K 10/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 20 kwietnia 2017 r. Pozycja 27 POSTANOWIENIE z dnia 19 kwietnia 2017 r. Sygn. akt K 10/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Grzegorz Jędrejek – przewodniczący Julia Przyłębska Michał Warciński – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 kwietnia 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 11 kwietnia 2017 r. o wyłączenie sędziego Trybunału Konstytucyjnego Lecha Morawskiego z udziału w postępowaniu w sprawie o sygn. K 10/15, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 41 ust. 3 w związku z art. 39 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) nie wyłączać sędziego Lecha Morawskiego od udziału w postępowaniu w sprawie o sygn. K 10/15. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I Pismem z 11 kwietnia 2017 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) wystąpił o wyłączenie z udziału w postępowaniu w sprawie o sygn. K 10/15 sędziego Trybu-nału Lecha Morawskiego. Rzecznik wskazał, że przepisy ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2027; dalej: otpTK) określają przesłanki wyłączenia sędziego Trybunału Konstytucyjnego z udziału w rozpoznawaniu sprawy, ale nie regulują sytuacji, w której w rozpoznawaniu sprawy bierze udział osoba nieuprawniona. Zdaniem Rzecznika, w tym zakresie analogiczne zastosowanie powinien mieć art. 39 ust. 1 oraz 2 otpTK. Rzecznik powołał także art. 379 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.), który stanowi, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa. We wniosku uznano, że przepis ten obejmuje także przypadek, gdy w składzie znajduje się osoba, która nie jest sędzią 2 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje. 1. Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 15 lutego 2017 r., sygn. K 2/15 wyjaśnił, że instytucja wyłączenia sędziego Trybunału z orzekania w sprawie została kom-pleksowo i wyczerpująco uregulowana w rozdziale 3 pt. „Wyłączenie sędziego Trybunału” (art. 39-41) ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Obecny skład orzekający podziela to stanowisko. Zgodnie z art. 39 ust. 1 otpTK sędzia Trybunału jest wyłączony z udziału w rozpoznawaniu sprawy, jeżeli: 1) wydał akt norma-tywny będący przedmiotem wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej; 2) wydał orzeczenie, decyzję administracyjną lub inne rozstrzygnięcie, w sprawie pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej; 3) jest uczestnikiem postępowania lub pozostaje z uczestnikiem postępowania w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy może oddziaływać na jego prawa i obowiązki; 4) był przedstawicielem, pełnomocnikiem lub doradcą uczestnika postępowania; 5) jest stroną w postępowaniu w sprawie, w której zostało przedstawione pytanie prawne lub stroną w tym postępowaniu jest jego małżonek, krewny lub powinowaty w linii prostej, krewny boczny do czwartego stopnia lub powinowaty boczny do drugiego stopnia. Ponadto, w myśl art. 39 ust. 2 otpTK sędzia Trybunału podlega również wyłączeniu z udziału w rozpoznawaniu sprawy, jeżeli: 1) uczestniczył w wydaniu aktu normatywnego, orzeczenia, decyzji administracyjnej lub innego rozstrzygnięcia i może wywołać to wątpliwości co do jego bezstronności; 2) istnieją inne okoliczności mogące wywołać wątpliwości co do jego bezstronności. Zgodnie z art. 39 ust. 3 otpTK w przypadku, o którym mowa w art. 39 ust. 2 otpTK, sędziego Trybunału wyłącza się z udziału w rozpoznawaniu sprawy, jeżeli podmiot składający wniosek o wyłączenie uprawdopodobni istnienie okoliczności mogących wywołać wątpliwości co do jego bezstronności. Zgodnie z art. 36 otpTK w zakresie nieuregulowanym w ustawie do postępowania przed Trybunałem stosuje się odpowiednio przepisy k.p.c. Jednakże treść przepisów otpTK dotyczących wyłączenia sędziego wskazuje, że mają one charakter regulacji pełnej, obejmu-jącej wszystkie przypadki wyłączenia sędziego Trybunału z orzekania w danej sprawie. W tym zakresie przepisy k.p.c. nie mają zatem zastosowania. Na kompleksowy charakter regulacji instytucji wyłączenia sędziego Trybunału w art. 39 otpTK wskazuje także zestawienie tego przepisu z art. 48 oraz art. 49 k.p.c. normu-jącymi przyczyny wyłączenia sędziego w postępowaniu cywilnym. Przepisy te stosowane odpowiednio do wyłączenia sędziego Trybunału nie wnoszą żadnej wartości normatywnej, pokrywając się w zasadzie z regulacją zawartą w art. 39 otpTK. Odpowiednie stosowanie powołanych przepisów k.p.c. do postępowania przed Trybunałem, zgodnie z dyspozycją art. 36 otpTK, jest zatem w tym zakresie nieuzasadnione. Ustawa o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem zawiera samodzielne i pełne uregulowanie przesłanek wyłączenia sędziego Trybunału z orzekania w danej sprawie. 2. Według Rzecznika przepisy nie normują sytuacji, kiedy w składzie orzekającym znajduje się osoba, która nie jest sędzią Trybunału. Należy jego zdaniem w takim przypadku stosować analogię z art. 39 ust. 1 i 2 otpTK o wyłączeniu sędziego z udziału w postępowaniu w sprawie. Jednakże stosowanie analogii z ustawy obwarowane jest określonymi przesłankami. Po pierwsze – wymaga wykazania luki w prawie, a więc udowodnienia, że prawodawca wadliwie zaniechał regulacji, która powinna znaleźć się w ustawie. Po drugie – przypadek objęty ewentualną luką w prawie musi być podobny do tego, który został uregulowany przez przepisy, które mają być stosowane analogicznie do tego przypadku. W ocenie Trybunału OTK ZU A/2017 K 10/15 poz. 27 3 Konstytucyjnego wnioskodawca nie wykazał w sposób dostateczny żadnej z wymienionych przesłanek. Wnioskowanie oparte na analogii z ustawy zawsze niesie ze sobą ryzyko dowolności. Z uwagi na to nie ma zbyt ścisłego związku z podkreślaną we wniosku zasadą legalizmu (art. 7 Konstytucji), która wymaga, aby organy władzy publicznej działały na podstawie i w granicach prawa. Zasada ta, przeciwnie, wymaga właśnie, w kontekście szczególnego przedmiotu wniosku, wyjątkowo rzetelnego uzasadnienia takiego prawniczego rozumowania; udowodnienia, że podstawą procesowego rozstrzygnięcia może być norma, która nie wynika z przepisu, ale z wnioskowania per analogiam legis. 3. Powyższe zagadnienie nie ma jednak pierwszorzędnego znaczenia dla rozstrzy-gnięcia żądania wniosku. Bez względu bowiem na trafność podstawy prawnej tego żądania, chybiona, bo bezpodstawna, jest w nim opinia o statusie prawnym sędziego Trybunału Lecha Morawskiego. Podobną opinię wnioskodawcy o statusie sędziego Trybunału ocenił negaty-wnie Trybunał w postanowieniu z 15 lutego 2017 r., sygn. K 2/15. Obecny skład podziela stanowisko wyrażone w tym orzeczeniu. W jego uzasadnieniu podkreślono, że Prezes Trybunału Konstytucyjnego wyznacza składy orzekające Trybunału na podstawie obowiązu-jących przepisów oraz aktów prawnych dokonanych przez Sejm, osobę wybraną na stanowi-sko sędziego Trybunału oraz Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl stosownych przepisów sędzią Trybunału zostaje osoba wybrana przez Sejm przez indywidualny wybór na dziewięcioletnią kadencję, która złożyła ślubowanie sędziowskie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Każda z osób zajmujących obecnie stanowisko sędziego Trybunału spełnia wymienione wymagania, w tym także sędziowie wskazani we wniosku. Trybunał Konstytucyjny nie ma żadnych podstaw do kwestionowania ich statusu jako sędziów Trybunału. 4. Należy także podzielić stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, wyrażone w posta-nowieniu z 15 lutego 2017 r., sygn. K 2/15, że wbrew twierdzeniom wniosku Trybunał nie wypowiedział się dotychczas w sposób wiążący o statusie prawnym któregokolwiek z sędziów Trybunału. Wymienione przez wnioskodawcę orzeczenia nie stanowią od tego wyjątku. W szczególności w wyroku TK z 3 grudnia 2015 r., K 34/15 (OTK ZU nr 11A/2015, poz. 185), przyjęto m. in., że art. 137 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konsty-tucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej uTK) „w zakresie, w jakim dotyczy sędziów Trybunału, których kadencja upływa 6 listopada 2015 r., jest zgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji”, a z kolei „w zakresie, w jakim dotyczy sędziów Trybunału, których kadencja upływa odpo-wiednio 2 i 8 grudnia 2015 r., jest niezgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji”. Jak wynika z treści tej części sentencji, Trybunał orzekł nie o wyborze sędziów, ale o zgodności art. 137 uTK z art. 195 ust. 1 Konstytucji. Artykuł 137 uTK dotyczył jedynie terminu zgłaszania kandydatów na sędziów Trybunału, którzy mieli zająć miejsca po upływie kadencji pięciu sędziów Trybunału w listopadzie i grudniu 2015 r. Podobnie należy odnieść się do argumentacji odwołującej się do wyroku TK z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15 oraz wyroku TK z 11 sierpnia 2016 r., sygn. 39/16. Rozstrzygnięciem powszechnie obowiązującym, w tym także wnioskodawcę, jest sentencja orzeczenia, przy czym w rachubę wchodzi tylko sentencja orzeczenia merytory-cznego, dotyczącego istoty sprawy, opublikowana we właściwym dzienniku urzędowym. Jakiekolwiek zatem opinie Trybunału wyrażone w uzasadnieniu orzeczenia nie mają mocy powszechnie obowiązującej i nie wiążą jakiegokolwiek organu zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji. Z kolei powoływane we wniosku postanowienie TK z 7 stycznia 2016 r., U 8/15 (OTK ZU nr A/2016, poz. 1) przemawia przeciwko jego żądaniu. Postanowienie to umorzyło postępowanie wszczęte wnioskiem o zbadanie zgodności z Konstytucją uchwał, na podstawie 4 których Sejm wybrał sędziów Trybunału. Postanowieniem tym Trybunał uznał się wprost za organ niekompetentny do rozstrzygania tego rodzaju spraw. I tylko taki jest prawny skutek tego orzeczenia, niezależnie od wywodów przedstawionych w jego uzasadnieniu. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.