K 13/17

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 23 września 2020 r. Pozycja 46 POSTANOWIENIE z dnia 21 lipca 2020 r. Sygn. akt K 13/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Leon Kieres Mariusz Muszyński Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski – sprawozdawca Piotr Pszczółkowski Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Wojciech Sych Michał Warciński Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 lipca 2020 r., wniosku grupy posłów o zbadanie zgodności: art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopusz-czalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78, ze zm.) z art. 30 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez to, że legalizują praktyki eugeniczne w stosunku do dziecka jeszcze nieurodzonego, odmawiając mu tym samym poszanowania ochrony godności człowieka, ewentualnie – w razie nieuwzględnienia powyższego: art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z art. 38 w związku z art. 30 i art. 31 ust. 3 oraz z art. 38 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji przez to, że legalizują praktyki euge-niczne w zakresie prawa do życia dziecka jeszcze nieurodzonego oraz uzależnia-ją ochronę prawa do życia dziecka jeszcze nieurodzonego od jego stanu zdrowia, co stanowi zakazaną bezpośrednią dyskryminację, oraz: art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 oraz w związku z art. 2 i art. 42 Konstytucji przez to, że legalizują przerywanie ciąży bez dostatecznego OTK ZU A/2020 K 13/17 poz. 46 2 usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej wartości, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługują się nieokreślonymi kryteriami tej legalizacji, na-ruszając w ten sposób gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Pismem z 22 czerwca 2017 r. grupa posłów na Sejm VIII kadencji wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie, że art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach do-puszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78, ze zm.; dalej: ustawa o planowaniu rodziny) są niezgodne z art. 30 Konstytucji przez to, że legalizują praktyki eugeniczne w sto-sunku do dziecka jeszcze nie urodzonego, odmawiając mu tym samym poszanowania i ochrony godności człowieka, a w razie nieuwzględnienia tego żądania o stwierdzenie, że art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy o planowaniu rodziny są nie-zgodne z art. 38 w związku z art. 30 i art. 31 ust. 3 oraz z art. 38 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji przez to, że legalizują praktyki eugeniczne w zakresie prawa do życia dziecka jeszcze nie urodzonego oraz uzależniają ochronę prawa do życia dziecka jeszcze nie urodzo-nego od jego stanu zdrowia, co stanowi zakazaną bezpośrednią dyskryminację, oraz że art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy o planowaniu rodziny są niezgodne z art. 38 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz w zw. z art. 2 i art. 42 Konstytucji RP przez to, że legalizu-ją przerwanie ciąży bez dostatecznego usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej warto-ści, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługują się nieokreślonymi kryteriami tej lega-lizacji, naruszając w ten sposób gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego. 2. Pismem z 1 marca 2018 r. Marszałek Sejmu wniósł o stwierdzenie, że art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy o planowaniu rodziny są niezgodne z art. 30 w związku z art. 38 oraz z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz o umorzenie postępowania w pozostałej części na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym z uwagi na nie-dopuszczalność wydania wyroku. 3. Pismem z 28 maja 2018 r. Prokurator Generalny wniósł o stwierdzenie, że art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy o planowaniu rodziny są niezgodne z art. 30 i z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz o umorzenie postępowania w pozostałej części na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z 30 listopada 2016 r. o organiza-cji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym – wobec zbędności wydania wyroku. OTK ZU A/2020 K 13/17 poz. 46 3 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) wszczęcie postępowania przed Trybunałem następuje na podstawie wniosku, pytania prawne-go albo skargi konstytucyjnej uprawnionego podmiotu. Podmioty te zostały enumeratywnie wskazane w art. 191, art. 192, art. 193 oraz w art. 79 Konstytucji. W niniejszej sprawie wnio-skodawcą była grupa posłów na Sejm VIII kadencji (art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji). 2. Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 listopada 2019 r. (M. P. poz. 1056), pierwsze posiedzenie wybranego 13 października 2019 r. Sejmu Rzeczy-pospolitej Polskiej zwołano na 12 listopada 2019 r. Zgodnie z art. 98 ust. 1 Konstytucji, sta-nowiącym, że kadencja Sejmu rozpoczyna się w dniu pierwszego posiedzenia Sejmu i trwa do dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu następnej kadencji, 11 listopada 2019 r. za-kończyła się VIII kadencja Sejmu, skutkiem czego wygasły też mandaty posłów na ten Sejm. 3. Stosownie do treści art. 59 ust. 1 pkt 5 u.o.t.p.TK, obligatoryjną przesłanką umorze-nia przez Trybunał postępowania w niezakończonych sprawach wszczętych m.in. na podsta-wie wniosku grupy posłów, jest zakończenie kadencji Sejmu. W związku z powyższym, po-stępowanie w niniejszej sprawie należało umorzyć w następstwie zaistnienia przewidzianych ustawą okoliczności. Z tych względów Trybunał postanowił jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Jarosława Wyrembaka do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 lipca 2020 r. o umorzeniu postępowania w sprawie o sygn. akt K 13/17 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (dalej powoływanej jako: u.o.t.p.TK), zgłaszam zdanie odrębne do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 21 li-pca 2020 r. o umorzeniu postępowania w sprawie o sygnaturze akt K 13/17. I. W uzasadnieniu powołanego na wstępie postanowienia, Trybunał Konstytucyjny podniósł, że stosownie do treści art. 59 ust. 1 pkt 5 u.o.t.p.TK, obligatoryjną przesłanką umorzenia postępowania w niezakończonych sprawach wszczętych m.in. na podstawie wniosku grupy posłów jest zakończenie kadencji Sejmu – w związku z tym, postępowanie w sprawie zaini-cjowanej pismem grupy Posłów na Sejm RP VIII kadencji, z 22 czerwca 2017 r., należało umorzyć w następstwie zaistnienia przewidzianych ustawą okoliczności. Z uwagi na kształt powołanej regulacji prawnej, i wskazane przez Trybunał okoliczności faktyczne, nie jest moż-liwe kwestionowanie rozstrzygnięcia wyrażonego w sentencji postanowienia. Stąd też, niniej-sze zdanie odrębne odnosi się jedynie do uzasadnienia postanowienia. Złożenie zdania odręb-nego uznałem za konieczne z powodu okoliczności dalej wskazanych. OTK ZU A/2020 K 13/17 poz. 46 4 II. Uważam, że na Trybunale Konstytucyjnym, z mocy samej Konstytucji, ciąży szczególna odpowiedzialność za to, by uprawnienie Posłów, określone w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, było skutecznie realizowane – by sposób procedowania w sprawie żadnego wniosku nie prowadził nawet do pozoru, że w niektórych przynajmniej przypadkach to gwarantowane Konstytucją uprawnienie może stać się w istocie uprawnieniem tylko iluzo-rycznym. III. Wniosek grupy Posłów na Sejm RP VIII kadencji, z 22 czerwca 2017 r., dotyczący prak-tyk eugenicznych podejmowanych wobec dziecka jeszcze nieurodzonego, trafił do Trybunału Konstytucyjnego 27 października 2017 r. Marszałek Sejmu, pismem z 1 marca 2018 r., przed-łożył stanowisko Sejmu RP – Sejm RP wniósł między innymi o stwierdzenie, że art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży są niezgodne z art. 30 w związku z art. 38 oraz z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Prokura-tor Generalny, pismem z 28 maja 2018 r., przedstawił stanowisko, według którego art. 4a ust. 1 pkt 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze wyżej powołanej ustawy są niezgodne z art. 30 i z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. IV. Moim zdaniem, nie powinno być żadnych wątpliwości co do tego, że jedną z kluczowych wartości i zasad demokratycznego państwa prawnego, jest zasada rzetelności każdego postę-powania prowadzonego przed każdym Sądem i przed każdym Trybunałem. Domaga się ona między innymi pełnej transparentności postępowania (z zachowaniem granic wyraźnie wyni-kających z obowiązujących przepisów prawa). V. Uzasadnienie powołanego na wstępie postanowienia oparte zostało w istocie na wskaza-niu, że „11 listopada 2019 r. zakończyła się VIII kadencja Sejmu, skutkiem czego wygasły też mandaty posłów na ten Sejm”, zaś „obligatoryjną przesłanką umorzenia przez Trybunał postępowania w niezakończonych sprawach wszczętych m.in. na podstawie wniosku grupy posłów, jest zakończenie kadencji Sejmu”. Z powodu okoliczności wskazanych wyżej w punktach II – IV, tego rodzaju uzasadnienie postanowienia w sprawie umorzenia postępo-wania uznaję za daleko niewystarczające. VI. Uwzględnienia, oczywiście, wymaga fakt, że w praktyce orzeczniczej każdego Sądu i każdego Trybunału, mimo najlepszych nawet intencji przewodniczącego, sprawozdawcy i całego składu orzekającego, nie zawsze jest możliwe szybkie zakończenie postępowania – i to z powodu różnych okoliczności, w tym: natury losowej. Uważam jednak, że do przy-padków zupełnie szczególnych należy postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym: – które zainicjowane zostało przez liczną grupę Posłów na skutek realizacji konstytu-cyjnego uprawnienia, – o którym wiadomo, że po zakończeniu kadencji Sejmu nie będzie mogło się już to-czyć, – w ramach którego ma zostać rozpoznana sprawa wielkiej wagi, – w ramach którego uczestnicy postępowania przedkładają zgodne stanowiska wska-zujące na niezgodność z Konstytucją regulacji ustawowych dotyczących ochrony życia ludz-kiego. W moim przekonaniu, treść samej Konstytucji może być podstawą konstatacji, że umarzanie postępowania przez Trybunał w okolicznościach, o jakich wyżej mowa (i w tym podobnych) – z uwagi na koniec kadencji Sejmu, następujący przed zakończeniem postępo-wania – może mieć ewentualnie miejsce w okolicznościach zupełnie nadzwyczajnych, które OTK ZU A/2020 K 13/17 poz. 46 5 powinny zostać składowi orzekającemu wskazane i wyjaśnione przez przewodniczącego składu orzekającego i przez sprawozdawcę, zaś skład orzekający okoliczności te powinien starannie ujawnić w uzasadnieniu umorzenia postępowania, czyniąc zadość zasadzie rzetelno-ści postępowania, zwłaszcza w aspekcie wymogu jego transparentności. Moim zdaniem, tylko wówczas Trybunał Konstytucyjny mógłby być wolny od podejrzeń, że jego rozstrzygnięcia – w szczególności: czas i sposób procedowania, zwłaszcza w sprawach mających bardzo zna-czący kontekst społeczny, polityczny, etyczny, światopoglądowy czy religijny – mogą mieć uwarunkowania pozajurydyczne, zależne na przykład od doraźnej koniunktury politycznej albo od kalendarza wyborczego. Uważam wreszcie, że bardzo szczegółowe i skrupulatne ujawnienie wszystkich oko-liczności umorzenia postępowania, którego dotyczy składane zdanie odrębne, konieczne było także z tego powodu, że: – w czasie poprzedzającym zakończenie kadencji Sejmu, w przestrzeni publicznej i medialnej formułowane były – w szczególności przez Posłów – zarzuty oraz zastrzeżenia co do prac Trybunału, połączone z apelami o pilne rozpoznanie wniosku dotyczącego praktyk eugenicznych podejmowanych wobec dzieci jeszcze nieurodzonych, z uwagi na kończący się okres kadencji Sejmu; – w tym samym czasie Rzecznik prasowa Trybunału Konstytucyjnego publicznie wskazywała na całkowitą bezzasadność i nieprawdziwość formułowanych zarzutów oraz pu-blicznie zapewniała o prawidłowości prac Trybunału. Mając na uwadze wszystkie przedstawione racje i okoliczności, zdecydowałem o zgłoszeniu zdania odrębnego do uzasadnienia powołanego na wstępie postanowienia.