K 12/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 11 czerwca 2018 r. Pozycja 29 WYROK z dnia 16 maja 2018 r. Sygn. akt K 12/15* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Piotr Tuleja Michał Warciński – sprawozdawca Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja 2018 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności: art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 usta-wy – Kodeks postępowania karnego i odnoszącego się do oskarżyciela posiłko-wego, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, o r z e k a: Art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904, ze zm.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskar-żenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 ustawy – Kodeks postępowania karnego odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. * Sentencja została ogłoszona dnia 18 maja 2018 r. w Dz. U. poz. 942. OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 2 UZASADNIENIE I 1. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) wnioskiem z 22 kwietnia 2015 r. zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postano-wienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. i odnoszącego się do oskarżyciela posiłko-wego, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.1. Uzasadniając zarzuty wobec zaskarżonego przepisu, Rzecznik podniósł, że oskar-życielem posiłkowym może być tylko pokrzywdzony, to jest osoba fizyczna lub prawna, a tak-że instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Oskar-życiel posiłkowy w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego działa jako stro-na obok oskarżyciela publicznego lub zamiast niego. Oskarżyciel posiłkowy jako strona ma prawo do udziału w rozprawach i posiedzeniach sądu, zadawania pytań, składnia wniosków dowodowych, działania za pomocą ustanowionego pełnomocnika. Uprawnienie oskarżyciela posiłkowego do udziału w postępowaniu sądowym w charakterze strony nie jest ograniczone do etapu przed sądem pierwszej instancji. Oskarżyciel posiłkowy może realizować swoje interesy procesowe również w postępowaniu apelacyjnym, a naruszenie jego praw w tym zakresie sta-nowi rażące naruszenie zasady prowadzenia procesu z udziałem czynnych i biernych stron po-stępowania. Rzecznik podkreśla, że postępowanie karne, którego celem jest prawidłowe rozstrzy-gnięcie o odpowiedzialności karnej, dotyczy jednocześnie interesów prawnych pokrzywdzo-nego, których ochrona może odbywać się dwutorowo w postępowaniu karnym lub w postę-powaniu cywilnym, zależnie od rodzaju sprawy i woli pokrzywdzonego. Każdy z tych dwóch rodzajów postępowania może zapewnić możliwość pokrzywdzonemu uzyskania ochrony prawnej, która częściowo pokrywa się, a częściowo jest różna, co wynika z odmienności chronionych interesów i realizowanych celów w każdym z tych postępowań. Postępowanie karne i postępowanie cywilne są odrębne, ale nie są od siebie zupełnie niezależne. Wynik postępowania karnego, w którym pokrzywdzony nie bierze udziału, może rzutować na prze-bieg i rozstrzygnięcie w postępowaniu cywilnym. 1.2. W ocenie Rzecznika, za przyznaniem pokrzywdzonemu, wstępującemu do sprawy w charakterze oskarżyciela posiłkowego, konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu oraz uznaniem, że orzekanie przez sąd na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. mieści się w zakresie pojęcia „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji przemawia: – po pierwsze, prezentowany w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego pogląd, że sprawa karna jest sprawą oskarżonego, jednakże toczące się postępowanie sądowe w sprawie karnej może również dotyczyć interesów pokrzywdzonego (zob. wyrok TK z 25 września 2012 r., sygn. SK 28/10, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 96), – po drugie, fakt, że gwarancje wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji zostały przy-znane wszystkim potencjalnym stronom postępowania sądowego (zob. uchwała Sądu Naj-wyższego z 20 czerwca 2000 r., sygn. akt I KZP 14/00, OSNKW nr 7-8/2000, poz. 59), – po trzecie, szerszy zakres podmiotowy gwarancji wynikający z powołanego przepisu konstytucyjnego niż z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 3 wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja). 1.3. Zdaniem Rzecznika, prawo do sądu pokrzywdzonego, wyrażające się w postępo-waniu karnym w możliwości udziału w nim w charakterze oskarżyciela posiłkowego, powin-no wiązać się z możliwością zaskarżania rozstrzygnięć sądowych, pozbawiających pokrzyw-dzonego statusu strony postępowania karnego. Wynika to z konstytucyjnej zasady dwuinstan-cyjności, która ma zastosowanie nie tylko do głównego nurtu postępowania karnego, lecz również do postępowań, w których rozpatrywane są kwestie wpadkowe, o ile dotyczą praw lub obowiązków danego podmiotu. Brak możliwości zaskarżenia przez pokrzywdzonego po-stanowienia w przedmiocie wyłączenia go z udziału w postępowaniu karnym czyni jego prawo do udziału w tym postępowaniu iluzorycznym, a przez to proces karny nierzetelny i niespra-wiedliwy. W przekonaniu Rzecznika, wątpliwości, jakie w świetle art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji budzi brak jakichkolwiek mechanizmów zabezpieczających interesy po-krzywdzonego w przypadku pozbawienia go postanowieniem sądu możliwości udziału w postępowaniu karnym na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., potęguje fakt, że przesłanki wydawa-nia takich orzeczeń nie wyłączają ryzyka pomyłki. Rzecznik wskazuje w szczególności na wątpliwości, jakie w doktrynie postępowania karnego budzi rozumienie pojęcia pokrzywdzo-nego. Trudności w uzasadnieniu braku możliwości zaskarżenia orzeczenia wydanego na pod-stawie art. 56 § 2 k.p.k. wynikają, zdaniem Rzecznika, także z faktu, że prawo do zaskarżenia jest przyznane w szczególności w odniesieniu do postanowienia sądu o odtworzeniu akt sprawy (art. 165 § 2 w związku z art. 165 § 1 k.p.k.), postanowienia sądu odwoławczego o pozostawieniu bez rozpoznania środka odwoławczego wniesionego po terminie lub przez osobę nieuprawnioną (art. 430 § 2 w związku z art. 430 § 1 i art. 429 § 1 k.p.k.), a także orze-czenia sądu o kosztach procesu (art. 626 § 3 k.p.k.). Skoro bowiem wyżej wymienione posta-nowienia podlegają zaskarżeniu, to tym bardziej powinno podlegać zaskarżeniu postanowie-nie, które bezpośrednio i w sposób nieodwracalny ingeruje w konstytucyjnie chronione prawa pokrzywdzonego. W konsekwencji brak możliwości zaskarżenia takiego postanowienia jest, w ocenie Rzecznika, niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. 1.4. Rzecznik wskazuje, że prawo do zaskarżania orzeczeń nie jest prawem absolut-nym. Dopuszczalność na tle art. 78 Konstytucji ograniczeń prawa do zaskarżania orzeczeń nie oznacza, że ustawodawca ma nieskrępowaną swobodę ustalania katalogu takich ograniczeń. Ich wprowadzenie powinno być podyktowane szczególnymi okolicznościami, nie może pro-wadzić do naruszenia innych norm konstytucyjnych ani powodować przekreślenia samej za-sady ogólnej, która wskutek wprowadzenia zbyt licznych ograniczeń mogłaby stać się wyjąt-kiem na gruncie ustawodawstwa. Ograniczenie prawa do zaskarżania orzeczeń musi być po-nadto zgodne z zasadą proporcjonalności, a więc spełniać przesłanki niezbędności, przydatno-ści i zbilansowania. W ocenie Rzecznika, kwestionowana regulacja zawarta w art. 56 § 3 k.p.k. nie spełnia testu proporcjonalności i jest z tego powodu niezgodna dodatkowo z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Utrzymania niezaskarżalności postanowienia wydawanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., pozbawiającego pokrzywdzonego możliwości udziału w postępowaniu kar-nym przed sądem, w ocenie Rzecznika, nie uzasadnia dostatecznie dążenie do zapewnienia możliwości załatwienia sprawy w najkrótszym czasie. 2. W piśmie z 22 września 2015 r. stanowisko przedstawił Prokurator Generalny, stwierdzając, że art. 56 § 3 k.p.k. w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., odmawiającego udziału OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 4 w postępowaniu oskarżycielowi posiłkowemu, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2.1. Prokurator Generalny podkreślił, że zmiana art. 56 § 3 k.p.k., która weszła w ży-cie 1 lipca 2015 r. nie zdezaktualizowała zarzutów podniesionych we wniosku Rzecznika wo-bec kwestionowanej regulacji. 2.2. W ocenie Prokuratora Generalnego, istotą zarzutu stawianego kwestionowanej re-gulacji jest naruszanie prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Pozostałe wzorce kontroli konstytucyjności kwestionowanej regulacji mają charakter związkowy. Pro-kurator Generalny zrekonstruował, odwołując się do dorobku orzecznictwa Trybunału Kon-stytucyjnego, zasadniczą treść prawa do sądu z perspektywy pokrzywdzonego. Podkreślił przy tym, że prawo do sądu pokrzywdzonego ulega wzmocnieniu dzięki prawu do zaskarża-nia orzeczeń zagwarantowanemu w art. 78 Konstytucji. Zdaniem Prokuratora Generalnego, rozstrzyganie w przedmiocie odmowy dopuszcze-nia pokrzywdzonego do udziału w postępowaniu karnym przed sądem jest obarczone niemoż-liwym do wyeliminowania ryzykiem błędu przy wykładni przesłanek warunkujących uznanie określonego podmiotu za pokrzywdzonego. Szczególnego znaczenia nabiera zatem zapew-nienie pokrzywdzonemu możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia pozbawiającego go statusu strony postępowania karnego. Jest to warunek rzetelności rozpatrzenia oświadczenia po-krzywdzonego w przedmiocie jego udziału w postępowaniu karnym przed sądem w charakte-rze oskarżyciela posiłkowego. Brak możliwości zaskarżenia takiego orzeczenia pozwala na pozbawienie pokrzywdzonego możliwości udziału w jurysdykcyjnym postępowaniu karnym w charakterze oskarżyciela posiłkowego, a więc strony tego postępowania. W obecnym stanie prawnym, ukształtowanym kwestionowaną regulacją, pozbawienie pokrzywdzonego statusu oskarżyciela posiłkowego może dokonać się bez poszanowania prawa do jego wysłuchania jako strony w jakimkolwiek zakresie. Prokurator Generalny wskazuje, że oświadczenie po-krzywdzonego w przedmiocie udziału w postępowaniu karnym przed sądem w charakterze oskarżyciela posiłkowego nie wymaga uzasadnienia. Oznacza to, że brak możliwości zaskar-żenia orzeczenia o pozbawieniu oskarżyciela posiłkowego udziału w postępowaniu karnym przed sądem może prowadzić do zupełnego pozbawienia go prawa do wysłuchania jako stro-ny postępowania. 2.3. Prokurator Generalny zauważa, że prawo do zaskarżania orzeczeń nie jest prawem absolutnym i może podlegać ograniczeniom. Ograniczenia te muszą jednak spełniać przesłan-ki określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Tymczasem, w ocenie Prokuratora Generalnego, ograniczenie wynikające z kwestionowanego przepisu nie spełnia wymogu proporcjonalności. 3. W piśmie z 26 lutego 2016 r. wyjaśnienia w niniejszej sprawie w imieniu Sejmu przedłożył Marszałek Sejmu, stwierdzając, że art. 56 § 3 k.p.k. w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Marszałek Sejmu podzielił zarówno wskazane przez Rzecznika wzorce kontroli kon-stytucyjności, zarzuty, jak i ich uzasadnienie. 3.1. W ramach analizy formalnoprawnej wniosku Sejm wskazał, że nowelizacja art. 56 § 3 k.p.k., która weszła w życie 1 lipca 2015 r., to jest po złożeniu wniosku przez Rzecznika, ma charakter wyłącznie redakcyjny, a zmieniony fragment art. 56 § 3 k.p.k. ma identyczne znaczenie w swoim kontekście normatywnym. OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 5 Sejm zwrócił ponadto uwagę, że art. 56 § 3 k.p.k. był kwestionowany w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie o sygn. SK 65/13, która zakończyła się posta-nowieniem z 10 marca 2015 r. o umorzeniu postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). 3.2. Marszałek Sejmu, wskazując na zróżnicowany zakres uprawnień pokrzywdzone-go w postępowaniu karnym zależnie od jego etapu, charakteru przestępstwa oraz relacji za-chodzących między pokrzywdzonym i innymi uczestnikami postępowania, podkreślił, że dla pokrzywdzonego w sprawie z oskarżenia publicznego sprawa karna staje się „sprawą” w ro-zumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji dopiero po wszczęciu postępowania przed sądem przez uprawnionego oskarżyciela. Wniesienie aktu oskarżenia w sprawie z oskarżenia publicznego wyznacza moment, w którym w stosunku do pokrzywdzonego zaczynają działać konstytucyj-ne gwarancje wynikające z prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Oświadczenie po-krzywdzonego o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego ma charakter konstytu-tywny, a jego złożenie powoduje, że pokrzywdzony staje się oskarżycielem posiłkowym i jest pełnoprawną stroną postępowania karnego przed sądem. Oskarżyciel posiłkowy niezależnie od tego, czy działa w postępowaniu karnym obok oskarżyciela publicznego, czy samodziel-nie, dochodzi w tym postępowaniu swoich praw, realizując przez to swój własny interes pro-cesowy. Warunkiem koniecznym do skutecznego dochodzenia swoich praw przez pokrzyw-dzonego jest możliwość uczestniczenia w postępowaniu karnym na prawach strony. Bez ta-kiej możliwości wyłączona jest procesowa równość uczestników postępowania, która jest podstawowym elementem rzetelnego postępowania i realizacji prawa do sądu. W konsekwen-cji brak możliwości realizacji interesów pokrzywdzonego w konkretnym postępowaniu kar-nym, wskutek orzeczenia wydawanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., powinien podlegać ocenie z punktu widzenia gwarancji wyrażanych w art. 45 ust. 1 Konstytucji. W ocenie Mar-szałka Sejmu, wynikające z art. 56 § 3 k.p.k. wyłączenie zaskarżalności orzeczeń wydawa-nych na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. jest nie do pogodzenia z wynikającym z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji standardem sprawiedliwości pro-ceduralnej, uwzględniając wagę orzeczenia sądu pozbawiającego pokrzywdzonego statusu oskarżyciela posiłkowego w postępowaniu karnym przed sądem, jak również ryzyko błędu przy ocenie przesłanek uzasadniających jego wydanie. 3.3. Sejm podzielił również ocenę Rzecznika, że kwestionowana regulacja nie znajdu-je dostatecznego usprawiedliwienia w art. 31 ust. 3 Konstytucji. II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) Trybunał może rozpo-znać wniosek na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą pod-stawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot kontroli. 1.1. Przedmiotem kontroli zgodności z Konstytucją w niniejszym postępowaniu jest art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 6 poz. 1904, ze zm.; dalej: k.p.k. lub kodeks postępowania karnego) w zakresie, w jakim wyłą-cza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego. W dniu złożenia wniosku przez Rzecznika (22 kwietnia 2015 r.) art. 56 § 3 k.p.k. sta-nowił: „Na postanowienie sądu wydane na podstawie § 1, a także na postanowienie sądu wy-dane na podstawie § 2, jeżeli dotyczy oskarżyciela posiłkowego określonego w art. 54 lub art. 55 § 3 – zażalenie nie przysługuje”. 1 lipca 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r. poz. 1247, ze zm.; dalej: ustawa nowelizująca z 2013 r.). Na podstawie jej art. 1 pkt 13 nadano art. 56 § 3 k.p.k. nową, obecnie obowiązującą treść: „Na postanowienie sądu wydane na podstawie § 1, a także na postanowienie sądu wydane na podstawie § 2, jeżeli dotyczy oskarżyciela posiłko-wego określonego w art. 54 § 1 lub art. 55 § 3, zażalenie nie przysługuje”. Z zestawienia treści art. 56 § 3 k.p.k. sprzed i po noweli z 2013 r. wynika, że różnią się one tym że: 1) wyrażenie „art. 54” zostało zastąpione wyrażeniem „art. 54 § 1”; 2) myślnik został zastąpiony przecinkiem. Ustawa nowelizująca z 2013 r. objęła także, wymieniany w art. 56 § 3 k.p.k., art. 54 k.p.k. Przed 1 lipca 2015 r. art. 54 k.p.k. stanowił: „Jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony może aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej złożyć oświadczenie, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego” (§ 1). „Odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie pozbawia uprawnień oskarży-ciela posiłkowego” (§ 2). Ustawa nowelizująca z 2013 r., pozostawiając bez zmian art. 54 § 1 k.p.k., zmieniła art. 54 § 2 k.p.k. nadając mu następującą treść: „Cofnięcie aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego nie pozbawia uprawnień oskarżyciela posiłkowego. Pokrzyw-dzony, który uprzednio nie korzystał z uprawnień oskarżyciela posiłkowego, może w terminie 14 dni od powiadomienia go o cofnięciu przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia oświadczyć, że przystępuje do postępowania jako oskarżyciel posiłkowy”. Zmiana ta przy-znała pokrzywdzonemu dodatkową, w porównaniu z poprzednią regulacją, możliwość przy-stąpienia do postępowania karnego w charakterze oskarżyciela posiłkowego – także w ciągu 14 dni od cofnięcia aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego. Ustawa nowelizująca z 2013 r. nie zmieniła natomiast powoływanego w zaskarżonym art. 56 § 3 k.p.k. – art. 55 § 3 k.p.k. Jak wskazano wyżej, wskutek zmiany art. 54 § 2 k.p.k. ustawą nowelizującą z 2013 r. w art. 56 § 3 k.p.k. w miejsce wyrażenia „art. 54” zamieszczono wyrażenie „art. 54 § 1”. Powołane zmiany art. 56 § 3 k.p.k., a więc zamiana wyrażenia „art. 54” na wyrażenie „art. 54 § 1” oraz zamiana myślnika na przecinek nie wpłynęły na treść tego przepisu. Jeżeli idzie o pierwszą zmianę, przed 1 lipca 2015 r. przepis stanowił o „oskarżycielu posiłkowym określonym w art. 54”, a więc o oskarżycielu posiłkowym w osobie pokrzywdzonego, który w sytuacji wniesienia przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia, do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, złożył oświadczenie, że będzie działał w charakte-rze oskarżyciela posiłkowego. Obecnie obowiązujący, od 1 lipca 2015 r., art. 56 § 3 k.p.k. stanowi o takim samym oskarżycielu posiłkowym, tyle że przepis ten odwołuje się do art. 54 § 1 k.p.k. Podobnie zmiana w zaskarżonym przepisie myślnika na przecinek ma wyłącznie redakcyjny charakter i nie zmienia znaczenia tego przepisu. Obydwie powyższe uwagi pozwalają uznać, że ustawa nowelizująca z 2013 r. nie zmieniła sensu normatywnego zaskarżonego przepisu, miała w tym zakresie wyłącznie cha-rakter redakcyjny i porządkujący. Nie sposób zatem stwierdzić, że art. 56 § 3 k.p.k. w zakwe-stionowanym zakresie utracił moc obowiązującą na skutek ustawy nowelizującej z 2013 r. Uwzględniając powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny uznał, że nie było przesłanek do umorzenia postępowania w sprawie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 7 z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK). Tym samym Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przedmiotem kontroli konstytucyjno-ści będzie art. 56 § 3 k.p.k w brzmieniu aktualnie obowiązującym, tj. nadanym ustawą nowe-lizującą z 2013 r. 1.2. Według poddanego kontroli w niniejszym postępowaniu art. 56 § 3 k.p.k. na po-stanowienie sądu wydane na podstawie art. 56 § 1 k.p.k., a także na postanowienie sądu wy-dane na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., jeżeli dotyczy oskarżyciela posiłkowego określonego w art. 54 § 1 lub art. 55 § 3 k.p.k., zażalenie nie przysługuje. Zgodnie z art. 56 § 1 k.p.k. sąd może ograniczyć liczbę oskarżycieli posiłkowych (ubocznych) występujących w sprawie, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia prawidło-wego toku postępowania. Sąd orzeka, że oskarżyciel posiłkowy nie może brać udziału w po-stępowaniu, gdy bierze w nim już udział określona przez sąd liczba oskarżycieli. W myśl art. 56 § 2 k.p.k. sąd orzeka także, że oskarżyciel posiłkowy nie może brać udziału w postępowaniu, jeżeli stwierdzi, że nie jest on osobą uprawnioną lub jego akt oskar-żenia albo oświadczenie o przystąpieniu do postępowania zostało złożone po terminie. Prze-pis ten odnosi się do dwóch rodzajów oskarżycieli posiłkowych. Pierwszy rodzaj oskarżyciela posiłkowego, oskarżyciel posiłkowy subsydiarny, to ten, który składa, w miejsce aktu oskar-żenia składanego przez oskarżyciela publicznego, subsydiarny akt oskarżenia zgodnie z art. 55 § 1 k.p.k. Drugi, oskarżyciel posiłkowy uboczny, to ten, który tylko przyłącza się do postępowania wszczętego aktem oskarżenia przez oskarżyciela publicznego (art. 54 § 1 k.p.k.) albo oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego (art. 55 § 3 k.p.k.). Wspólną dla obydwu kategorii oskarżycieli posiłkowych (subsydiarnego i ubocznego) podstawą odmowy przez sąd zgody na wzięcie udziału w postępowaniu jest brak uprawnienia po stronie oskarżyciela po-siłkowego. Wiąże się to ściśle z brakiem statusu pokrzywdzonego, którego definiuje art. 49 § 1 k.p.k. Z kolei tylko oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego (art. 55 § 1 k.p.k.) dotyczy negatywna przesłanka opóźnienia w złożeniu aktu oskarżenia, natomiast tylko oskarżyciela posiłkowego ubocznego (art. 54 § 1, art. 55 § 3 k.p.k.) dotyczy negatywna przesłanka opóź-nienia w złożeniu oświadczenia o przystąpieniu do postępowania. Art. 56 § 3 k.p.k. wyłącza możliwość wniesienia zażalenia na postanowienie sądu, o którym stanowi art. 56 § 1 k.p.k. oraz na postanowienie sądu wydane na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., jeżeli dotyczy oskarżyciela posiłkowego ubocznego określonego w art. 54 § 1 k.p.k. albo art. 55 § 3 k.p.k. A contrario zażalenie przysługuje na postanowienie sądu wydane wobec oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego w związku z wniesieniem przez niego, zgod-nie z art. 55 § 1 k.p.k., subsydiarnego aktu oskarżenia. Art. 56 k.p.k. przewiduje zatem trzy przesłanki odmowy przez sąd pokrzywdzonemu wstąpienia do procesu karnego w roli oskarżyciela posiłkowego (ubocznego), a mianowicie: 1) gdy w postępowaniu tym bierze już udział określona liczba oskarżycieli posiłko-wych i ograniczenie tej liczby jest koniczne dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępo-wania (art. 56 § 1 k.p.k.); 2) gdy stwierdzi, że podmiot podający się za pokrzywdzonego nie jest uprawniony – pokrzywdzony (art. 56 § 2 k.p.k.); 3) gdy akt oskarżenia albo oświadczenie o przystąpieniu do postępowania w charakte-rze oskarżyciela posiłkowego zostały złożone po terminie (art. 56 § 2 k.p.k.). Trybunał Konstytucyjny uznaje za konieczne podkreślić, że art. 56 § 3 k.p.k. został zaskarżony tylko w zakresie, w jakim wyłącza możliwość złożenia zażalenia na postanowie-nie wydane na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. co do tego, że w postępowaniu nie może brać udziału w charakterze oskarżyciela posiłkowego ubocznego pokrzywdzony (art. 49 § 1 k.p.k.), który chciał się przyłączyć do postępowania wszczętego aktem oskarżenia złożonego OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 8 przez oskarżyciela publicznego (art. 54 § 1 k.p.k.) albo przez oskarżyciela posiłkowego sub-sydiarnego (art. 55 § 3 k.p.k.). W rachubę wchodzą zatem wyłącznie przesłanki, o których mowa w art. 56 § 2 k.p.k., a więc uznanie, że pokrzywdzony nie ma w istocie takiego przy-miotu i nie jest osobą uprawnioną, albo złożenie stosownego oświadczenia z przekroczeniem terminu. Kontroli zgodności z Konstytucją nie podlega zatem art. 56 § 3 k.p.k. w niezaskarżo-nym zakresie, w jakim wyłącza zażalenie na postanowienie wydane na podstawie art. 56 § 1 k.p.k. Zgodnie z art. 67 ust. 1 otpTK Trybunał podczas orzekania jest związany zakresem zaskarżenia wskazanym we wniosku, pytaniu prawnym albo skardze konstytucyjnej. Trybu-nał działając na wniosek, a nie z urzędu, poddaje kontroli zgodności z Konstytucją kwestio-nowaną regulację jedynie w zakresie wskazanym przez podmiot kompetentny do wszczęcia postępowania przed Trybunałem. 2. Wzorce kontroli. 2.1. We wniosku jako wzorce kontroli konstytucyjności kwestionowanego przepisu wskazano art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Trybunał w niniejszym składzie uznał, że wystarczającymi dla oceny zgodności z Konstytucją zaskarżonego przepisu wzorcami kontroli są art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2.2. Zgodnie z art. 78 Konstytucji każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa. Przepis ten statuuje samodzielne i w pełni ukształtowane, na poziomie ogólności wła-ściwym Konstytucji, konstytucyjne prawo podmiotowe (prawo podstawowe) – prawo do za-skarżenia orzeczenia albo decyzji wydanych w pierwszej instancji. Prawo to przysługuje każ-dej ze stron procesu, niezależnie od tego, jaki jest to rodzaj procesu (cywilny, karny, sądowo-administracyjny, administracyjny) i przed jakim organem się toczy (sąd, organ administracji publicznej). Art. 78 zdanie pierwsze Konstytucji stanowi o zasadzie. Nie ma ona jednak cha-rakteru absolutnego i nieograniczonego. Wyjątek od niej przewiduje zdanie drugie art. 78 Konstytucji, zastrzegając, że musi mieć on formę ustawy. Odstępstwa od tej zasady nie mogą jednak doprowadzić do naruszenia innych przepisów konstytucyjnych i muszą znajdować uzasadnienie w szczególnych okolicznościach faktycznych i prawnych (zob. wyroki z: 20 października 2010 r., sygn. P 37/09, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 79; 14 maja 2013 r., sygn. P 27/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 41; 26 listopada 2013 r., sygn. SK 33/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 124; 11 maja 2016 r., sygn. SK 16/14, OTK ZU A/2016, poz. 21; 15 listo-pada 2016 r., sygn. SK 46/15, OTK ZU A/2016, poz. 87). „Konstytucja nie precyzuje charak-teru tych wyjątków, nie wskazuje bowiem ani zakresu podmiotowego, ani przedmiotowego, w jakim odstępstwo od tej zasady jest dopuszczalne. Nie oznacza to jednak, iż ustawodawca ma pełną, niczym nieskrępowaną swobodę w ustalaniu katalogu takich wyjątków. W pierw-szym rzędzie należy liczyć się z tym, iż nie mogą one prowadzić do naruszenia innych norm konstytucyjnych. Ponadto, nie mogą powodować przekreślenia samej zasady ogólnej, która na gruncie zwykłego ustawodawstwa stałaby się de facto wyjątkiem od wprowadzanej w róż-nych regulacjach procesowych reguły postępowania jednoinstancyjnego. Należy zatem uznać, że odstępstwo od reguły wyznaczonej treścią normatywną art. 78 Konstytucji w każdym razie powinno być podyktowane szczególnymi okolicznościami, które usprawiedliwiałyby pozba-wienie strony postępowania środka odwoławczego” (wyrok TK z 12 czerwca 2002 r., sygn. P 13/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 42). OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 9 2.3. Ograniczenie prawa do zaskarżenia, niezależnie od postaci, powinno spełniać przesłanki, o których stanowi art. 31 ust. 3 Konstytucji. Prawo do zaskarżenia jest prawem podstawowym, do którego ma zastosowanie zasada proporcjonalności. Art. 78 zdanie drugie Konstytucji pozwala jednak na dalej idącą ingerencję prawodawcy, który może w określo-nych ustawą przypadkach nie tylko ograniczyć, ale nawet odjąć prawo zaskarżenia orzeczenia albo decyzji wydanych w pierwszej instancji. W rachubę wchodzi zatem także ingerencja w prawo polegająca na naruszeniu jego istoty, czego zakazuje art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji. Odjęcie prawa nie może być zatem kwalifikowane jako jego ograniczenie. Prawo ograniczone pozostaje prawem, choćby w wąskim zakresie; odjęcie prawa oznacza natomiast jego pozbawienie. Prowadziłoby to do wniosku, że art. 31 ust. 3 Konstytucji nie może mieć do przypadku odjęcia prawa zastosowania bezpośredniego. Niemniej należy zgodzić się z wyrażanym w nauce i orzecznictwie poglądem, zgodnie z którym wyłączenie prawa do za-skarżenia powinno być oceniane także na tle art. 31 ust. 3 Konstytucji (por. wyrok TK z 18 kwietnia 2005 r., sygn. SK 6/05, OTK ZU nr 4/A /2005, poz. 36). Odjęcie prawa jest bowiem dalej idącą ingerencją w konstytucyjne prawo podmiotowe niż jego ograniczenie. Negowanie stosowania art. 31 ust. 3 Konstytucji do przypadku odjęcia prawa zaskarżenia prowadziłoby, na tle art. 78 zdanie drugie Konstytucji, do pogorszenia pozycji prawnopod-stawowej podmiotu, w porównaniu z podmiotem, którego prawo zaskarżenia zostało jedynie ograniczone. Nie znajduje to uzasadnienia w zasadach i wartościach konstytucyjnych. Konieczne jest zatem sięgnięcie do zasady proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytu-cji, pozwalającej na dokonanie oceny zgodności z Konstytucją odjęcia prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. W przeciwnym bowiem wypadku, poza wymaganiem formy ustawy, odjęcie prawa do zaskarżania podlegałoby daleko idącej swobo-dzie ustawodawczej, gdy ograniczenie prawa do zaskarżania musiałoby już spełniać przesłan-ki z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Należy zatem przyjąć, że ustawowe uniemożliwienie zaskarże-nia orzeczenia lub decyzji wydanych w pierwszej instancji podlega kontroli na tle zasady pro-porcjonalności, zrekonstruowanej z art. 31 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji. Ustawowe od-jęcie prawa do zaskarżania powinno zatem znajdować uzasadnienie w wartościach wskaza-nych w art. 31 ust. 3 Konstytucji i być konieczne w demokratycznym państwie prawnym, a więc respektować zasadę proporcjonalności. Nie wyłącza to jednak, jak już wspomniano, oceny zasadności odjęcia prawa do zaskarżenia także na tle innych zasad i wartości konstytu-cyjnych, w szczególności tych, o których stanowi art. 2 Konstytucji. Pozwala na to szeroka formuła zdania drugiego art. 78 Konstytucji. Może być ona bowiem odczytywana w kontek-ście innych przepisów konstytucyjnych, z których wynikają zasady i wartości konstytucyjne. 3. Ocena zgodności art. 56 § 3 k.p.k. w zaskarżonym zakresie z art. 78 Konstytucji w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 3.1. Już w trakcie przygotowywania projektu obecnie obowiązującego kodeksu postę-powania karnego toczyła się dyskusja pomiędzy zwolennikami i przeciwnikami instytucji oskarżyciela posiłkowego. Jednym z argumentów podnoszonych przeciwko tej instytucji była obawa przed ryzykiem pieniactwa, wydłużającego postępowanie i prowadzącego do bezpod-stawnego oskarżania niewinnych osób. Mimo tych obaw w kodeksie postępowania karnego zmieniono zasadniczo pozycję prawną pokrzywdzonego. Wyrazem tego jest art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k., zgodnie z którym jednym z celów postępowania karnego jest uwzględnianie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego. Przepis ten stanowi wyraz idei sprawiedliwości na-prawczej w postępowaniu karnym i realizację wynikającego z niej postulatu zapewnienia po-krzywdzonemu udziału w procesie prowadzącym do restytucji skutków czynu zabronionego w jego dobrach. Z taką koncepcją statusu pokrzywdzonego koresponduje nadanie konstytu-tywnego charakteru oświadczeniu o działaniu w postępowaniu karnym przed sądem w cha- OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 10 rakterze oskarżyciela posiłkowego albo o przyłączeniu się do innego oskarżyciela posiłkowe-go, jak również aktowi oskarżenia, wnoszonemu na podstawie art. 55 § 1 k.p.k. Wzmacnianie ochrony pokrzywdzonego w postępowaniu karnym jest zauważalną tendencją na tle kolejnych zmian kodeksu postępowania karnego dotyczących jego uprawnień. Mimo tego w kodeksie postępowania karnego utrzymano niezaskarżalność postano-wień sądu wydawanych na podstawie art. 56 § 1 i 2 k.p.k. w przedmiocie pozbawienia go statusu strony i wiążących się z tym uprawnień w procesie karnym. 3.2. W orzecznictwie i doktrynie procesu karnego wskazuje się, że celem art. 56 § 3 k.p.k. jest zapobieżenie blokowaniu procesu karnego przez spory o możliwość udziału w pro-cesie karnym przed sądem. Brak regulacji zawartej w art. 56 § 3 k.p.k. mógłby prowadzić do naruszania innych praw konstytucyjnie chronionych, takich jak prawo do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Ponadto możliwość zaskarżania postanowień wydawanych na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. była uznawana za źródło ryzyka blokowania procesu karnego. Kwestionowana regulacja zawarta w art. 56 § 3 k.p.k. koresponduje z tezą, zgodnie z którą wzmacnianie pozycji pokrzywdzonego w postępowaniu karnym stoi w konflikcie z ochroną praw oskarżonego. Jej zwolennicy wskazują, że im więcej uprawnień w postępo-waniu karnym ma pokrzywdzony, tym postępowanie to jest dłuższe, bardziej sformalizowane i kosztowne. Instytucja oskarżyciela posiłkowego była i jest postrzegana przez adherentów tej opinii jako rodzaj wkraczania obywatela w sferę działalności urzędowej państwa, uzurpowa-nie sobie wbrew jego woli i bez jego zgody funkcji publicznych. Zapatrywanie powyższe miało znaczący wpływ na ograniczanie pozycji procesowej pokrzywdzonego, a co za tym idzie także oskarżyciela posiłkowego w polskim procesie karnym. 3.3. Dokonywana przez sąd na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. ingerencja w prawo oskar-życiela posiłkowego (ubocznego) do udziału w postępowaniu sądowym ma charakter pełny i definitywny. Pełnia charakteru tej ingerencji wynika stąd, że oskarżyciel posiłkowy wskutek rozstrzygnięcia, że nie może brać udziału w postępowaniu karnym przed sądem, traci status oskarżyciela posiłkowego i wszystkie wiążące się z nim uprawnienia. W szczególności należy wskazać, że do oskarżycieli posiłkowych, którzy zostali po-zbawieni udziału w postępowaniu karnym przed sądem na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., nie ma zastosowania art. 56 § 4 k.p.k. umożliwiający oskarżycielom posiłkowym pozbawionym udziału w postępowaniu na podstawie art. 56 § 1 k.p.k. złożenie na piśmie ich stanowisk. Ryzyko bezpodstawnego pozbawienia oskarżyciela posiłkowego udziału w procesie karnym przed sądem na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., zwiększane przez niezaskarżalność po-stanowienia w tym przedmiocie, nie jest równoważone przez jakikolwiek mechanizm pozwa-lający takiemu podmiotowi lub instytucji na skuteczne złożenie stanowiska w sprawie, która może co najmniej pośrednio dotyczyć jego istotnych praw lub interesów. O znaczeniu ingerencji w prawa oskarżyciela posiłkowego, dokonywanej postanowie-niem wydawanym na podstawie art. 56 § 2 k.p.k., świadczy to, że Sąd Najwyższy uznaje, że zmiana kwalifikacji prawnej czynu w jurysdykcyjnym postępowaniu karnym, która uzasadnia uznanie podmiotu lub instytucji, uprzednio pozbawionego udziału w postępowaniu za oskar-życiela posiłkowego, może uzasadniać prowadzenie postępowania od początku (por. posta-nowienie SN z 24 maja 2011 r., sygn. akt II KK 13/11, Lex nr 847132). 3.4. Oceniając zgodność art. 56 § 3 k.p.k. w zaskarżonym zakresie, należy zauważyć, że pokrzywdzony nie jest stroną postępowania karnego przed sądem z mocy prawa. Jurys-dykcyjne postępowanie karne różni się pod tym względem od postępowania przygotowaw-czego, w którym pokrzywdzony jest stroną z mocy art. 299 § 1 k.p.k. Możliwość wzięcia przez pokrzywdzonego udziału w postępowaniu karnym przed sądem jako strony w charakte- OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 11 rze oskarżyciela posiłkowego ubocznego jest uzależniona od złożenia przez niego w odpo-wiednim terminie, o charakterze prekluzyjnym, oświadczenia o działaniu albo przyłączeniu się do procesu (art. 54 § 1 i art. 55 § 3 k.p.k.). Oświadczenie o działaniu lub o przyłączeniu się do procesu może być złożone aż do rozpoczęcia przewodu sądowego, czyli do zwięzłego przedstawienia przez oskarżyciela zarzutów oskarżenia (art. 385 § 1 k.p.k.). Oświadczenia o działaniu lub o przyłączeniu się w charakterze oskarżyciela posiłko-wego ubocznego do procesu karnego przed sądem mają charakter konstytutywny i prowadzą do nabycia przez podmiot lub instytucję, która je składa, statusu strony procesu. Oświadczenia o działaniu lub o przyłączeniu się w charakterze oskarżyciela posiłko-wego ubocznego do jurysdykcyjnego procesu karnego są składane do sądu prowadzącego postępowanie i podlegają przez niego badaniu. Oznacza to, że oświadczenia pokrzywdzonego składane na podstawie art. 54 § 1 albo art. 55 § 3 k.p.k. wszczynają postępowanie incydental-ne, mające na celu sprawdzenie, czy podmiot lub instytucja, które uzyskały status oskarżycie-la posiłkowego, powinny być stroną jurysdykcyjnego procesu karnego. W postępowaniu tym sąd sprawdza, czy oświadczenia złożone na podstawie art. 54 § 1 albo art. 55 § 3 k.p.k. po-chodzą od podmiotu lub instytucji uprawnionej – pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 k.p.k. – oraz czy oświadczenia te zostały złożone z zachowaniem terminu. Postępowanie to może zakończyć się w dwojaki sposób. W przypadku, gdy sąd uznaje, że oświadczenia złożo-ne na podstawie art. 54 § 1 albo art. 55 § 3 k.p.k. zostały złożone przez osoby lub instytucje uprawnione w terminie, nie ma konieczności wydawania postanowienia deklarującego taki stan prawny. Skutki prawne wywołane przez złożenie oświadczeń na podstawie art. 54 § 1 albo art. 55 § 3 k.p.k. pozostają w mocy. Natomiast w przypadku, gdy sąd uznaje, że oświad-czenia, o których stanowią art. 54 § 1 oraz art. 55 § 3 k.p.k., zostały złożone przez podmiot lub instytucję nieuprawnioną albo po terminie ustawowym, wydaje postanowienie, że oskar-życiel posiłkowy (uboczny) nie może brać udziału w jurysdykcyjnym procesie karnym. Zgodnie z art. 56 § 3 k.p.k. postanowienie to nie podlega zaskarżeniu. Wydanie przez sąd postanowienia o tym, że oskarżyciel posiłkowy nie może brać udziału w jurysdykcyjnym procesie karnym, powoduje pozbawienie podmiotu lub instytucji statusu strony postępowania karnego przed sądem i wszelkich wiążących się z nim upraw-nień. Nie oznacza to jednak, że pokrzywdzony wskutek takiej decyzji jest całkowicie pozba-wiony możliwości obrony swoich praw i udziału w procesie karnym. Kodeks postępowania karnego przewiduje bowiem sytuacje, gdy pokrzywdzony może działać w jurysdykcyjnym procesie karnym niezależnie od tego, czy ma status strony. Przejawia się to w możliwości złożenia wniosku o naprawienie szkody lub krzywdy (art. 49a k.p.k. w związku z art. 46 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz. U. z 2017 r. poz. 2204, ze zm.), zaspo-kojenia roszczeń wynikających z przestępstwa z ulegających przepadkowi przedmiotów porę-czenia majątkowego lub ściągniętych sum poręczenia majątkowego, gdy w inny sposób nie można uzyskać naprawienia szkody (art. 269 § 1 k.p.k.), udziału pokrzywdzonego w posie-dzeniu sądu w przedmiocie warunkowego umorzenia postępowania (art. 341 § 1 k.p.k.), udziału pokrzywdzonego w posiedzeniu sądu w przedmiocie skazania oskarżonego bez roz-prawy (art. 343 § 5 k.p.k.), udziału pokrzywdzonego w posiedzeniu sądu w przedmiocie umo-rzenia postępowania z powodu niepoczytalności oskarżonego i zastosowania doń środków zabezpieczających (art. 354 pkt 2 k.p.k.) oraz możliwości zaskarżenia wyroku warunkowo umarzającego postępowanie (art. 444 k.p.k.). Nie ulega jednak wątpliwości, że porównanie uprawnień, jakie mogą być wykonywa-ne w jurysdykcyjnym procesie karnym przez pokrzywdzonego będącego oskarżycielem po-siłkowym oraz uprawnień, które mogą być wykonywane przez pokrzywdzonego bez względu na to, czy jest stroną tego procesu, prowadzi do wniosku, iż pozbawienie go statusu oskarży-ciela posiłkowego istotnie ogranicza obronę jego praw i interesów w procesie karnym. OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 12 3.5. Konfrontując art. 56 § 3 k.p.k. w zaskarżonym zakresie z art. 78 Konstytucji, na-leży zauważyć, że przyznana pokrzywdzonemu możliwość uzyskania statusu oskarżyciela posiłkowego, z procesowego punktu widzenia incydentalna, z punktu widzenia pozycji proce-sowej oraz uprawnień pokrzywdzonego ma fundamentalne znaczenie. Wystarczy wskazać, że pokrzywdzony, uzyskując status oskarżyciela posiłkowego, staje się stroną procesu karnego z wszelkimi związanymi z tym korzyściami prawnymi, przewidzianymi przepisami prawa. Do uprawnień oskarżyciela posiłkowego jako strony postępowania należą w szczególności: prawo do złożenia wniosku o wyłączenie sędziego (art. 42 § 1 k.p.k.), prawo do ustanowienia pełnomocnika (art. 87 § 1 k.p.k.), prawo do udziału w posiedzeniu sądu (art. 96 § 1 k.p.k.), prawo do zgłoszenia wniosku o przywrócenie terminu (art. 126 § 1 k.p.k.), prawo do złożenia wniosku o sprostowanie protokołu rozprawy lub posiedzenia (art. 152 k.p.k.), prawo dostępu do akt i sporządzania z nich odpisów (art. 156 § 1 k.p.k.), prawo do uzyskania nieodpłatnie uwierzytelnionego odpisu każdego orzeczenia (art. 157 § 1 k.p.k.), prawo do złożenia wnio-sku o przeprowadzenie dowodu (art. 167 k.p.k.), prawo do zadawania pytań osobie przesłu-chiwanej (art. 171 § 2 k.p.k.), prawo do zabrania głosu podczas rozprawy w każdej kwestii podlegającej rozstrzygnięciu (art. 367 k.p.k.), prawo do wnoszenia środków odwoławczych od orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 425 § 1 k.p.k.). Kwestia utrzymania statusu strony w procesie karnym jest zatem niebagatelna dla za-interesowanego tym statusem pokrzywdzonego. Pozbawienie go możliwości zaskarżenia po-stanowienia odmawiającego mu tego statusu narusza jego konstytucyjne prawo podmiotowe wyrażone w art. 78 Konstytucji. Pozostaje jednak rozważyć, czy wyłączenie tej zaskarżalno-ści nie jest uzasadnionym wyjątkiem, o którym stanowi art. 78 zdanie drugie Konstytucji. 3.6. Art. 56 § 3 k.p.k. jest jednostką redakcyjną ustawy, dlatego przesłanka formalna (wymaganie ustawy) jest spełniona. Rozpatrzenia wymaga to, czy wyjątek ten jest dostatecz-nie uzasadniony na tle innych zasad i wartości konstytucyjnych. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji ograniczenia w zakresie korzystania z konstytu-cyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są ko-nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. W myśl utrwalonego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, zarzut naruszenia art. 31 ust. 3 Konstytucji, a więc zarzut braku proporcjonalności sensu largo przy ogranicze-niu przez prawodawcę wolności lub prawa podstawowego, wymaga przeprowadzenia trzy-punktowego testu. Polega on na stwierdzeniu: 1) czy kontrolowany przepis prawa doprowadzi do osiągnięcia zamierzonego przez prawodawcę celu, a więc czy ochroni w oznaczonym za-kresie przynajmniej jedną z wartości, o których mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji (przesłanka przydatności); 2) czy kontrolowany przepis prawa jest możliwie najmniej uciążliwym środ-kiem wiodącym do osiągnięcia założonego przez prawodawcę celu (przesłanka niezbędności, konieczności); 3) czy utracone w wyniku ograniczenia wolności lub prawa podstawowego dobro (wartość konstytucyjna) pozostaje w proporcji do dobra (wartości konstytucyjnej) osią-gniętego przez kontrolowany przepis (proporcjonalność sensu stricto) – (zob. wyroki TK z: 13 marca 2007 r., sygn. K 8/07, OTK ZU nr 3/A/2007, poz. 26; z 22 marca 2017 r., sygn. SK 13/14, OTK ZU A/2017, poz. 19). Wyłączenie zaskarżalności postanowień wydawanych na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. wprowadzone w kwestionowanym przepisie może być uznane za przydatne do osiągnięcia efektywności, sprawności czy szybkości procesu karnego przed sądem. Momenty te są uzna-wane za współtworzące przesłankę porządku publicznego z art. 31 ust. 3 Konstytucji, uzasad-niającą ograniczenie korzystania z prawa lub wolności. Z drugiej jednak strony należy pod-kreślić, że nawet jeżeli rozpoznanie środków zaskarżenia na postanowienia wydawane na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. powodowałoby, w jakimś stopniu, spowolnienie postępowania OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 13 karnego przed sądem na jego początkowym etapie, to taki skutek jest równoważony przez zmniejszenie ryzyka niedopuszczenia do udziału w jurysdykcyjnym procesie karnym po-krzywdzonego, który powinien brać w nim udział. Redukcja takiego ryzyka ma istotne zna-czenie ze względu na to, że postępowanie karne przed sądem prowadzone bez udziału pod-miotu lub instytucji, którzy powinni być jego stronami, jest obarczone istotną wadą, mogącą powodować konieczność jego prowadzenia od początku. W konsekwencji zakaz zażalenia, któremu przyświeca idea dbałości o ekonomię, sprawność i szybkość procesu karnego, może w niektórych przypadkach doprowadzić nawet do konieczności powtórzenia tego procesu, co ze wspomnianą ideą pozostaje w konflikcie. O ile jednak wspomniane wyłączenie może być przydatne dla osiągnięcia wymienio-nych celów, o tyle nie spełnia przesłanki konieczności (niezbędności). Wyłączenie zaskarżal-ności przedmiotowego postanowienia z pewnością nie jest najmniej uciążliwym środkiem wiodącym do osiągnięcia efektywności, sprawności czy szybkości procesu karnego. Należy zauważyć, że dokonywana przez sąd na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. – nieza-skarżalna na mocy art. 56 § 3 k.p.k. – ingerencja w prawo oskarżyciela posiłkowego (ubocz-nego) do udziału w procesie karnym ma charakter pełny i definitywny. Podkreślenia wymaga także to, że kontrolowany przepis odejmuje prawo do zaskarżenia orzeczenia wydanego nie w jakimkolwiek postępowaniu, ale w postępowaniu sądowym, co w kontekście prawa do są-du, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji, nabiera wyjątkowego znaczenia. Standardy kon-stytucyjne w tej materii wymagają szczególnego uzasadnienia ograniczenia, a tym bardziej odjęcia prawa konstytucyjnego. Oskarżyciel posiłkowy wskutek rozstrzygnięcia sądu nie mo-że brać udziału w postępowaniu karnym przed sądem, traci status oskarżyciela posiłkowego i wszystkie wiążące się z nim uprawnienia. Ryzyko bezpodstawnego pozbawienia oskarżycie-la posiłkowego udziału w procesie karnym nie jest przy tym równoważone przez jakikolwiek inny mechanizm procesowy. Nie sposób zatem mówić o najmniejszej uciążliwości (dolegli-wości) w sytuacji pozbawienia pokrzywdzonego prawa do udziału w procesie karnym w roli strony. Uzyskanie i utrzymanie przez pokrzywdzonego pozycji strony procesu karnego ma bowiem, z perspektywy przysługujących mu z tego tytułu uprawnień, fundamentalne znacze-nie. Tym samym pozbawienie pokrzywdzonego prawa do zaskarżenia postanowienia sądu odbierającego mu status oskarżyciela posiłkowego istotnie ogranicza ochronę jego praw i interesów w procesie karnym. Warto podkreślić, że prawodawca nie dostrzega takiej konieczności co do podobnej sytuacji procesowej – a contrario z art. 56 § 3 k.p.k. dopuszcza zażalenie na postanowienie odmawiające statusu oskarżyciela subsydiarnego. Jest tak, mimo że przesłanki odmowy, określone w art. 56 § 2 k.p.k., są w istocie tożsame. Różnica polega na tym, że w miejsce terminowego oświadczenia o przystąpieniu do postępowania wchodzi złożenie w terminie aktu oskarżenia. W zasadzie niespełnienie już tylko jednej z przesłanek proporcjonalności sensu largo przez kontrolowany przepis zwalnia Trybunał Konstytucyjny z badania, czy pozostałe prze-słanki zostały spełnione. Niemniej, zdaniem Trybunału, kontrolowany art. 56 § 3 k.p.k. nie spełnia także przesłanki proporcjonalności sensu stricto. Odjęte prawo do poddania kontroli instancyjnej postanowienia odbierającego pokrzywdzonemu status oskarżyciela posiłkowego, a przez to strony, z wszelkimi związanymi z tym konsekwencjami karnoprocesowymi, pozo-staje w dysproporcji z wartością efektywności, sprawności i szybkości procesu karnego. 3.7. Pozbawienie pokrzywdzonego prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu odbierające-go mu status oskarżyciela posiłkowego, o którym mowa w art. 56 § 3 k.p.k., w zakwestiono-wanym zakresie, nie przechodzi zatem testu proporcjonalności – nie jest środkiem najmniej dolegliwym ani niezbędnym w rozumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zaskarżony przepis na- OTK ZU A/2018 K 12/15 poz. 29 14 rusza konstytucyjne prawo do zaskarżania orzeczeń sądowych wydanych w pierwszej instan-cji – art. 78 Konstytucji. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 56 § 3 k.p.k. w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydane-go na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, jest niezgod-ny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 4. Umorzenie postępowanie w zakresie badania zgodności art. 56 § 3 k.p.k., we wska-zanym we wniosku zakresie, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny uznał kwestionowany art. 56 § 3 k.p.k., w zaskarżonym za-kresie, za niezgodny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, stąd też nie ma potrzeby badania zgodności tego przepisu z pozostałymi, wskazanymi we wniosku wzorcami kontroli. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, w razie stwierdzenia nie-konstytucyjności kwestionowanej regulacji chociażby z jednym z powołanych wzorców kon-troli, postępowanie w zakresie badania zgodności tej regulacji z pozostałymi wzorcami kon-troli może zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 otpTK (por. wyroki TK z: 26 czerwca 2001 r., sygn. U 6/00, OTK ZU nr 5/2001, poz. 122; 11 maja 2004 r., sygn. K 4/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 41; 19 listopada 2009 r., sygn. K 62/07, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 149; 12 stycznia 2012 r., sygn. Kp 10/09, OTK ZU nr 1/A/2012, poz. 4; 30 lipca 2014 r., sygn. K 23/11, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 80). Trybunał Konstytucyjny postanowił zatem umorzyć postępowanie w tym zakresie ze względu na zbędność wydania wyroku. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.