodarczych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (...).Tym samym wyrokiem postępowanie karne przeciwko niemu - na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o amnestii - umorzono co do czynów polegających na tym, że:1) przebywając (...) na zorganizowanej (...) wycieczce w Jugosławii nie powrócił do kraju, lecz nielegalnie przez Austrię przedostał się na teren Republiki Federalnej Niemiec, zabierając ze sobą dowód osobisty (...).2) w okresie od połowy 1971 r. do końca maja 1974 r. w korespondencji przesyłanej z Republiki Federalnej Niemiec i innych państw zachodnich do Polski tendencyjnie rozpowszechniał fałszywe wiadomości, szkalujące stosunki społeczno-polityczne w kraju, których treść mogła wyrządzić poważną szkodę interesom Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Sąd Najwyższy - Izba Wojskowa wyrokiem z dnia 26 maja 1975 r. rewizji obrońcy kwestionującej tylko wymiar kary orzeczonej za przestępstwo określone w art. 124 § 1 k.k. nie uwzględnił i zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji utrzymał w mocy (...).Rewizja nadzwyczajna, wniesiona na korzyść oskarżonego przez Prokuratora Generalnego, kwestionuje wyroki sądów obu instancji w zakresie uznania skazanego za winnego popełnienia przestępstw określonych w art. 124 § 1 i art. 271 § 1 k.k. (...) i domaga się zmiany tych wyroków przez uniewinnienie Mariana B. od popełnienia przypisanych mu przestępstw określonych w art. 124 § 1 i art. 271 § 1 k.k.(...) Rewizja nadzwyczajna w uzasadnieniu trafnie stwierdza, że wyroki sądów obu instancji wydane zostały z obrazą prawa procesowego, mającą wpływ na ich treść, i w konsekwencji - obrazę prawa materialnego, polegającą na błędnym przypisaniu skazanemu winy co do popełnienia przezeń przestępstw określonych w art. 124 § 1 i art. 271 § 1 k.k. (...). Przystępując do szczegółowych rozważań nad zasadnością argumentów zawartych w rewizji nadzwyczajnej,Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy stwierdził, co następuje:I. Na niesłusznym skazaniu Mariana B. zaciążyły trzy przesłanki, a mianowicie:a) jego nielegalne przedostanie się do RFN,b) uprzednio wykonywana praca w Zakładach Metalowych im. Waltera w R. oraz c) rzekome ujawnienie wywiadowi RFN i USA wiadomości o produkcji specjalnej w tych zakładach.Konfrontując całokształt materiału dowodowego sprawy z treścią ustaleń faktycznych zaskarżonych orzeczeń, nie jest trudno zauważyć, że argumentacja sądów obu instancji o winie skazanego jest błędna. Zwraca uwagę fakt, że sądy obu instancji wbrew obowiązkowi dochodzenia prawdy materialnej i przestrzegania zasady domniemania niewinności odmówiły wiary wyjaśnieniom skazanego, mimo braku innych - pozytywnych dowodów.(...) W sprawie niniejszej istotne jednak było to, czy skazany uczestnicząc w przesłuchaniach dokonywanych przez służby specjalne "podjął się działalności na rzecz obcego wywiadu" przez udzielenie takich informacji, które ze względu na rodzaj, zakres i znaczenie nie były zwyczajnymi - powszechnie znanymi, lecz ze względu na swą treść były obcemu wywiadowi przydatne. Dokonując ustaleń faktycznych w tym zakresie, sąd orzekający - wbrew zasadzie obiektywizmu - uznał wyjaśnienia skazanego za kłamliwe, nie mając ku temu stwierdzeniu pozytywnego dowodu. Naturalną rzeczą jest, że działalność szpiegowska struktur wywiadowczych każdego państwa jest głęboko zakonspirowana. Nie oznacza to jednak, że w rozpoznawaniu tego rodzaju spraw sądy zwolnione są od stosowania obiektywnych zasad procesowych, w szczególności nie można utożsamiać domniemań, poszlak lub podejrzeń z faktami odpowiadającymi prawdzie materialnej, jak też wątpliwości zastępować pewnością.Przypomnieć należy, że przekonanie sądu o wiarygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych pozostaje pod ochroną prawa procesowego (art. 4 § 1 k.p.k.) wtedy, gdy:a) jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy głównej całokształtu okoliczności sprawy (art. 357 k.p.k.) i to w sposób podyktowany obowiązkiem dochodzenia prawdy (art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k.),b) stanowi wynik rozważenia wszystkich okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (art. 3 § 1 k.p.k.),c) jest wyczerpująco i logicznie - z uwzględnieniem wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego - argumentowane w uzasadnieniu wyroku (art. 372 § 1 pkt 1 k.p.k.).Pogląd taki wypowiedział już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 1974 r. (OSNKW 1975, z. 3-4, poz. 47) i orzekający w niniejszej sprawie powiększony skład Sądu Najwyższego w pełni go aprobuje.(...) Wymagań tych sąd pierwszej instancji w omawianej sprawie nie spełnił, a Sąd Najwyższy podczas rozpoznawania rewizji także im nie sprostał. Mając na względzie uwagi natury ogólnej, stwierdzić należy, że dokonana przez sądy obu instancji ocena dowodów w zakresie przypisania skazanemu winy za przestępstwa określone w art. 124 § 1 i art. 271 § 1 k.k. nie może być aprobowana (...).Zgromadzony materiał dowodowy z całą pewnością nie dostarczył potwierdzenia, że skazany w czasie przesłuchań w M. udzielił pracownikom wywiadu wiadomości o produkcji specjalnej, systemie obrony i zabezpieczenia Zakładów Metalowych w R. Odmawiając wyjaśnieniom skazanego wiarygodności w tym zakresie, sądy obu instancji ustalenia w odmiennej postaci oparły na błędnym wnioskowaniu i założeniu a priori, że skoro był on przesłuchiwany i miał wymagane wiadomości interesujące obcy wywiad oraz że zależało mu na zdobyciu zaufania indagujących go funkcjonariuszy obcego wywiadu - to wiadomości te im przekazał. Rzecz polega jednak na tym, że owe hipotetyczne rozumowanie sądów w konfrontacji z kategorycznymi i konsekwentnymi wyjaśnieniami skazanego nie wytrzymuje krytyki (...).Należało zatem - uwzględniając rewizje nadzwyczajną - zakażone nią wyroki zmienić przez uniewinnienie skazanego od popełnienia przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k.II. Rewizja nadzwyczajna zasadnie kwestionuje też podstawy uznające, że skazany popełnił przestępstwo określone w art. 271 § 1 k.k., co do którego umorzono postępowanie karne na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 lipca 1974 r. o amnestii. Ustalenie sądu, że "w listach nadsyłanych z RFN, Włoch, Hiszpanii i innych państw, gdzie spędzał urlopy, podawał fałszywe informacje co do przemian społeczno-politycznych i gospodarczych w Polsce, przy czym szkalował działalność partii i władz państwowych", nie było wystarczające do stwierdzenia, iż skazany dopuścił się przestępstwa określonego w art. 271 § 1 k.k. Sąd pierwszej instancji nie wykazał przecież w wyroku, które z wiadomości zawartych w korespondencjach skazanego były "fałszywe" (tj. niezgodne z prawdą), jak również nie przytoczył argumentów wskazujących na ich "rozpowszechnianie i szkodzenie interesom Polski" w myśl art. 271 § 1 k.k. (...).Należało wobec tego zaskarżone wyroki sądów obu instancji - również w zakresie umorzenia postępowania o czyn określony w art. 271 k.k. - zmienić przez uniewinnienie skazanego od popełnienia tego czynu (...).