K 16/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 26 czerwca 2017 r. Pozycja 49 WYROK z dnia 20 czerwca 2017 r. Sygn. akt K 16/15* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Rymar – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Piotr Pszczółkowski Piotr Tuleja Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz – sprawozdawca, protokolant: Grażyna Szałygo, po rozpoznaniu, z udziałem wnioskodawcy oraz Sejmu i Prokuratora Generalnego, na roz-prawie w dniu 20 czerwca 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgod-ności: art. 136 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz. U. poz. 478) z art. 65 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, o r z e k a: Art. 136 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz. U. z 2017 r. poz. 1148): a) w brzmieniu obowiązującym od 4 maja 2015 r. do 30 czerwca 2016 r., w części obejmującej słowa „wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.)”, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 65 ust. 1 Konstytucji, b) w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2016 r., w części obejmującej słowa „wydany po dniu 1 września 2005 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.)”, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 65 ust. 1 Konstytucji. * Sentencja została ogłoszona dnia 24 czerwca 2017 r. w Dz. U. poz. 1213. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 2 Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. 6 lipca 2015 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej również: Rzecznik albo wnio-skodawca) wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności art. 136 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz. U. poz. 478; dalej: u.o.ź.e.) z art. 65 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji. 1.1. Na wstępie Rzecznik wyjaśnił, że wpływają do niego skargi dotyczące odmowy wydania certyfikatu instalatora odnawialnych źródeł energii (dalej odpowiednio: OŹE oraz instalator OŹE) uzasadnianej tym, iż posiadany przez skarżącego dyplom ukończenia studiów wyższych nie został wydany na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnic-twie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, ze zm.; dalej: prawo o szkolnictwie wyższym). W przekonaniu wnioskodawcy, treść art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. nie pozostawia wąt-pliwości, że w zakresie w nim unormowanym certyfikat instalatora OŹE może otrzymać je-dynie osoba, która legitymuje się dyplomem ukończenia studiów wyższych na odpowiednim kierunku lub w odpowiedniej specjalności, wydanym na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym – a contrario osoba, która taki dyplom uzyskała przed wejściem w życie prawa o szkolnictwie wyższym, nie może otrzymać certyfikatu instalatora OŹE we wskazanym try-bie. 1.2. Zaskarżonemu przepisowi Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił niezgodność z art. 65 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji, przez to, że dyskryminuje w zakresie wykonywania zawodu instalatora OŹE osoby, które dysponują dyplomem ukończenia stu-diów wyższych – na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klima-tyzacyjnych lub elektrycznych – wydanym przed wejściem w życie prawa o szkolnictwie wyższym. Powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, wnioskodawca podniósł, że z art. 65 ust. 1 Konstytucji wynika zakaz stanowienia norm, które wprawdzie formalnie nie ograniczają korzystania z wolności pracy przez wyodrębnioną kategorię osób, lecz w praktyce uniemożliwiają je lub znacznie utrudniają. Jakkolwiek wybór celu i środków określonej regu-lacji ustawowej należy do ustawodawcy, cel ten musi znajdować uzasadnienie w konstytucyj-nej aksjologii, a środki winny pozostawać w odpowiedniej proporcji do zamierzonego rezulta-tu. Jeśli zatem dokonane w art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. zróżnicowanie kategorii podmiotów uprawnionych do otrzymania certyfikatu instalatora OŹE ma się wpisywać w konstytucyjną aksjologię, to musi być dopuszczalne z punktu widzenia art. 32 Konstytucji, wyrażającego zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1) oraz zakaz dyskryminacji z jakiejkolwiek przy-czyny w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym (art. 32 ust. 2). OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 3 Zdaniem Rzecznika, skoro zasada równości nakazuje traktować identycznie podmioty znajdujące się w takiej samej lub podobnej sytuacji prawnie relewantnej, którą w rozpatrywa-nym przypadku jest posiadanie dyplomu ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenerge-tycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych, to de-cydując się na zróżnicowanie tej grupy osób w oparciu o kryterium daty wydania dyplomu ukończenia studiów wyższych, ustawodawca naruszył art. 32 ust. 1 Konstytucji. A ponieważ jednocześnie abstrahował od faktu, że zainteresowani uzyskaniem certyfikatu instalatora OŹE posiadają kwalifikacje do wykonywania zawodu, więc dokonane przez niego zróżnicowanie ma nadto charakter dowolny i stanowi – według Rzecznika Praw Obywatelskich – dyskrymi-nację w życiu gospodarczym w rozumieniu art. 32 ust. 2 Konstytucji. Wnioskodawca zwrócił uwagę na dostrzeżone w orzecznictwie Trybunału Konstytu-cyjnego powiązania między zasadą równości a zasadą sprawiedliwości społecznej. Po pierw-sze, równe traktowanie podmiotów charakteryzujących się daną cechą istotną nakazuje nie tylko zasada równości, lecz także zasada sprawiedliwości społecznej, a po drugie, zasada równości dopuszcza różnicowanie podmiotów prawa, jeżeli służy ono realizacji zasady spra-wiedliwości społecznej. Do podstawowych elementów tej ostatniej zasady należy przy tym zakaz arbitralnego traktowania jednostek; odmienne ich potraktowanie musi wobec tego po-zostawać w odpowiedniej relacji do różnic w ich sytuacji. W ocenie Rzecznika Praw Obywa-telskich, warunkom tym nie sprostał prawodawca w art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e., kierując się przy różnicowaniu sytuacji prawnej osób, które ukończyły właściwe studia wyższe, arbitral-nie i przypadkowo ustalonym kryterium określonej ustawowej podstawy wydania dyplomu ukończenia tych studiów. 2. W piśmie z 20 kwietnia 2016 r. stanowisko w sprawie zajął Sejm, wnosząc o umo-rzenie postępowania na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.1. Na wstępie Sejm omówił kontekst normatywny zaskarżonego przepisu oraz zarzu-ty Rzecznika Praw Obywatelskich, następnie zaś przeprowadził ich pogłębioną analizę for-malnoprawną. Koncentrację na zagadnieniach formalnych uzasadniało – w opinii Sejmu – pytanie, czy źródło zastrzeżeń wnioskodawcy tkwi w samym przepisie prawa, czy raczej w sposobie jego stosowania przez Prezesa Urzędu Dozoru Technicznego (dalej: Prezes UDT), wydającego certyfikaty instalatora OŹE, i sądownictwo administracyjne. 2.2. Rozważania nad dopuszczalnością merytorycznego rozpoznania niniejszej sprawy rozpoczął Sejm od przypomnienia, że ocena stosowania prawa przez sądy i organy admini-stracji publicznej pozostaje zasadniczo poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego, natomiast w dalszej części pisma dodatkowo zauważył, że poza ogólną wzmianką o napływie skarg od osób, którym odmówiono wydania certyfikatu instalatora OŹE, Rzecznik Praw Obywatel-skich nie odniósł się do sposobu stosowania zaskarżonego przepisu w praktyce. Skłoniło to Sejm do poświęcenia tej kwestii więcej uwagi. 2.2.1. W szczególności Sejm przywołał treść komunikatu zamieszczonego na stronie internetowej Urzędu Dozoru Technicznego, z którego wynika, że jego Prezes istotnie nadaje zaskarżonemu przepisowi znaczenie budzące wątpliwości konstytucyjne wnioskodawcy. 2.2.2. Poza tym Sejm odnotował, że zapadły pojedyncze orzeczenia sądów administra-cyjnych dotyczące problemu przedstawionego przez Rzecznika, a odnoszące się do art. 20h ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz. U. z 2012 r. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 4 poz. 1059, ze zm.; dalej: u.p.e.), tj. przepisu, który do czasu wejścia w życie art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. regulował analogicznie kwestię uzyskiwania certyfikatu instalatora OŹE przez osoby legitymujące się dyplomem ukończenia odpowiednich studiów wyższych. Te spośród orzeczeń, do których sporządzono publicznie dostępne uzasadnienia, świadczą o niejednolitej interpretacji przez sądy wymogu sformułowanego w art. 20h ust. 4 pkt 3 u.p.e. Sejm zazna-czył przy tym, że na temat omawianego problemu nie wypowiedział się dotąd Naczelny Sąd Administracyjny. Zreferowane ustalenia doprowadziły Sejm do dwóch wniosków, przesądzających – je-go zdaniem – o niedopuszczalności merytorycznego rozpoznania zarzutów Rzecznika Praw Obywatelskich. Po pierwsze, w orzecznictwie sądów administracyjnych zdarza się prokonsty-tucyjna wykładnia zaskarżonego przepisu, która znosi zastrzeżenia wyrażone przez Rzeczni-ka. A skoro możliwe jest nadanie owemu przepisowi rozumienia zgodnego z normami, zasa-dami i wartościami konstytucyjnymi, to nie pojawia się potrzeba wyeliminowania go z obrotu prawnego. Po drugie, wciąż niewielka liczba orzeczeń dotyczących certyfikowania instalato-rów OŹE nie pozwala przyjąć, że w odniesieniu do wymagania określonego w art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. (a wcześniej w art. 20h ust. 4 pkt 3 u.p.e.) wykształciła się stabilna i jednolita linia orzecznicza. Wprawdzie, według Sejmu, zastosowanie wykładni prokonstytucyjnej w najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych daje nadzieję na jej podtrzymanie w przyszłości, lecz obecnie można jedynie skonstatować występowanie w nim rozbieżności. Tych jednak nie powinien usuwać sąd konstytucyjny, ale powinien to zrobić Naczelny Sąd Administracyjny, do którego zadań należy zapewnienie prawidłowości oraz jednolitości wy-kładni prawa przez sądy administracyjne. Na zakończenie Sejm stwierdził, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby na podstawie art. 15 § 1 pkt 2 w związku z art. 264 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postę-powaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.) Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o podjęcie uchwały roz-strzygającej analizowane zagadnienie prawne. 3. Pismem z 11 sierpnia 2016 r. przewodniczący składu orzekającego zwrócił się do Rzecznika Praw Obywatelskich o określenie, czy – wobec dokonanej ustawą z dnia 22 czerw-ca 2016 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 925) nowelizacji zaskarżonego przepisu – podtrzymuje swój wniosek. Na powyższe pytanie Rzecznik udzielił 31 sierpnia 2016 r. odpowiedzi twierdzącej, uznając, że wskazana w zapytaniu Trybunału nowelizacja nie dezaktualizuje problemu kon-stytucyjnego przedstawionego we wniosku inicjującym postępowanie w niniejszej sprawie. 4. Na wniosek Trybunału, w piśmie z 10 stycznia 2017 r. stanowisko w sprawie zajął Prezes UDT. W szczególności podkreślił, że dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE (Dz. Urz. UE L 140 z 5.06.2009, str. 16, ze zm.; dalej: dyrektywa 2009/28/WE) nie przewiduje wydawania certyfikatów instalatora OŹE na podstawie dyplomu ukończenia studiów wyższych, bez przeprowadzenia egzaminu certyfikacyjnego. Ponadto Prezes UDT zauważył, że z praktycznego, inżynierskiego punktu widzenia nie jest istotne, czy kandydat na certyfikowanego instalatora OŹE dysponuje dyplomem wydanym przed 1 września 2005 r., czy po tym terminie. Istotne jest natomiast to, czy posiada on należytą wiedzę teoretyczną i przede wszystkim umiejętności praktyczne, pozwalające na zainstalowanie określonego ro-dzaju źródła energii w sposób zapewniający optymalną efektywność działania instalacji i odpowiedni poziom bezpieczeństwa. Ponieważ jednak suplementy do dyplomów wydawane absolwentom studiów wyższych zawierają jedynie informacje o tym, że uczestniczyli oni OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 5 w zajęciach teoretycznych dotyczących OŹE, brak więc w suplementach informacji na temat umiejętności praktycznych tychże osób w zakresie montażu instalacji OŹE, to Prezes UDT wydaje im certyfikaty instalatora OŹE, nie mając możliwości sprawdzenia poziomu ich wie-dzy teoretycznej i umiejętności praktycznych. 5. W piśmie z 16 stycznia 2017 r. Prokurator Generalny wniósł o uznanie, że art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. w zakresie, w jakim uniemożliwia wydanie certyfikatu instalatorowi, któ-ry posiada dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany przed dniem wejścia w życie prawa o szkolnictwie wyższym, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji. Przeanalizowawszy wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich pod kątem formalnym, Prokurator Generalny przyjął, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia postępowania. W szczególności zauważył zaś, iż dokonana 1 lipca 2016 r. nowelizacja za-skarżonego przepisu – uściślając, że dotyczy on wyłącznie posiadaczy dyplomów wydanych „po dniu 1 września 2005 r.” – zdezaktualizowała wskazywaną przez Sejm możliwość jego prokonstytucyjnej wykładni. Zdaniem Prokuratora Generalnego, nie budzi wątpliwości, że aktualna treść owego przepisu odpowiada jej odczytaniu przez Rzecznika. Z kolei analiza merytorycznej zawartości wniosku doprowadziła Prokuratora General-nego do konkluzji, że podniesione w nim zarzuty są zasadniczo słuszne. Na wstępie Prokurator Generalny przypomniał historię legislacyjną regulacji zawartej w zaskarżonym przepisie, a następnie odnotował, że dyrektywa 2009/28/WE nie narzuca pań-stwom członkowskim szczególnych warunków tyczących się daty uzyskania dyplomu upraw-niającego do otrzymania certyfikatu instalatora OŹE. Ze względu na relatywnie nowatorski charakter instalacji OŹE, co do zasady racjonalny wydał się Prokuratorowi Generalnemu po-stulat certyfikowania jedynie tych osób, które odpowiednie wykształcenie zdobyły w czasie, gdy owe instalacje były już znane i stanowiły przedmiot nauczania. Zarazem jednak Prokura-tor Generalny nie znalazł rozsądnego wytłumaczenia, dlaczego prawodawca uznaje wyłącznie dyplomy ukończenia studiów wyższych wydane po l września 2005 r., podczas gdy równo-cześnie w art. 136 ust. 4 pkt 1 u.o.ź.e. postanowił, że certyfikat może otrzymać także instala-tor, który nie spełnia warunków przewidzianych w art. 136 ust. 3 pkt 1 lit. b-e oraz pkt 3 i 4 tej ustawy, ale dysponuje dyplomem potwierdzającym kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2016 r. poz. 1943, ze zm.). W tym ostatnim wypadku chodzi bowiem nie tylko o dyplom formalnie niedorównujący ran-gą dyplomowi ukończenia studiów wyższych, ale też o dyplom, który – zważywszy na odle-głą datę wejścia w życie ustawy o systemie oświaty – mógł zostać uzyskany kilkanaście lat wcześniej niż ten, o którym mowa w zaskarżonym przepisie, „co z punktu widzenia postępu technologicznego stanowić może niekiedy całą epokę” (pismo Prokuratora Generalnego, s. 9). Oceniając kwestionowaną regulację przez pryzmat przywołanych przez wnioskodaw-cę wzorców kontroli, Prokurator Generalny nie znalazł racjonalnego uzasadnienia wprowa-dzonego przez ustawodawcę kryterium różnicowania osób z dyplomem ukończenia studiów wyższych na odpowiednim kierunku lub we właściwej specjalności, na gruncie którego to kryterium o certyfikat instalatora OŹE w trybie unormowanym w art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. mogą ubiegać się jedynie te osoby, którym rzeczony dyplom wydano po 1 września 2005 r. na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym. Zdaniem Prokuratora Generalnego, trzeba za-tem przyjąć, że wszyscy posiadacze dyplomu ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalnościach wymienionych w powołanym przepisie znajdują się – bez względu na datę wydania dyplomu – w podobnej sytuacji i powinni być traktowani równo. Uniemożliwienie OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 6 części z nich uzyskania certyfikatu instalatora OŹE ma więc charakter arbitralny i niesprawiedliwy, a tym samym dyskryminuje osoby pozbawione tego uprawnienia, jeśli chodzi o wolność wyboru i wykonywania zawodu instalatora OŹE. Uznawszy, że stwierdzenie niekonstytucyjności zaskarżonej regulacji pociągnie za sobą konieczność nowego ustawowego unormowania specjalnego trybu wydawania certyfikatów instalatorom OŹE, Prokurator Generalny wniósł o odroczenie utraty mocy obowiązującej art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. na okres 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku. 6. Na wniosek Trybunału, w piśmie z 29 maja 2017 r. dodatkowe stanowisko w spra-wie zajął Prezes UDT, informując między innymi, że w warunkach przetargów czy progra-mów dofinansowań znajdują się czasami postanowienia uzależniające zlecenie usługi monta-żu instalacji OŹE od posiadania przez wykonawcę certyfikatu instalatora OŹE – może to, jego zdaniem, wpływać na pozycję instalatorów bez certyfikatu na rynku pracy. W okresie obowiązywania art. 20h ust. 4 u.p.e. Prezes UDT odmówił wydania certyfi-katu instalatora OŹE dziewiętnastu osobom z dyplomem ukończenia studiów wyższych wy-danym przed 1 września 2005 r., natomiast w okresie obowiązywania art. 136 ust. 4 u.o.ź.e. (do 4 listopada 2016 r.) – dziewięciu osobom legitymującym się takim dyplomem. II Na rozprawę 20 czerwca 2017 r. stawili się przedstawiciele uczestników postępowania oraz wezwanego do udziału w sprawie Prezesa Urzędu Dozoru Technicznego (dalej: Prezes UDT). W trakcie rozprawy przedstawiciele uczestników postępowania podtrzymali przedsta-wione wcześniej stanowiska pisemne. Następnie przedstawiciele uczestników postępowania oraz Prezesa UDT odpowiedzieli na pytania składu orzekającego. Po uzyskaniu odpowiedzi Trybunał uznał sprawę za dostatecznie wyjaśnioną i zamknął rozprawę. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawy orzekania. Na wstępie należało przypomnieć, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte wnioskiem z 6 lipca 2015 r. Tymczasem, stosownie do dyspozycji art. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepi-sy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074; dalej: przepisy wprowadzające), 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK). W myśl art. 9 przepisów wprowadzających do postępowań przed Trybunałem Konsty-tucyjnym, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie otpTK, stosuje się przepisy tej ustawy, przy czym czynności procesowe dokonane w tych postępowaniach pozo-stają w mocy. Wobec powyższego, począwszy od 3 stycznia 2017 r., Trybunał Konstytucyjny kon-tynuował postępowanie w niniejszej sprawie, w oparciu o przepisy otpTK. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 7 2. Przedmiot i zakres kontroli. Przystępując do rozpoznania wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich (dalej również: Rzecznik lub wnioskodawca), w pierwszej kolejności Trybunał Konstytucyjny poddał anali-zie wskazany w nim przedmiot i zakres kontroli. 2.1. Zgodnie z petitum wniosku przedmiotem badania miał Trybunał uczynić art. 136 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz. U. poz. 478; dalej: u.o.ź.e) w jego pierwotnym kształcie, obowiązującym w dniu wszczęcia po-stępowania w niniejszej sprawie, tj. 6 lipca 2015 r. W tym czasie przepis ów (w istotnym dla tej sprawy fragmencie) brzmiał: „4. Instalatorowi, który posiada: (…) 2) dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji odnawialnego źródła energii albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodni-czych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.) – może być wydany certyfikat, jeżeli spełnia on warunki określone w ust. 3 pkt 1 lit. a oraz w pkt 2”. Jednakże 1 lipca 2016 r., a więc przed rozpoznaniem wniosku Rzecznika Praw Oby-watelskich, zaskarżony przepis został znowelizowany przez art. 1 pkt 61 ustawy z dnia 22 czerwca 2016 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 925). Od tej pory kwestionowany przepis (w kluczowej dla niniejszej sprawy części) brzmi następująco: „4. Instalatorowi, który posiada: (…) 2) dyplom ukończe-nia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji odnawialnego źró-dła energii albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłod-niczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany po dniu 1 września 2005 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.); – może być wydany certyfikat, jeżeli spełnia on wa-runki określone w ust. 3 pkt 1 lit. a oraz w pkt 2”. W toku postępowania (por. część I, pkt 3 uzasadnienia) Rzecznik rozszerzył zakres za-skarżenia na zmienioną wersję art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. (Dz. U. poz. 478, ze zm.), konsta-tując, że dokonana nowelizacja nie dezaktualizuje problemu konstytucyjnego przedstawione-go we wniosku. W tej sytuacji Trybunał Konstytucyjny poddał badaniu art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. za-równo w jego brzmieniu pierwotnym (obowiązującym od 4 maja 2015 r. do 30 czerwca 2016 r.), jak i znowelizowanym (obowiązującym od 1 lipca 2016 r.). 2.2. Poza tym Trybunał zauważył, że Rzecznik Praw Obywatelskich nie kwestionuje objęcia szczególnym trybem certyfikowania instalatorów OŹE osób legitymujących się dy-plomem ukończenia studiów wyższych ani jego ograniczenia do absolwentów określonych w zaskarżonym przepisie kierunków i specjalności, stawia natomiast zarzut nieuprawnionego – z punktu widzenia standardów konstytucyjnych – pozbawienia możliwości skorzystania z owego trybu przez osoby dysponujące wprawdzie dyplomem ukończenia odpowiednich stu-diów, ale wydanym przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkol-nictwie wyższym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1842, ze zm.; dalej: prawo o szkolnictwie wyższym). Zatem podniesiony przez wnioskodawcę problem dotyczy nie tyle całego art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e., ile: 1) w wersji tego przepisu obowiązującej od 4 maja 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. – części obejmującej słowa „wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.)”, zaś OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 8 2) w jego wersji obowiązującej od 1 lipca 2016 r. – części obejmującej słowa „wydany po dniu 1 września 2005 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.)”. Ponieważ zważywszy na redakcję art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. (w obu jego wersjach), da się w nim wyodrębnić fragment, w którym wyrażono kwestionowaną treść normatywną, ewentualne orzeczenie stwierdzające niekonstytucyjność powinno przybrać formę wyroku częściowego. 3. Dopuszczalność merytorycznego rozpoznania sprawy. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań Trybunał Konstytucyjny uznał za po-trzebne odnieść się do wniosku Sejmu o umorzenie postępowania ze względu na niedopusz-czalność wydania wyroku, gdyż jego uzasadnienie opiera się – w ocenie Trybunału – na istot-nym nieporozumieniu. 3.1. Otóż Sejm podał w wątpliwość to, czy źródłem zastrzeżeń wnioskodawcy jest sam przepis prawa, czy raczej sposób stosowania go przez organ administracji publicznej, a mianowicie Prezesa Urzędu Dozoru Technicznego (dalej: Prezes UDT) – w którego kompe-tencji leży wydawanie certyfikatów potwierdzających posiadanie przez osobę dokonującą instalacji mikroinstalacji, małych instalacji lub instalacji odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nie większej niż 600 kW (dalej odpowiednio: OŹE, instalator OŹE, certyfikat instalatora OŹE) kwalifikacji do instalowania danego rodzaju insta-lacji OŹE – oraz przez sądy administracyjne. 3.1.1. Ściśle biorąc, Sejm zauważył, że w działalności organów stosujących prawo po-jawiły się rozbieżności w wykładni zaskarżonego przepisu, w brzmieniu obowiązującym od wejścia w życie u.o.ź.e. do 30 czerwca 2016 r., oraz poprzedzającego go i niemalże równo-kształtnego z nim art. 20h ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetycz-ne (Dz. U. z 2012 r. poz. 1059, ze zm.; dalej: u.p.e.). Z jednej bowiem strony Prezes UDT oraz pojedynczy skład orzekający wojewódzkiego sądu administracyjnego (por. wyrok WSA w Warszawie z 27 lutego 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 3419/14. Lex nr 2002385) odczytują wskazane przepisy w sposób budzący obiekcje Rzecznika, z drugiej zaś strony zapadł wyrok wojewódzkiego sądu administracyjnego (por. wyrok WSA w Warszawie z 4 grudnia 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 671/15, Lex nr 1993017) przełamujący jednoznaczny wynik wykładni językowej wspomnianego przepisu u.p.e., tak że ostatecznie obejmowałby on każdą osobę, która dysponuje dyplomem ukończenia właściwych studiów wyższych, bez względu na datę jego wydania, a więc także dyplomem uzyskanym przed wejściem w życie prawa o szkolnictwie wyższym. Sejm skonstatował przy tym, że jak dotąd w analizowanej kwestii nie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny. 3.1.2. Skoro w orzecznictwie sądów administracyjnych zdarza się prokonstytucyjna wykładnia zaskarżonego przepisu, która usuwa zastrzeżenia Rzecznika, to – według Sejmu – nie zachodzi potrzeba wyeliminowania go z obrotu prawnego przez Trybunał. Poza tym, zda-niem Sejmu, niewielka liczba orzeczeń sądowych dotyczących zagadnienia certyfikacji insta-latorów OŹE nie pozwala przyjąć, że w odniesieniu do art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. (a wcze-śniej do art. 20h ust. 4 pkt 3 u.p.e.) wykształciła się stabilna i jednolita linia orzecznicza. W takim zaś wypadku wątpliwości co do stosowania prawa przez sądy nie powinien rozstrzy-gać sąd konstytucyjny, ale Naczelny Sąd Administracyjny, w którego gestii, w świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066, ze zm.), leży zapewnienie prawidłowości oraz jednolitości wykładni prawa. 3.1.3. Na poparcie swej argumentacji Sejm przywołał kilka orzeczeń Trybunału Kon-stytucyjnego. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 9 Część z nich wspiera sformułowaną jeszcze w okresie przedkonstytucyjnym tezę wskazującą, że „wydanie orzeczenia o niekonstytucyjności ustawy nie powinno następować w sytuacji, gdy możliwe jest nadanie ustawie takiego rozumienia, które doprowadzi ją do zgodności z normami, zasadami i wartościami ustanowionymi przez Konstytucję” (orzeczenia TK z: 18 października 1994 r., sygn. K 2/94, OTK w 1994 r., cz. II, poz. 36; 4 października 1995 r., sygn. K 8/95, OTK ZU nr 2/1995, poz. 28; 15 lipca 1996 r., sygn. K 5/96, OTK ZU nr 4/1996, poz. 30 – por. s. 8 stanowiska Sejmu; zob. też wyroki TK z: 10 lipca 2000 r., sygn. SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143; 11 maja 2007 r., sygn. K 2/07, OTK ZU nr 5/A/2007, poz. 48). Cytowana wypowiedź wyraża wszakże tę myśl, że jeśli tylko pozwala-ją na to przyjęte w kulturze prawnej reguły egzegezy tekstów prawnych, przepis należy wyło-żyć tak, by okazał się zgodny z Konstytucją, odrzucając warianty interpretacyjne prowadzące do odczytania przepisu jako niekonstytucyjnego (zob. np. orzeczenia TK z 18 października 1994 r., sygn. K 2/94; 17 października 1995 r., sygn. K 10/95, OTK ZU nr 2/1995, poz. 10; oraz uchwałę TK z 6 września 1995 r., sygn. W 20/94, OTK ZU nr 1/1995, poz. 6). Wobec tego wydanie orzeczenia o niekonstytucyjności badanych przepisów okaże się potrzebne, gdy w toku postępowania zostanie wykazane, iż żaden z dopuszczalnych rezultatów wykładni zaskarżonego przepisu nie pozwala nadać mu rozumienia zgodnego z normami, zasadami i wartościami konstytucyjnymi (zob. np. wyroki TK z: 12 czerwca 2002 r., sygn. P 13/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 42; 11 września 2007 r., sygn. P 11/07, OTK ZU nr 8/A/2007, poz. 97). Nawet jednak bezprzedmiotowość (klasycznego) orzeczenia o niekonstytucyjności nie przesądza o całkowitej niedopuszczalności merytorycznego orzekania – tego rodzaju orzeczenia nie są przecież jedynymi, jakie Trybunał może wydawać. Niektóre inne z powołanych przez Sejm orzeczeń Trybunału zapadły wskutek wnie-sienia pytań prawnych, a więc w okolicznościach, w których merytoryczne rozpoznanie spra-wy przez Trybunał zależy między innymi od spełnienia tzw. przesłanki funkcjonalnej – jest ono bowiem wykluczone w sytuacji, kiedy zastrzeżenia co do jednoznaczności przepisów prawnych nie mają rzeczywistego, obiektywnego i poważnego charakteru, a pytający sąd mo-że samodzielnie rozstrzygnąć zawisłą przed nim sprawę w harmonii ze standardami konstytu-cyjnymi (por. wyrok TK z 13 września 2011 r., sygn. P 33/09, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 71; zob. też wyrok TK z 13 listopada 2013 r., sygn. P 25/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 122; postanowienia TK z: 17 grudnia 2012 r., sygn. P 16/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 142; i 8 stycznia 2013 r., sygn. P 48/11, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 8). 3.2. Jakkolwiek wypadało zgodzić się, że rola Trybunału Konstytucyjnego nie polega na orzekaniu o sposobie stosowania prawa i rozstrzyganiu sporów o wykładnię (zob. np. po-stanowienia TK z: 29 kwietnia 2015 r., sygn. P 23/15, OTK ZU nr 4/A/2015, poz. 61; 15 września 2015 r., sygn. P 89/15, OTK ZU nr 8/A/2015, poz. 129), to równocześnie należa-ło odrzucić jako bezpodstawny wniosek, że w razie ujawnienia rozbieżności interpretacyjnych Trybunałowi nie wolno merytorycznie wypowiedzieć się na temat konstytucyjności regulacji prawnej, której one dotyczą (szeroko o tym wyrok TK z 13 września 2011 r., sygn. P 33/09). Akceptacja przeciwnego poglądu, doprowadzającego argumentację Sejmu do absurdu, ozna-czałaby, że Trybunał nie jest władny samodzielnie ustalać treści przepisów prawnych podda-wanych jego kontroli, lecz musi oczekiwać na ugruntowanie jakiejś (jakiejkolwiek) linii orzeczniczej bądź przynajmniej utrwalenie się istotnego rozdźwięku w ich wykładni, co zresztą w praktyce może nie nastąpić. 3.3. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż Rzecznik Praw Obywatelskich upatruje źródła częściowej wadliwości mechanizmu certyfikowania instalatorów OŹE w tym, że zgo-dnie z brzmieniem i treścią zaskarżonego przepisu dyplom ukończenia odpowiednich studiów wyższych, otwierający drogę do skorzystania z uproszczonego trybu certyfikacji, powinien OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 10 być wydany (po 1 września 2005 r.) na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym. Takie sta-nowisko – zajęte przez Prezesa UDT i poparte pojedynczym wyrokiem wojewódzkiego sądu administracyjnego – Rzecznik uważa za niekonstytucyjne, chociaż prawidłowe z punktu wi-dzenia wykładni kwestionowanego przepisu. Jeden wyrok prezentujący odmienny pogląd w żadnym razie nie wpływa – zdaniem Trybunału – na dopuszczalność orzekania w niniejszej sprawie. Uznanie, że występuje w niej realny, i to poważny, problem interpretacyjny, którego rozwikłanie mieści się w kompetencjach Trybunału Konstytucyjnego, uzasadniał w szczegól-ności fakt, że przypisując badanemu przepisowi na etapie wykładni językowej jednoznaczny sens, budzący – w świetle stanowisk uczestników niniejszego postępowania – istotne wątpli-wości co do zgodności z Konstytucją, w toku dalszej wykładni organy stosujące prawo otrzymują ostatecznie krańcowo rozbieżne rezultaty, w tym i taki, który rzeczonych wątpli-wości nie usuwa. Dodatkowo wypadało już w tym miejscu podkreślić (por. część III, pkt 6.3.2 uzasad-nienia), że wskutek nowelizacji zaskarżonego przepisu dokonanej 1 lipca 2016 r. (por. część III, pkt 2.1 uzasadnienia) – a wprowadzającej do niego wyraźne zastrzeżenie, że o certyfikat instalatora OŹE w uregulowanym w nim trybie może się ubiegać osoba, której dyplom ukoń-czenia odpowiednich studiów wydano po 1 września 2005 r. – wykluczony został ten z teore-tycznie dopuszczalnych dotąd kierunków jego wykładni, który abstrahowałby od wspomnia-nego terminu. Ze względu na tożsamość owego terminu i daty wejścia w życie prawa o szkol-nictwie wyższym oraz z uwagi na treść zawartych w nim rozstrzygnięć intertemporalnych (por. część III, pkt 5.1.2 uzasadnienia) trzeba było poza tym uznać, że najpóźniej wraz z nowelizacją art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. niemożliwe stało się pomijanie – w trybie wykładni rozszerzającej – wymogu legitymowania się przez osobę, która ubiega się o certyfikat instala-tora OŹE, dyplomem ukończenia właściwych studiów wydanym w oparciu o wskazaną w tym przepisie ustawową podstawę prawną (dostrzegł to, jak się wydaje, również Prokurator Generalny – por. s. 11-12 pisma z 16 stycznia 2017 r.). Co więcej jednak, zdaniem Trybunału, wolno było założyć, że intencja zwerbalizowana za pomocą wyrażenia dodanego do zaskar-żonego przepisu – a mianowicie chęć ścisłego ograniczenia podmiotowego zakresu kwestio-nowanej regulacji – rozciąga się na cały okres obowiązywania u.o.ź.e., a więc na obie wersje art. 136 ust. 4 pkt 2. Innymi słowy wolno było przyjąć, że nowelizując ów przepis, ustawo-dawca pragnął jedynie rozwiać ujawniające się podczas jego stosowania wątpliwości interpre-tacyjne. Wobec tego nowelizacja art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. pełniła funkcję wyłącznie do-precyzowującą. W tych okolicznościach problem podniesiony przez wnioskodawcę zasługiwał tym bardziej na rozpoznanie, pod warunkiem wszakże, iż umożliwiałyby to wskazane przez niego wzorce kontroli. 4. Wzorce kontroli. 4.1. Zastrzeżenia wnioskodawcy wzbudziła zgodność zaskarżonego przepisu z art. 65 ust. 1 (wolność pracy, a w szczególności wolność wyboru i wykonywania zawodu) w związ-ku z art. 2 (zasada sprawiedliwości społecznej) i art. 32 Konstytucji (zasada równości i zakaz dyskryminacji). Przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie miałoby przede wszystkim ograniczać wol-ność wyboru i wykonywania zawodu (art. 65 ust. 1 Konstytucji) osób, które co prawda dys-ponują dyplomem ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych, lecz dyplom ten został im wy-dany przed wejściem w życie prawa o szkolnictwie wyższym, tj. przed 1 września 2005 r. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 11 Pogwałcenie art. 65 ust. 1 Konstytucji miałoby zaś wynikać z naruszenia przez usta-wodawcę zasady równości i zakazu dyskryminacji. Jak bowiem twierdzi wnioskodawca, za-sada równości nakazuje traktować identycznie podmioty znajdujące się w takiej samej lub podobnej sytuacji prawnie relewantnej, która w rozważanym wypadku polega na legitymo-waniu się dyplomem ukończenia właściwych studiów wyższych. Obrane kryterium różnico-wania – tj. data wydania owego dyplomu – prowadzi do dyskryminacji w życiu gospodar-czym części osób, które posiadają odpowiednie przygotowanie zawodowe. Ponadto zastoso-wane kryterium, jako arbitralne i ustalone przypadkowo, godzi w zasadę sprawiedliwości spo-łecznej. 4.2. Analizując powołane wzorce kontroli, Trybunał Konstytucyjny powziął zasadni-czą wątpliwość, czy zaskarżony przepis może być w ogóle konfrontowany z art. 65 ust. 1 Konstytucji. 4.2.1. Wskazany przepis Konstytucji gwarantuje trzy funkcjonalnie powiązane wolno-ści, które składają się na wolność pracy, mianowicie wolność wyboru zawodu, wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, przy czym – w świetle uzasadnienia wniosku – w niniej-szej sprawie znaczenie mają tylko dwie pierwsze. Jak podkreślono w licznych orzeczeniach Trybunału (zob. m.in. wyroki TK z: 24 stycznia 2001 r., sygn. SK 30/99, OTK ZU nr 1/2001, poz. 3; 19 marca 2001 r., sygn. K 32/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 50; 27 lipca 2006 r., sygn. SK 43/04, OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 89; 6 marca 2007 r., sygn. SK 54/06, OTK ZU nr 3/A/2007, poz. 23; 27 marca 2008 r., sygn. SK 17/05, OTK ZU nr 2/A/2008, poz. 29; 29 listopada 2011 r., sygn. SK 15/09, OTK ZU nr 9/A/2011, poz. 98; 27 czerwca 2013 r., sygn. K 12/10, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 65), żadna z wolności składowych nie ma charakteru absolutnego, bo art. 65 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji wyraźnie upoważnia ustawodawcę do ich ogranicza-nia. Ustanowione wyjątki nie mogą jednak naruszać istoty tych wolności ani nakazów płyną-cych z zasady proporcjonalności, wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji. 4.2.2. Przyglądając się instytucji certyfikowania instalatorów OŹE, Trybunał Konsty-tucyjny skonstatował przede wszystkim, że wprowadzony przez u.o.ź.e. mechanizm certyfi-kacji nie uzależnia podjęcia i wykonywania zawodu instalatora OŹE (technika urządzeń i systemów energetyki odnawialnej – por. pkt 5.4 tej części uzasadnienia) od posiadania spe-cjalnych kwalifikacji zawodowych itp. Wydanie certyfikatu – poprzedzone wyłącznie spraw-dzeniem, czy wnioskodawca spełnia ustawowe warunki – nie wiąże się z nadaniem żadnych uprawnień zawodowych; poświadcza jedynie, że posiada on wymagane kwalifikacje zawo-dowe do instalowania określonych rodzajów OŹE (art. 136 ust. 1 i art. 139 ust. 1 u.o.ź.e.). Poza tym ubieganie się o certyfikat instalatora OŹE jest całkowicie dobrowolne (art. 136 ust. 1 u.o.ź.e.). Wprawdzie dysponowanie takim certyfikatem może stawiać jego posiadacza w korzystniejszym położeniu na rynku pracy i usług, jednakże ocena owej sytuacji nie wyka-zuje dostatecznego związku z zagadnieniem konstytucyjnej wolności wyboru i wykonywania zawodu. 4.2.3. W konsekwencji Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 65 ust. 1 Konstytucji nie jest adekwatnym wzorcem kontroli w niniejszej sprawie. 4.3. Fakt, że, zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, przesłankę naruszenia art. 65 ust. 1 Konstytucji miało stanowić pogwałcenie zasady równości i zakazu dyskryminacji, po-zwalał zakwalifikować złamanie art. 32 Konstytucji jako odrębny zarzut. 4.3.1. Konstrukcja oraz treść wywodów wnioskodawcy świadczą wszakże o tym, że wolą Rzecznika było zbadanie zgodności zaskarżonego przepisu z art. 32 Konstytucji od-czytywanym w kontekście zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji). Podniósł on bowiem, że w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego równe traktowanie pod- OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 12 miotów charakteryzujących się daną cechą istotną nakazuje także ta ostatnia zasada, a nie tylko zasada równości, która skądinąd dopuszcza różnicowanie podmiotów prawa, pod wa-runkiem że służy ono urzeczywistnieniu zasady sprawiedliwości społecznej. Do podstawo-wych elementów składowych tej zasady zalicza się z kolei zakaz arbitralnego traktowania jednostek, co oznacza, że owo odmienne traktowanie musi pozostawać w odpowiedniej rela-cji do różnic w ich sytuacji. Według Rzecznika Praw Obywatelskich prawodawca w art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. warunkom tym nie sprostał, kierując się przy różnicowaniu sytuacji praw-nej absolwentów właściwych studiów wyższych, arbitralnie i przypadkowo ustalonym kryte-rium określonej ustawowej podstawy wydania stosownego dyplomu. 4.3.2. Dostrzegając niewątpliwy związek zasady równości z zasadą sprawiedliwości społecznej, trzeba było jednak upewnić się, czy możliwe jest łączne konfrontowanie kwestio-nowanej regulacji z obiema wskazanymi przez wnioskodawcę zasadami. W tym celu wypadało wpierw zauważyć, że zasada sprawiedliwości społecznej jest ogólniejsza i zdecydowanie bogatsza w treść od zasady równości. Z jednej bowiem strony wyznacza obowiązki o charakterze formalnym, nakazując równe traktowanie podmiotów równych oraz zakazując równego traktowania podmiotów nierównych (por. wyrok TK z 19 kwietnia 2011 r., sygn. P 41/09, OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 25; zob. też wyroki TK z: 9 lutego 2010 r., sygn. P 58/08, OTK ZU nr 2/A/2010, poz. 9; 12 lipca 2012 r., sygn. P 24/10, OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 79; 20 grudnia 2012 r., sygn. K 28/11, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 137; 8 czerwca 2016 r., sygn. K 37/13, OTK ZU A/2016, poz. 28), z drugiej zaś strony kreuje obowiązki o charakterze materialnym, sprowadzające się do nakazu realizacji i ochro-ny szeregu wartości konstytucyjnych, w tym solidarności społecznej czy bezpieczeństwa so-cjalnego (por. wyroki TK z: 12 lipca 2012 r., sygn. P 24/10; 19 grudnia 2012 r., sygn. K 9/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 136; 20 grudnia 2012 r., sygn. K 28/11). W dalszej kolejności należało przypomnieć, że w zakresie obowiązków o charakterze formalnym, czyli nakazu równego traktowania równych, zasada sprawiedliwości społecznej pokrywa się z zasadą równości, będącą jej konkretyzacją. Trybunał potwierdził przy tym za-patrywanie (por. zwłaszcza wyrok TK z 12 lipca 2012 r., sygn. P 24/10), że w razie sformu-łowania zarzutu niezgodności danej regulacji prawnej z ustawą zasadniczą, związanego z nieuzasadnionym zróżnicowaniem sytuacji prawnej podmiotów podobnych, jako wzorzec kontroli powinna zostać wskazana zasada równości (lub będące jej rozwinięciem inne unor-mowania konstytucyjne), a nie zasada sprawiedliwości społecznej, która – ze względu na re-gułę lex specialis derogat legi generali – nie stanowi wówczas odpowiedniego kryterium oceny konstytucyjności kwestionowanej regulacji. Należało mieć wreszcie na uwadze, że w orzecznictwie Trybunału zasadniczo przyj-muje się pogląd o zbędności orzekania o naruszeniu zasady sprawiedliwości społecznej w sytuacji, gdy jako wzorzec kontroli powołano także przepis Konstytucji formułujący zasadę równości, zaś argumentacja przedstawiona na poparcie obu zarzutów się powtarza (jest zbież-na) lub podmiot inicjujący postępowanie przed Trybunałem nie przytoczył odrębnych, dodat-kowych argumentów świadczących o samoistnym (tj. niezależnym od sprzeczności z zasadą równości) uchybieniu zasadzie sprawiedliwości społecznej (por. wyroki TK z: 14 listopada 2000 r., sygn. K 7/00, OTK ZU nr 7/2000, poz. 259; 21 września 2009 r., sygn. P 46/08, OTK ZU nr 8/A/2009, poz. 124; 13 czerwca 2013 r., sygn. K 17/11, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 58; 3 marca 2015 r., sygn. K 39/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 27). 4.3.3. Wobec powyższego trzeba było sprawdzić, czy podniesione przez Rzecznika Praw Obywatelskich argumenty, które miałyby przemawiać za niezgodnością kwestionowa-nego przepisu z art. 2 Konstytucji, różnią się od argumentów wspierających tezę o jego sprzeczności z art. 32 Konstytucji. Lektura uzasadnienia wniosku doprowadziła Trybunał do konkluzji, że jakkolwiek Rzecznik jako związkowy wzorzec kontroli wskazał zasadę sprawiedliwości społecznej, wy- OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 13 rażoną w art. 2 Konstytucji, to jednak pogwałcenia tejże zasady dopatrzył się jedynie w prze-kroczeniu przez ustawodawcę zakazu arbitralnego traktowania jednostek, mającym przesą-dzać, że zróżnicowanie jednolitej kategorii podmiotów ubiegających się o certyfikat instalato-ra OŹE staje się niedopuszczalne na gruncie zasady równości. Rzecznik nie przywołał przy tym żadnych odrębnych argumentów dowodzących naruszenia zasady sprawiedliwości spo-łecznej, a więc takich, które nie pokrywałyby się z uzasadnieniem złamania zasady równości i zakazu dyskryminacji. 4.3.4. W rezultacie, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK, Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie w zakresie kontroli zgodności zaskarżonego przepisu (w obu jego wersjach) z art. 2 Konstytucji, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 4.4. Trybunał zbadał z kolei możliwość równoległej konfrontacji zaskarżonego przepi-su z zasadą równości i zakazem dyskryminacji (art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji). 4.4.1. Rozważając relację art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji, należało przede wszystkim od-notować przewijające się w orzeczeniach Trybunału zapatrywanie, zgodnie z którym oba ustępy tego artykułu tworzą normatywną całość, albowiem w kontekście pierwszego z nich, formułującego ogólnie zasadę równości jako normę konstytucyjną adresowaną do wszelkich organów władzy publicznej (tych, które prawo stanowią, oraz tych, które je stosują), ustęp drugi doprecyzowuje znaczenie owej zasady w ten sposób, że „wyraża uniwersalny charakter zasady równości, nakazując jej przestrzeganie we wszystkich sferach życia – zarówno w ży-ciu politycznym, społecznym jak i gospodarczym”, a ponadto „określa bliżej granice dopusz-czalnych różnicowań podmiotów prawa”. W myśl tego przepisu żadne kryterium nie może być podstawą różnicowań niesprawiedliwych, dyskryminujących określone podmioty (por. m.in. wyroki z: 23 października 2001 r., sygn. K 22/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 215; 25 listopada 2010 r., sygn. K 27/09, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 109; 7 maja 2014 r., sygn. K 43/12, OTK ZU nr 5/A/2014, poz. 50). W szczególności, w powołanym wyroku o sygn. K 27/09 (rozwijającym fragment orzeczenia o sygn. K 22/01) Trybunał przyjął, że prawo do równego traktowania wyrażone w art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz wysłowiony w art. 32 ust. 2 ustawy zasadniczej zakaz dyskryminacji „stanowią «dwie strony tego samego medalu», czyli pozytywny oraz negatywny aspekt konstytucyjnej zasady równości. Orzeczenie stwierdzające zgodność pewnych treści normatywnych z prawem do równego traktowania oznacza więc automatycznie zgodność tychże treści z konstytucyjnym zakazem dyskryminacji i w konse-kwencji zachodzi zbędność wydawania wyroku w zakresie zgodności z art. 32 ust. 2 Konsty-tucji”. Z takim odczytaniem relacji obu ustępów art. 32 Konstytucji koresponduje zacytowa-ny przez wnioskodawcę pogląd Trybunału, dostrzegający wprawdzie, że „[z]akaz dyskrymi-nacji wynikający z art. 32 ust. 2 Konstytucji nie jest tożsamy z zakazem różnicowania sytuacji podmiotów prawa”, lecz zarazem utrzymujący, iż dyskryminacja oznacza „nienadające się do zaakceptowania tworzenie różnych norm prawnych dla podmiotów prawa, które powinny być zaliczone do tej samej klasy (kategorii), albo nierówne traktowanie podobnych podmiotów prawa w indywidualnych przypadkach, gdy zróżnicowanie nie znajduje podstaw w normach prawnych” i wyjaśniający dalej, że „dla oceny danej sytuacji jako dyskryminacji, albo jej bra-ku, istotne jest określenie kryterium zróżnicowania, a także ocena zasadności jego wprowa-dzenia. W przypadku podmiotów podobnych, należących do tej samej klasy (kategorii) istot-nej, domniemanie przemawia za brakiem zróżnicowania” (wyrok z 15 lipca 2010 r., sygn. K 63/07, OTK ZU nr 6/A/2010, poz. 60). W tym miejscu Trybunał Konstytucyjny zauważył, że nazbyt uproszczone pojmowa-nie zasady równości i zakazu dyskryminacji jako „dwóch stron tego samego medalu” może skutkować nieuprawnioną redukcją problemu więzi pomiędzy nimi do zagadnienia niemalże czysto semantycznego. Wówczas – co zdaje się sugerować uzasadnienie wyroku o sygn. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 14 K 63/07 – przesłanki uznawania danej regulacji za dyskryminującą byłyby w gruncie rzeczy tożsame z kryteriami, które składają się na „test równości”, ewentualnie decydowałoby natę-żenie, z jakim owa regulacja różnicuje sytuację prawną określonej grupy podmiotów. Pośród orzeczeń Trybunału można odnaleźć jednak i takie, które prezentują nieco inny punkt widzenia. W szczególności w wyroku z 5 lipca 2011 r. (sygn. P 14/10, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 49) Trybunał – akceptując to, że zakaz dyskryminacji jest korelatem zasady równości – dostrzegł, że oznacza on między innymi „niedopuszczalność wprowadzania regu-lacji różnicujących sytuację prawną adresatów norm, wyłącznie oraz ze względu na indywi-dualne (osobowe) cechy adresata normy prawnej, takie jak płeć, wiek bądź pochodzenie spo-łeczne. Dyskryminacja stanowi zatem kwalifikowany przejaw nierównego traktowania. Jest ona bezwzględnie niedopuszczalna, nawet w reżimie stanów nadzwyczajnych (vide: art. 233 ust. 2 Konstytucji)”. W niniejszej sprawie Trybunał Konstytucyjny potwierdza linię orzeczniczą, która w dyskryminacji dopatruje się kwalifikowanego przejawu nierównego traktowania, wyrażają-cego się w świadomym i celowym, a przy tym konstytucyjnie zabronionym, różnicowaniu przez prawodawcę podmiotów prawa wyłącznie przez wzgląd na ich indywidualne cechy osobowe bądź różnicowaniu z innych – dających się ujawnić w toku wykładni – pobudek (celów), zasługujących na szczególne potępienie (por. zwłaszcza wyroki TK z: 5 lipca 2011 r., sygn. P 14/10; 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 28/11, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 5; 3 grudnia 2013 r., sygn. P 40/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 133; oraz postanowienie TK z 22 lipca 2015 r., sygn. SK 20/14, OTK ZU nr 7/A/2015, poz. 115). Wobec tego, jeśli argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu konkretnego wniosku wyczerpuje się w dowodzeniu, że kwestionowana w nim regulacja nie wypełnia kryteriów ujętych w „teście równości”, wykorzystywanym do oceny zgodności przepisów prawnych z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a więc w uzasadnieniu tym nie powołano odrębnych, specyficz-nych argumentów mających świadczyć o równoległym pogwałceniu art. 32 ust. 2 Konstytucji, to zakres orzekania należy ograniczyć do pierwszego z ustępów tego artykułu (analogicznie chociażby wyroki TK z: 16 grudnia 2009 r., sygn. K 49/07, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 169; 3 grudnia 2013 r., sygn. P 40/12; oraz postanowienia TK z: 22 lipca 2015 r., sygn. SK 20/14; 22 czerwca 2016 r., sygn. P 70/15, OTK ZU A/2016, poz. 47). 4.4.2. Na tym tle Trybunał Konstytucyjny ustalił, że praktycznie cała argumentacja zaprezentowana we wniosku inicjującym postępowanie w niniejszej sprawie wspiera de facto zarzut naruszenia przez zaskarżony przepis zasady równości wyrażonej art. 32 ust. 1 Konsty-tucji. Poza odwołaniem się do wspomnianego wyroku o sygn. K 63/07, Rzecznik Praw Oby-watelskich stwierdził tylko, że skoro kryterium różnicującym absolwentów odpowiednich studiów wyższych ubiegających się o certyfikat instalatora OŹE jest data wydania dyplomu ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności wskazanych przez ustawodaw-cę, nie zaś posiadane kwalifikacje do wykonywania zawodu, to różne potraktowanie tych osób ma charakter dowolny i stanowi – zdaniem Rzecznika – dyskryminację w życiu gospo-darczym w rozumieniu art. 32 ust. 2 Konstytucji. W opinii Trybunału, sama konstatacja zarzucalnego, bo dowolnego różnicowania sy-tuacji prawnej określonych podmiotów w żadnym razie nie wystarcza do przyjęcia, że wnio-skodawca uzasadnił postawiony przez siebie zarzut. 4.4.3. Z tych przyczyn, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK, Trybunał Konstytu-cyjny umorzył postępowanie w zakresie kontroli art. 134 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. (w obu jego wer-sjach) z art. 32 ust. 2 Konstytucji, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 4.5. Ostatecznie zatem Trybunał Konstytucyjny zbadał zgodność zaskarżonego przepi-su wyłącznie z art. 32 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 15 5. Regulacja uzyskiwania certyfikatu instalatora OŹE. Aby ocenić konstytucyjność kwestionowanej regulacji, trzeba było przede wszystkim doprecyzować jej normatywny kontekst. 5.1. Otóż w obowiązującym stanie prawnym osoba dokonująca instalacji mikroinsta-lacji lub małych instalacji, lub instalacji OŹE o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nie większej niż 600 kW – zwana w u.o.ź.e. instalatorem – może wystąpić do Prezesa UDT z wnioskiem o wydanie dokumentu potwierdzającego posiadanie przez nią kwalifikacji do instalowania danego rodzaju instalacji OŹE wymienionych w u.o.ź.e.: tj. kotłów i pieców na biomasę lub systemów fotowoltaicznych, lub słonecznych systemów grzewczych, lub pomp ciepła, lub płytkich systemów geotermalnych (art. 136 ust. 1 i 2 u.o.ź.e.). Obecnie istnieją dwa tryby uzyskiwania certyfikatu instalatora OŹE, przy czym w obu wypadkach certyfikat może być wydany jedynie osobie, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzysta z pełni praw publicznych, a ponadto nie była skazana pra-womocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne przeciwko wiarygodności dokumentów i obrotowi gospodarczemu (art. 136 ust. 3 pkt 1 lit. a i pkt 2 u.o.ź.e.). 5.1.1. Pierwszy (art. 136 ust. 3 u.o.ź.e.), zwykły tryb przeznaczony jest dla osób, które – oprócz ogólnych wymogów stawianych w art. 136 ust. 3 pkt 1 lit. a i pkt 2 u.o.ź.e. – spełnia-ją którykolwiek z następujących warunków: legitymują się dokumentem potwierdzającym kwalifikacje związane z instalowaniem urządzeń lub instalacji sanitarnych, energetycznych, grzewczych, chłodniczych lub elektrycznych; mają udokumentowane trzyletnie doświadcze-nie zawodowe w zakresie instalowania lub modernizacji urządzeń i instalacji sanitarnych, energetycznych, grzewczych, chłodniczych lub elektrycznych; posiadają świadectwo ukoń-czenia co najmniej dwusemestralnych studiów podyplomowych lub równorzędnych, których program dotyczył zagadnień zawartych w zakresie programowym szkoleń ustalonym w prze-pisach wydanych na podstawie art. 152 pkt 2 u.o.ź.e. (chodzi o rozporządzenie ministra wła-ściwego do spraw energii określające zakres programowy szkoleń odpowiednich dla danego rodzaju instalacji OŹE); dysponują zaświadczeniem o ukończeniu szkolenia u producenta danego rodzaju instalacji OŹE, które w części teoretycznej i praktycznej zawierało zagadnie-nia w zakresie projektowania, instalowania, konserwacji, modernizacji i utrzymania w należy-tym stanie technicznym instalacji OŹE (art. 136 ust. 3 pkt 1 lit. b-e u.o.ź.e.). Osoby takie mo-gą uzyskać certyfikat, jeżeli nadto: 1) ukończą szkolenie podstawowe dla osób ubiegających się o wydanie certyfikatu in-stalatora OŹE, poświadczone zaświadczeniem, przeprowadzone przez akredytowanego orga-nizatora szkoleń w zakresie dotyczącym instalowania danego rodzaju instalacji OŹE (art. 136 ust. 3 pkt 3 u.o.ź.e.) oraz 2) złożą z wynikiem pozytywnym egzamin przeprowadzony przez określoną w usta-wie komisję egzaminacyjną, odpowiednio dla danego rodzaju instalacji OŹE, nie później niż w terminie 12 miesięcy od dnia ukończenia szkolenia podstawowego (art. 136 ust. 3 pkt 4 u.o.ź.e.). Natomiast drugi (art. 136 ust. 4 u.o.ź.e.), uproszczony tryb uzyskiwania certyfikatu in-stalatora OŹE przeznaczony jest dla osób, które wypełniają ogólne wymogi stawiane w art. 136 ust. 3 pkt 1 lit. a oraz w pkt 2 u.o.ź.e., a oprócz tego posiadają: 1) dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2016 r. poz. 1943, ze zm.; dalej: ustawa o systemie oświaty) lub 2) dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 16 chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany po 1 września 2005 r. na podstawie przepisów prawa o szkolnictwie wyższym. Uproszczenie procedury polega więc w szczególności na tym, że instalator spełniający warunki przewidziane w art. 136 ust. 4 u.o.ź.e. nie musi przechodzić szkolenia podstawowego dla osób ubiegających się o certyfikat instalatora OŹE ani zdawać egzaminu certyfikacyjnego. 5.1.2. W tym miejscu trzeba było zauważyć, że wymóg legitymowania się dyplomem ukończenia odpowiednich studiów wyższych wydanym na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym, jako warunek skorzystania z jednego z alternatywnych wariantów uproszczonego trybu certyfikacji (wskazanych w art. 136 ust. 4 u.o.ź.e.), obowiązuje niezmiennie od czasu wprowadzenia w życie u.o.ź.e. Nowelizując ów przepis, ustawodawca doprecyzował tylko, że wspomniany dyplom winien być uzyskany przez osobę ubiegającą się o certyfikat instala-tora OŹE po 1 września 2005 r., czyli po wejściu w życie prawa o szkolnictwie wyższym. Trybunał odnotował jednak, że na gruncie regulacji przejściowych zawartych w pra-wie o szkolnictwie wyższym (art. 257 ust. 2-5) do studiów doktoranckich rozpoczętych przed 1 września 2005 r. należało stosować jego przepisy, w odniesieniu zaś do studiów innych niż doktoranckie – co do zasady przepisy dotychczasowe. Student jednolitych studiów magister-skich, który rozpoczął studia przed tą datą, mógł je wszakże ukończyć w tym trybie albo przenieść się na odpowiednie studia pierwszego stopnia, albo – po spełnieniu wymagań okre-ślonych w regulaminie studiów – na odpowiednie studia drugiego stopnia. W tej sytuacji z dobrodziejstwa art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. nie może korzystać za-równo absolwent, któremu stosowny dyplom ukończenia studiów wyższych wydano przed 1 września 2005 r., a zatem z konieczności na podstawie innych przepisów niż przepisy prawa o szkolnictwie wyższym, jak i absolwent, który dyplom ów otrzymał wprawdzie po tym dniu, lecz – z uwagi na rozstrzygnięcia intertemporalne prawa o szkolnictwie wyższym – w oparciu o przepisy ustaw przez nie uchylanych. 5.1.3. W pierwotnej wersji kwestionowany przepis u.o.ź.e. stanowił niemalże dosłow-ne powtórzenie poprzednio obowiązującego art. 20h ust. 4 pkt 3 u.p.e., który znajdował się w rozdziale 3b, zatytułowanym „Warunki i tryb wydawania certyfikatów instalatorom mikro-instalacji i małych instalacji oraz akredytowania organizatorów szkoleń”. Do u.p.e. włączyła go – 11 września 2013 r. – ustawa z dnia 26 lipca 2013 r. o zmianie ustawy – Prawo energe-tyczne oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 984; dalej: ustawa zmieniająca u.p.e.); przed tą datą w polskim systemie prawnym nie występowała odrębna procedura certyfikowa-nia instalatorów OŹE (zob. uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo energe-tyczne oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 946/VII kadencja). Wraz z wejściem w życie – 4 maja 2015 r. – zasadniczej części u.o.ź.e. kompleks re-gulacji dotyczących certyfikowania instalatorów OŹE został usunięty z u.p.e. i zamieszczony w u.o.ź.e. jako jej rozdział 7, zatytułowany „Warunki i tryb wydawania certyfikatów instala-torom mikroinstalacji, małych instalacji i instalacji odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nie większej niż 600 kW oraz akredytowania organizatorów szkoleń”. Uchylony wtedy art. 20h ust. 4 pkt 3 u.p.e. powtórzono, w formie nieznacznie zmo-dyfikowanej pod względem redakcyjnym, jako art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. – a więc przepis zaskarżony w niniejszej sprawie. Poza omówioną wyżej (w pkt 2.1 tej części uzasadnienia) zmianą brzmienia art. 136 ust. 4 pkt 2 w rozdziale 7 u.o.ź.e. dokonano dotąd jedynie dwóch drobnych modyfikacji w zakresie: 1) podpisywania wniosków składanych za pomocą środków komunikacji elektro-nicznej; i 2) zmiany adresata upoważnień do stanowienia (współuczestniczenia w stanowie-niu) aktów podustawowych. 5.2. Certyfikat instalatora OŹE jest ważny przez 5 lat (art. 139 ust. 3 u.o.ź.e.), jednak-że Prezes UDT przedłuża jego ważność na kolejne 5 lat (art. 142 u.o.ź.e.), jeżeli instalator: OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 17 1) spełnia warunki, o których mowa w art. 136 ust. 3 lub 4 u.o.ź.e.; 2) ukończył, w terminie 12 miesięcy poprzedzających dzień upływu ważności certyfikatu, szkolenie przypominające; a ponadto 3) zainstalował, poddał modernizacji lub utrzymuje w należytym stanie technicz-nym co najmniej pięć instalacji OŹE. 5.3. Mechanizm certyfikacji instalatorów OŹE stworzono – i uregulowano najpierw w u.p.e., a później w u.o.ź.e. – w ramach implementacji do krajowego porządku prawnego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w spra-wie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniającej i w następstwie uchylającej dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE (Dz. Urz. UE L 140 z 5.06.2009, str. 16, ze zm.; dalej: dyrektywa 2009/28/WE). 5.3.1. W art. 14 ust. 3 dyrektywy 2009/28/WE zdecydowano, że państwa członkow-skie zapewnią, by do 31 grudnia 2012 r. instalatorzy małych kotłów i pieców na biomasę, systemów fotowoltaicznych i systemów ciepła słonecznego, płytkich systemów geotermal-nych oraz pomp ciepła mieli dostęp do systemów certyfikacji lub równoważnych systemów kwalifikowania. Systemy te mogą w stosownych przypadkach uwzględniać istniejące systemy i struktury i opierają się na kryteriach określonych w załączniku IV do tej dyrektywy. Każde państwo członkowskie ma przy tym uznawać certyfikaty przyznane przez inne państwa członkowskie zgodnie z tymi kryteriami. W ust. 4 art. 14 dyrektywy 2009/28/WE nałożono na państwa członkowskie obowiązek udostępniania społeczeństwu informacji dotyczących sys-temów certyfikacji lub równoważnych systemów kwalifikowania, o których mowa w ust. 3. Zezwolono także na udostępnianie przez państwa członkowskie wykazu instalatorów kwalifi-kowanych lub certyfikowanych zgodnie z przepisami, o których mowa w ust. 3. 5.3.2. W załączniku IV do dyrektywy 2009/28/WE (dalej: załącznik IV) ustalono kry-teria i szczegółowe wytyczne dla systemów certyfikacji i równoważnych systemów kwalifi-kowania instalatorów urządzeń, o których mowa w jej art. 14 ust. 3 i 4. Postanowiono między innymi, że proces certyfikacji lub kwalifikowania winien być przejrzysty i jasno zdefiniowa-ny przez państwo członkowskie lub wyznaczony przez nie organ administracyjny. Instalato-rzy urządzeń wykorzystujących biomasę, pomp ciepła, płytkich systemów geotermalnych, urządzeń fotowoltaicznych i urządzeń wykorzystujących ciepło słoneczne mają być certyfi-kowani w ramach akredytowanego (przez państwo członkowskie lub wyznaczony przez nie organ administracji) programu szkoleń lub przez akredytowanego organizatora szkoleń. Szko-lenie prowadzące do certyfikacji lub uznania kwalifikacji instalatora winno obejmować za-równo część teoretyczną, jak i praktyczną. Po zakończeniu szkolenia instalator musi posiadać umiejętności wymagane do instalacji właściwych urządzeń i systemów, tak aby spełniały one wymogi klienta w zakresie ich eksploatacji i niezawodności, cechowały się solidną jakością rzemieślniczą oraz były zgodne ze wszystkimi obowiązującymi zasadami i normami, w tym dotyczącymi oznakowania energetycznego i ekologicznego. Szkolenie – uwzględniające wy-tyczne zamieszczone w załączniku IV – powinno kończyć się egzaminem, na podstawie któ-rego będzie wydawany certyfikat lub uznawane będą kwalifikacje. Egzamin ma obejmować ocenę w praktyce prawidłowej instalacji kotłów lub pieców na biomasę, pomp ciepła, płytkich systemów geotermalnych, instalacji fotowoltaicznych lub instalacji wykorzystujących ciepło słoneczne. Co istotne, w pkt 6 lit. e kryteriów zawartych w załączniku IV, na których mają się opierać krajowe systemy certyfikacji i równoważne systemy kwalifikowania instalatorów urządzeń OŹE, ustalono wymóg ograniczenia w czasie ważności certyfikatu instalatora OŹE, tak by konieczna była przypominająca sesja szkoleniowa w celu przedłużenia jego ważności. 5.4. Trybunał zwrócił też uwagę na motyw 50. preambuły dyrektywy 2009/28/WE, w którym wskazano, że w zakresie, w jakim dostęp do zawodu instalatora lub wykonywanie OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 18 tego zawodu podlegają regulacjom, warunki uznawania kwalifikacji zawodowych są ustano-wione dyrektywą 2005/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (Dz. Urz. UE L 255 z 7.09.2005, str. 22, ze zm.; dalej: dyrektywa 2005/36/WE). Dlatego – zgodnie z treścią tego motywu – dyrektywa 2009/28/WE ma zastosowanie bez uszczerbku dla dyrektywy 2005/36/WE. W tym kontekście Trybunał odnotował, że w Polsce zawodu instalatora OŹE – które-mu w klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy, ustanowionej rozporzą-dzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 sierpnia 2014 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. z 2014 r. poz. 1145, ze zm.), i wykorzystywanej w szczególności w dziedzinie szkolenia zawodowego, odpowiada zawód „technik urządzeń i systemów energii odnawialnej” (kod 311930) – nie traktuje się obecnie jako zawodu regulowanego w rozumieniu dyrektywy 2005/36/WE. Jak nadmieniono (w pkt 4.2.2 tej części uzasadnienia), certyfikat instalatora OŹE nie nadaje uprawnień, lecz zaświadcza tylko, że wnioskodawca posiada kwalifikacje zawodowe do instalowania określonych rodzajów OŹE. Stąd wydanie certyfikatu, będące czynnością materialno-techniczną, poprzedza się wyłącznie sprawdzeniem, czy ubiegający się o niego spełnia ustawowe warunki (art. 136 ust. 1 i art. 139 ust. 1 u.o.ź.e.). 5.5. Edukacja instalatorów OŹE (techników urządzeń i systemów energii odnawial-nej), może odbywać się w systemie szkolnictwa wyższego (na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych) lub zawodowego (przede wszystkim w 4-letnim technikum). W tym drugim wypadku uproszczony tryb uzy-skiwania certyfikatu instalatora OŹE otwarty jest dla osób legitymujących się dyplomem po-twierdzającym kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydanym na podstawie przepisów ustawy o systemie oświaty (art. 136 ust. 4 pkt 1 u.o.ź.e.). Co ważne, do klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego wspomniany zawód technika wprowadzono dopiero rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 kwietnia 2010 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnic-twa zawodowego (Dz. U. Nr 60, poz. 374), natomiast wymagania, jakim powinno odpowia-dać kształcenie w tym zawodzie, określiło po raz pierwszy rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 kwietnia 2011 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w za-wodach: blacharz izolacji przemysłowych, monter izolacji przemysłowych, operator maszyn i urządzeń do przetwórstwa tworzyw sztucznych, opiekun osoby starszej, technik energetyk, technik gazownictwa, technik przeróbki kopalin stałych, technik sztukatorstwa i kamie-niarstwa artystycznego, technik tyfloinformatyk i technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej (Dz. U. Nr 100, poz. 582), zastąpione następnie rozporządzeniem Ministra Edu-kacji Narodowej z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia w za-wodach (Dz. U. poz. 184, ze zm.). 5.6. Ustawową regulację systemu certyfikacji instalatorów OŹE miały dopełnić rozpo-rządzenia ministra właściwego do spraw gospodarki (a po nowelizacji przepisu upoważniają-cego dokonanej 31 grudnia 2015 r. – ministra właściwego do spraw energii) wydane na pod-stawie art. 152 u.o.ź.e., w tym rozporządzenie określające między innymi wzory wniosków o wydanie certyfikatu instalatora OŹE oraz o przedłużenie jego ważności, a także wzór gra-ficzny certyfikatu i jego wtórnika. Niestety, mimo że właściwy minister miał na to 18 miesię-cy, nie wywiązał się z nałożonych na niego obowiązków prawotwórczych. Wskutek tego wraz z upływem (5 listopada 2016 r.) okresu przejściowego, na który art. 206 pkt 3 u.o.ź.e. zachował w mocy dotychczasowe akty wykonawcze, ustanowione jeszcze na podstawie OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 19 u.p.e., a w szczególności w następstwie utraty mocy przez rozporządzenie Ministra Gospo-darki z dnia 25 marca 2014 r. w sprawie warunków i trybu wydawania certyfikatów oraz akredytowania organizatorów szkoleń w zakresie odnawialnych źródeł energii (Dz. U. poz. 505), Prezes UDT zmuszony był wstrzymać wydawanie certyfikatów instalatorom OŹE. Sytuację tę zmieniło dopiero wejście w życie – 13 czerwca 2017 r. – rozporządzenia Ministra Energii z dnia 9 maja 2017 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania akredytacji organizatorom szkoleń w zakresie odnawialnych źródeł energii oraz szkoleń i egzaminów dla osób ubiegających się o wydanie lub przedłużenie ważności certyfikatu, które – w załączni-kach nr 5-7 – ustaliło nowe wzory wniosków o wydanie certyfikatu instalatora OŹE oraz o przedłużenie jego ważności, a także wzór graficzny certyfikatu i jego wtórnika. 6. Zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji. Problem konstytucyjny, który Trybunał rozstrzygnąć miał w niniejszej sprawie, spro-wadza się do tego, czy w kontekście konstytucyjnej zasady równości wolno było prawodawcy sformułować ograniczenie, z uwagi na które o certyfikat instalatora OŹE w trybie uproszczo-nym – w zakresie unormowanym w zaskarżonym przepisie – mogą się ubiegać tylko ci ab-solwenci specjalistycznych studiów wyższych, którym stosowny dyplom ukończenia takich studiów wydano (po 1 września 2005 r.) na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym. 6.1. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału (zob. m.in. wyroki TK z: 21 czerwca 2001 r., sygn. SK 6/01, OTK ZU nr 5/2001, poz. 121; 24 października 2005 r., sygn. P 13/04, OTK ZU nr 9/A/2005, poz. 102; 24 kwietnia 2006 r., sygn. P 9/05, OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 46; 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 109; 23 kwietnia 2009 r., sygn. K 65/07, OTK ZU nr 4/A/2009, poz. 53; 23 listopada 2010 r., sygn. K 5/10, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 106; 19 kwietnia 2011 r., sygn. P 41/09; 12 lipca 2012 r., sygn. P 24/10; 25 czerwca 2013 r., sygn. P 11/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 62; 21 paź-dziernika 2014 r., sygn. K 38/13, OTK ZU nr 9/A/2014, poz. 104; 8 czerwca 2016 r., sygn. K 37/13) konstytucyjna zasada równości wobec prawa – wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytu-cji – nakazuje identyczne traktowanie podmiotów znajdujących się w takiej samej lub podob-nej sytuacji prawnie relewantnej. Równe traktowanie oznacza przy tym traktowanie według jednakowej miary, bez zróżnicowań dyskryminujących i faworyzujących. Zarazem omawiana zasada dopuszcza odmienne (różne) traktowanie podmiotów, które się cechą relewantną (istotną) nie charakteryzują. Jak podkreślono w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 lipca 2012 r. (sygn. P 24/10), podsumowując jednolite w tym zakresie poglądy Trybunału, „ocena regulacji praw-nej z punktu widzenia zasady równości wymaga rozpatrzenia trzech zagadnień. Po pierwsze, należy ustalić, czy można wskazać wspólną cechę istotną, uzasadniającą równe traktowanie określonych podmiotów, co wymaga przeprowadzenia analizy treści i celu aktu normatywne-go, w którym została zawarta kontrolowana norma prawna. Po drugie, konieczne jest stwier-dzenie, czy prawodawca zróżnicował prawa lub obowiązki podmiotów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji prawnie relewantnej. Po trzecie wreszcie, jeżeli prawo-dawca odmiennie potraktował podmioty charakteryzujące się wspólną cechą istotną, to – ma-jąc na uwadze, że zasada równości nie ma charakteru absolutnego – niezbędne okazuje się rozważenie, czy wprowadzone od tej zasady odstępstwo można uznać za dopuszczalne”. Od-stępstwo takie jest dozwolone, jeżeli zróżnicowanie odpowiada wymogom relewancji (a więc pozostaje w bezpośrednim, racjonalnym związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawiera się kontrolowana norma), proporcjonalności (co powoduje konieczność sprawdzenia, czy waga interesu, któremu zróżnicowanie ma służyć, pozostaje w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku wprowadzonego różnicowa-nia) oraz powiązania z innymi normami, zasadami lub wartościami konstytucyjnymi, w tym OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 20 w szczególności z zasadą sprawiedliwości społecznej. „Pamiętać przy tym należy, że – wobec przyznania prawodawcy przez ustawę zasadniczą szerokiego zakresu swobody regulacyjnej – przy orzekaniu przez sąd konstytucyjny o zgodności określonego unormowania z zasadą rów-ności, ze względu na konieczność stosowania w tym wypadku kryteriów ocennych, niezbędne jest zachowanie pewnej powściągliwości, zwłaszcza jeżeli weźmiemy pod uwagę domniema-nie konstytucyjności ustanowionych przepisów prawnych” (wyrok o sygn. P 24/10). 6.2. Trybunał Konstytucyjny zajął się najpierw ustaleniem, czy da się wskazać wspól-ną cechę istotną, uzasadniającą równe traktowanie wszystkich osób ubiegających się o certyfikat instalatora OŹE w oparciu o zaskarżony przepis, a jeśli tak, to czy w zakresie nim objętym prawodawca zróżnicował prawa lub obowiązki tych osób. Wymagało to przeanalizowania treści oraz zidentyfikowania celu aktu normatywnego, w którym zamieszczono kontrolowaną regulację. 6.2.1. Z lektury u.o.ź.e. (por. część III, pkt 5 uzasadnienia) płynął oczywisty wniosek, że o certyfikat instalatora OŹE – w trybie przewidzianym w art. 136 ust. 4 u.o.ź.e. – może się ubiegać każdy, kto spełnia ogólne wymogi stawiane w art. 136 ust. 3 pkt 1 lit. a i pkt 2 u.o.ź.e. oraz posiada dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydany na podstawie przepisów ustawy o systemie oświaty (art. 136 ust. 4 pkt 1 u.o.ź.e.) lub dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitar-nych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany (po 1 września 2005 r.) na podstawie przepisów prawa o szkolnictwie wyższym (art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e.). W związku z rozstrzygnięciami intertemporalnymi dokonanymi w prawie o szkolnictwie wyższym (por. pkt 5.1.2 tej części uzasadnienia) nie musi przy tym chodzić o absolwenta, który studia na odpowiednim kierunku lub w odpo-wiedniej specjalności rozpoczął dopiero po jego wejściu w życie. 6.2.2. W dalszej kolejności niezbędne było zidentyfikowanie celu, któremu ma służyć kwestionowane unormowanie, stanowiące część mechanizmu certyfikowania instalatorów OŹE kreowanego przez u.o.ź.e. Większych trudności nie nastręczało odtworzenie ratio legis samej instytucji certyfi-kowania instalatorów OŹE, gdyż u.o.ź.e. już w pkt 1 odnośnika do tytułu wyraźnie sygnalizu-je, że w zakresie swojej regulacji wdraża dyrektywę 2009/28/WE, zaś cel tej ostatniej – w odniesieniu do analizowanego systemu certyfikacji – uwidocznia jej art. 14 oraz towarzyszący temu przepisowi załącznik IV (por. część III, pkt 5.3 uzasadnienia). W tym świetle Trybunał uznał, że implementując wskazaną dyrektywę do krajowego porządku prawnego i konstruując szczegółowy mechanizm certyfikowania instalatorów OŹE, ustawodawca – w ślad za prawodawcą europejskim – pragnął przede wszystkim zagwaranto-wać, by instalatorzy ci dawali rękojmię posiadania wiedzy i umiejętności potrzebnych do in-stalacji właściwych systemów i urządzeń, „tak aby spełniały one wymogi klienta w zakresie ich eksploatacji i niezawodności, cechowały się solidną jakością rzemieślniczą oraz były zgodne ze wszystkimi obowiązującymi zasadami i normami, w tym dotyczącymi oznakowa-nia energetycznego i ekologicznego” (pkt 4 załącznika IV). Dla ustawodawcy istotne było zatem to, by instalatorzy OŹE dysponowali należytą wiedzą teoretyczną, a zwłaszcza prak-tycznymi umiejętnościami pozwalającymi na zainstalowanie źródła energii odnawialnej w sposób zapewniający optymalną efektywność działania i odpowiedni poziom bezpieczeń-stwa instalacji. Określony kierunek kształtowania przez ustawodawcę systemu certyfikacji instalato-rów OŹE uzasadniała poza tym, zdaniem Trybunału, chęć zmobilizowania ich do dokształca-nia się i doskonalenia zawodowego, powodowana świadomością niewątpliwie szybkiego po-stępu naukowo-technologicznego w zakresie OŹE. OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 21 Dążąc do zapewnienia realizacji wskazanych wyżej celów, oprócz wprowadzenia sa-mego certyfikatu instalatora OŹE oraz systemu szkoleń i egzaminów dla osób ubiegających się o jego wydanie lub odnowienie, w dyrektywie 2009/28/WE sformułowano dodatkowy wymóg ograniczenia ważności certyfikatu w czasie, tak by konieczna była przypominająca sesja szkoleniowa w celu przedłużenia jego ważności (por. pkt 6 lit. e załącznika IV). W związku z tym wdrażająca tę dyrektywę u.o.ź.e. ustala (w art. 139 ust. 3), że certyfikat bę-dzie ważny 5 lat. Jednakże Prezes UDT ma przedłużać jego ważność na dalsze 5 lat (art. 142 u.o.ź.e.), jeżeli instalator: 1) spełnia warunki, o których mowa w art. 136 ust. 3 lub 4 u.o.ź.e.; 2) ukończył, w terminie 12 miesięcy poprzedzających dzień upływu ważności certyfikatu, szkolenie przypominające; a ponadto 3) zainstalował, poddał modernizacji lub utrzymuje w należytym stanie technicznym co najmniej pięć instalacji OŹE. Przewidziane w art. 136 ust. 4 u.o.ź.e. odstępstwo od obowiązku uprzedniego ukoń-czenia szkolenia podstawowego dla osób ubiegających się o taki certyfikat (art. 136 ust. 3 pkt 3 u.o.ź.e.) oraz złożenia z wynikiem pozytywnym egzaminu przeprowadzonego odpo-wiednio dla danego rodzaju instalacji OŹE (art. 136 ust. 3 pkt 4 u.o.ź.e.) byłoby z kolei uza-sadnione dającym się przypisać ustawodawcy przeświadczeniem, że osoby, które legitymują się dyplomem specjalistycznych studiów wyższych (art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e.) czy też dy-plomem potwierdzającym kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej (art. 136 ust. 4 pkt 1 u.o.ź.e.), mają wiedzę i umiejętności co najmniej równe tym, jakich oczekuje się od absolwentów szkolenia podstawowego, a w dodatku sprawdzone – w warunkach egzaminacyjnych – w toku wspomnianych studiów lub w szkole kształcącej w rzeczonym zawodzie. W tym miejscu trzeba było odnotować, że chociaż – jak zauważył Prezes UDT w sta-nowisku zajętym w niniejszej sprawie – dyrektywa 2009/28/WE literalnie nie przewiduje wy-dawania certyfikatów instalatora OŹE na podstawie dyplomu ukończenia studiów wyższych, z pominięciem egzaminu certyfikacyjnego (por. pkt 5 załącznika IV), to nie można z góry wykluczyć, że na gruncie owej dyrektywy funkcję tego rodzaju egzaminu mogą spełniać eg-zaminy składane przez osoby ubiegające się o certyfikat instalatora OŹE w trakcie studiów wyższych, których program obejmuje materiał odpowiadający zakresem szkoleniu, o którym mowa w załączniku IV: rozstrzygnięcie tej kwestii należy do organów stosujących prawo. W każdym jednak razie rolą Trybunału Konstytucyjnego nie jest orzekanie o zgodności ustaw z aktami prawa europejskiego. Podobną konstatację o braku kognicji Trybunału wymuszał sygnalizowany przez Pre-zesa UDT problem ograniczonej wartości informacyjnej suplementów do dyplomów ukoń-czenia studiów wyższych (por. część I, pkt 4 uzasadnienia), w głębszym wymiarze dotyczący tego, czy poszczególne kierunki i specjalności studiów związane z OŹE rzeczywiście pozwa-lają ich absolwentom nabyć oraz sprawdzić wymaganą przepisami dyrektywy 2009/28/WE wiedzę teoretyczną i praktyczną. Trybunał mógł jedynie przyjąć, że kształtując instytucję cer-tyfikowania instalatorów OŹE w ramach stworzonego przez siebie modelu systemu szkolnic-twa wyższego, ustawodawca dysponował w tej mierze odpowiednim rozeznaniem. Trudniej było odkryć zakładany przez prawodawcę cel zawartego w zaskarżonym przepisie ograniczenia pozbawiającego dostępu do uproszczonego trybu certyfikacji tych ab-solwentów specjalistycznych studiów wyższych, którzy stosowny dyplom uzyskali bądź przed 1 września 2005 r., bądź wprawdzie po tym dniu, ale – na mocy przepisów przejścio-wych prawa o szkolnictwie wyższym – na podstawie ustaw przez nie uchylanych (por. część III, pkt 5.1.2 uzasadnienia) – o ile nie posiadają oni dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydanego na podstawie ustawy o systemie oświaty. Celu tego nie wyjaśnia w szczególności żaden z istotnych w tym kontekście projektów ustaw: ani projekt u.o.ź.e., ani projekt ustawy zmieniającej u.p.e., która – transponując do OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 22 krajowego porządku prawnego dyrektywę 2009/28/WE – już wcześniej wprowadziła do u.p.e. przepis analogiczny do art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e (a mianowicie art. 20h ust. 4 pkt 3). Rów-nież i projekt wzmiankowanej wyżej ustawy z dnia 22 czerwca 2016 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 925), doprecyzo-wującej literalnie w zaskarżonym przepisie, że do uzyskania certyfikatu instalatora OŹE uprawnia wyłącznie dyplom „wydany po dniu 1 września 2005 r.”, nie wyjaśnia powodów owej zmiany; jej sensu nie sposób też doszukać się w dokumentach obrazujących przebieg procesu legislacyjnego. Odpowiedzi na pytanie o sens rozpatrywanego w niniejszej sprawie ograniczenia do-stępu do uproszczonego trybu certyfikacji instalatorów OŹE udziela za to pismo Ministra Gospodarki z 21 lipca 2015 r. (sygn. DEO-I-0702-3/1/15), ustosunkowujące się do złożonego przez senatora Ryszarda Knosalę podczas 77. posiedzenia Senatu (25 czerwca 2015 r.) oświadczenia w sprawie potwierdzenia kwalifikacji do instalowania danego rodzaju instalacji (por. Odpowiedzi na oświadczenia złożone przez senatorów na 77. posiedzeniu Senatu, druk Senatu VIII kadencji, s. 54-56). Przyznając, że u.o.ź.e. wyklucza z kręgu uprawnionych do otrzymania certyfikatu w trybie wyjątkowym (uproszczonym) osoby, które uzyskały dyplom ukończenia studiów przed wejściem w życie prawa o szkolnictwie wyższym, Minister Go-spodarki wyraził w nim opinię, że tego rodzaju rozwiązanie ma uzasadnienie, „gdyż niezbęd-na jest zarówno certyfikacja, jak i konieczność dokształcania i doskonalenia zawodowego, wynikająca z rozwoju i postępu naukowo-technologicznego w zakresie odnawialnych źródeł energii”. Ostatecznie więc kwestionowane w niniejszej sprawie zawężenie stosowalności art. 136 ust. 4 pkt 2, oznaczające w praktyce ograniczenie w wymiarze czasowym wyjątków od obowiązku przechodzenia szkolenia podstawowego i składania egzaminu certyfikacyjne-go, ma się wpisywać w realizację wskazanych wyżej celów, podobnie jak wymagane przez prawo europejskie ograniczenie ważności certyfikatu instalatora OŹE. 6.2.3. Bazując na powyższych ustaleniach, Trybunał Konstytucyjny doszedł do wnio-sku, że cechą istotną, uzasadniającą równe traktowanie wszystkich osób ubiegających się o certyfikat instalatora OŹE w oparciu o zaskarżony przepis, jest posiadanie dostatecznej wiedzy i wystarczających umiejętności w dziedzinie instalacji OŹE, poświadczonych dyplo-mem ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych. 6.2.4. W świetle dotychczasowych wywodów (por. część III, pkt 5 i 6.2.2 uzasadnie-nia) było przy tym jasne, że tak w pierwotnym, jak i znowelizowanym brzmieniu zaskarżony przepis różnicuje prawa podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji prawnie rele-wantnej. 6.3. Pozostawało zatem rozważyć, czy wprowadzone przez prawodawcę odstępstwo od zasady równości można uznać za dopuszczalne na gruncie kryteriów przyjętych w orzecz-nictwie Trybunału (por. pkt 6.1 tej części uzasadnienia). 6.3.1. Analizując ów problem, Trybunał doszedł przede wszystkim do przekonania, że ograniczenie dotyczące terminu wydania dyplomu uprawniającego do skorzystania z art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. nie stanowi samo w sobie naruszenia zasady równości. Pozostaje ono w bezpośrednim, racjonalnym związku z celem i zasadniczą treścią przepisów u.o.ź.e. Z uwagi na przytoczone cele instytucji certyfikowania instalatorów OŹE zaufanie do wiedzy i umiejętności, które zdobyli oraz potwierdzili oni poza systemem szkoleń i egzami-nów certyfikacyjnych, musi w dłuższym okresie słabnąć. Nie zmienia tego fakt, że jak nad-mieniono (w pkt 6.2.2 tej części uzasadnienia), absolwenci studiów wyższych na kierunkach lub w specjalnościach wskazanych w zaskarżonym przepisie z założenia posiadają zweryfi- OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 23 kowaną wiedzę i sprawdzone umiejętności równe co najmniej tym, jakich oczekuje się od absolwentów szkolenia podstawowego. Zarówno bowiem wiedza, jak i umiejętności mogą z biegiem czasu maleć lub po prostu nie nadążać za postępem naukowo-technologicznym w zakresie OŹE, zwłaszcza jeśli po uzyskaniu dyplomu ukończenia studiów wyższych stara-jący się następnie o certyfikat instalatora OŹE praktykował w dziedzinie instalacji OŹE w nikłym stopniu bądź nie praktykował wcale. Czynniki te wpływały, jak można sądzić, na ustawodawcę, który – wdrażając dyrektywę 2009/28/WE – postanowił w art. 139 ust. 3 u.o.ź.e., że certyfikat instalatora OŹE ważny będzie tylko przez 5 lat. Nie przewidział przy tym żadnych wyjątków. Oznacza to, że nawet ten, kto spełnia któryś z alternatywnych warun-ków wydania certyfikatu w uproszczonym trybie, sformułowanych w art. 136 ust. 4 u.o.ź.e., zmuszony jest – po zaledwie kilku latach – od otrzymania tego dokumentu występować o przedłużenie jego ważności. Aby to się stało, winien między innymi każdorazowo ukoń-czyć, w terminie 12 miesięcy poprzedzających dzień upływu ważności certyfikatu, szkolenie przypominające, a ponadto musi posiadać określone doświadczenie w instalowaniu, moderni-zacji lub utrzymywaniu w należytym stanie instalacji OŹE (por. art. 142 u.o.ź.e.). Te same powody uzasadniają, zdaniem Trybunału, ograniczone zaufanie ustawodawcy do wiedzy i umiejętności osób, które stosowny dyplom zdobyły na długo przed ubieganiem się po raz pierwszy o certyfikat instalatora OŹE, co wyraża się w pozbawieniu ich możliwości korzystania z uproszczonego trybu certyfikacji. 6.3.2. O ile jednak – w świetle konstytucyjnej zasady równości – nie sposób czynić ustawodawcy zarzutu, że w ogóle ogranicza w czasie przydatność dyplomu ukończenia wła-ściwych studiów wyższych w procedurze certyfikacji, o tyle wolno mu postawić zarzut nieu-prawnionego wyznaczenia w tym względzie sztywnego terminu, abstrahującego od czasu, który upłynął od momentu wydania zainteresowanej osobie odpowiedniego dyplomu do chwili wystąpienia przez nią z wnioskiem o certyfikat instalatora OŹE. Zważywszy na zakres zaskarżenia, trzeba było od razu zastrzec, że jakkolwiek wska-zaną datę graniczną wyartykułował ustawodawca, dopiero gdy nowelizował badany przepis, to wynikała ona już z jego pierwotnego brzmienia. Nie ulegało bowiem wątpliwości, że skoro o certyfikat instalatora OŹE z powołaniem na ten przepis mogły od początku jego obowiązy-wania ubiegać się osoby, którym stosowny dyplom wydano na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym, to (w braku szczególnych regulacji) musiało chodzić o okres rozpo-czynający się 1 września 2005 r. wejściem tej ustawy w życie. Trybunał uznał w tej mierze (por. część III, pkt 3.3 uzasadnienia), że nowelizując art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e., ustawodaw-ca pragnął jedynie rozwiać wątpliwości interpretacyjne ujawnione w toku jego stosowania; chciał mianowicie uwyraźnić intencję, aby certyfikat instalatora w oparciu o kwestionowany przepis mogły uzyskać wyłącznie te osoby, którym dyplom ukończenia właściwych studiów wydano na podstawie wskazanego w nim aktu, który wszedł w życie 1 września 2005 r. Należało przy tym podkreślić, że przesłanki niekonstytucyjności zaskarżonego przepi-su nie stanowi samo przez się zawężenie kręgu osób mogących skorzystać z uproszczonego trybu certyfikacji do absolwentów studiów wyższych, którzy odpowiedni dyplom uzyskali na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym, a nie ustaw je poprzedzających. Biorąc pod uwagę interesy, którym ma służyć zróżnicowanie wprowadzone przez badany przepis, wyznaczona w nim jako graniczna data 1 września 2005 r. jest bowiem arbitralna i byłaby taką niezależnie od podstawy prawnej wydania dyplomu ubiegającym się o certyfikat. W szczególności Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w rozpatrywanym kontekście faktycznym i normatywnym wyodrębniają się trzy grupy osób: 1) tych, które dyplom ukoń-czenia właściwych studiów wyższych uzyskały przed 1 września 2005 r. bądź też po tym dniu, aczkolwiek na podstawie innych ustaw niż prawo o szkolnictwie wyższym; 2) tych, któ-rym taki dyplom wydano wprawdzie już po wejściu w życie prawa o szkolnictwie wyższym i na jego podstawie, ale na tyle dawno, że w chwili składania wniosku o certyfikat instalatora OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 24 OŹE (w trybie art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e.) nie dawały gwarancji posiadania wiedzy i umiejętności, jakich trzeba by od nich oczekiwać ze względu na cele instytucji certyfikowa-nia instalatorów OŹE; 3) i wreszcie tych, które stosowny dyplom otrzymały również po wej-ściu w życie prawa o szkolnictwie wyższym i na jego podstawie, lecz w terminie na tyle bli-skim wystąpieniu przez nie o wspomniany certyfikat (w trybie art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e.), że za racjonalne można by uznać przyjęcie przez ustawodawcę, iż posiadają wciąż dostatecz-ne kwalifikacje w zakresie instalacji OŹE. Problem naruszenia zasady równości pojawia się wyłącznie – czego nie dostrzegł żaden z uczestników postępowania − w relacji dwóch pierw-szych grup. Otóż wskutek dokonanego w art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. rozgraniczenia absolwentów specjalistycznych studiów wyższych, w odniesieniu do części z nich konieczność zagwaran-towania, że otrzymujący certyfikat instalatora OŹE posiadają należytą wiedzę i wystarczające umiejętności w zakresie instalacji OŹE, stanowiąca główny cel procedury certyfikacji instala-torów OŹE, schodzi w praktyce na dalszy plan. Gdyby nawet założyć, że zdecydowana więk-szość spośród zainteresowanych obecnie zdobyciem tego certyfikatu podjęła studia po wej-ściu w życie prawa o szkolnictwie wyższym (co wydaje się zresztą bardzo prawdopodobne, zważywszy na to, że problematyka instalacji OŹE zyskała na znaczeniu dopiero po wejściu Polski do Unii Europejskiej, skłaniając wyższe uczelnie do poszerzenia lub dostosowania oferty dydaktycznej) i ukończyła je w ciągu 5 lat, tj. w roku 2010 albo później – dysponując zatem dyplomem wydanym najwcześniej kilka lat temu – to przecież z biegiem czasu grupę tę zdominują absolwenci z dyplomami otrzymanymi wprawdzie na podstawie prawa o szkolnic-twie wyższym, lecz zarazem na długo przed wystąpieniem o rzeczony certyfikat. Zwolnienie spod zwykłego trybu certyfikacji osób, których wiedzę i umiejętności zweryfikowano i poświadczono właściwym dokumentem przed wielu laty, kłóci się zaś bez wątpienia z celami instytucji certyfikowania instalatorów OŹE. Tym samym sytuacja prawna takich osób nie powinna się różnić od sytuacji tych, które posiadły kiedyś podobną wiedzę i analogiczne umiejętności, ale właściwy dyplom zdobyły przed 1 września 2005 r. 6.3.3. Na marginesie Trybunał zwrócił uwagę na zbliżoną do art. 136 ust. 4 pkt 2 u.o.ź.e. konstrukcję pierwszego z punktów art. 136 ust. 4. Otwiera on uproszczony tryb uzy-skiwania certyfikatu instalatora OŹE na posiadaczy dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydanego na podstawie przepisów ustawy o systemie oświaty. Również i ten fragment art. 136 ust. 4 u.o.ź.e. odsyła – aczkolwiek tylko pośrednio (tak jak przed 1 lipca 2016 r. czynił to zaskarżo-ny przepis) – do terminu wejścia w życie wymienionej w nim ustawy, po którym należy uzy-skać ów dyplom, aby móc skorzystać z uproszczonego trybu certyfikacji. Jednakże zawód ten uregulowano prawnie (w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego oraz w zakresie podstaw programowych kształcenia) dopiero w latach 2010-2011 (por. część III, pkt 5.5 uza-sadnienia). Zdobycie dyplomu potwierdzającego odpowiednie kwalifikacje zawodowe, a tym samym ubieganie się o certyfikat instalatora OŹE w oparciu o analizowany punkt art. 136 ust. 4 u.o.ź.e., stało się zatem możliwe po 2011 r. (a w praktyce jeszcze później). Dlatego Trybunał nie mógł podzielić wątpliwości Prokuratora Generalnego, nieznajdującego racjonal-nego wytłumaczenia decyzji ustawodawcy, który z jednej strony uznał wyłącznie dyplomy ukończenia studiów wyższych wydane po 1 września 2005 r., a z drugiej strony postanowił, że certyfikat może uzyskać także instalator dysponujący jedynie dyplomem potwierdzającym kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej, wydanym na podstawie przepisów ustawy o systemie oświaty. Jakkolwiek bowiem w tym ostatnim wypadku chodzi o dyplom o randze formalnie niższej od tego, który poświadcza ukończenie studiów wyższych, to jak wyjaśniono, ów dyplom nie mógł być uzyskany wcze-śniej niż dyplom, o jakim mowa w zaskarżonym przepisie. Wszelako nie zmienia to faktu, że na gruncie art. 136 ust. 4 pkt 1 u.o.ź.e. z upływem czasu również przybywać będzie osób, OTK ZU A/2017 K 16/15 poz. 49 25 które stosowny dyplom otrzymały na długo przed złożeniem wniosku o certyfikat instalatora OŹE w trybie uproszczonym; występuje więc tu problem analogiczny do tego, którym Try-bunał zajmował się w niniejszej sprawie. Art. 136 ust. 4 pkt 1 u.o.ź.e. nie został jednak za-kwestionowany przez wnioskodawcę. 6.4. Wobec poczynionych ustaleń należało ostatecznie stwierdzić, że zaskarżony przepis – w brzmieniu pierwotnym w części obejmującej słowa „wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.)”, a w brzmieniu znowelizowanym w części obejmującej słowa „wydany po dniu 1 września 2005 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnic-twie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.)” – jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konsty-tucji. 7. Skutki wyroku. Wejście w życie niniejszego wyroku, oznaczające utratę mocy obowiązującej wskaza-nego w sentencji fragmentu zaskarżonego przepisu (w obu jego wersjach), spowoduje, że o certyfikat instalatora OŹE w trybie przewidzianym w tym przepisie będą się mogły ubiegać wszystkie osoby, które posiadają dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji OŹE albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenerge-tycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych – bez względu na datę jego wydania, a więc niezależnie od tego, na podstawie jakiej ustawy (regu-lującej funkcjonowanie szkół wyższych) ono nastąpiło. Rozstrzygnięcie zapadłe w tej sprawie bynajmniej nie wyklucza wprowadzenia przez ustawodawcę ograniczenia dostępu do uproszczonego trybu certyfikowania instalatorów OŹE, które bazowałoby na terminie wydania dyplomu ukończenia właściwych studiów wyż-szych, pod warunkiem że nie przybierze ono postaci sztywnego terminu (daty), lecz będzie zrelatywizowane do czasu, jaki upłynął od momentu uzyskania tego dyplomu do chwili zło-żenia wniosku o certyfikat. W kontekście wywodów zawartych w uzasadnieniu niniejszego orzeczenia przyjęcie takiego ograniczenia należałoby wręcz uznać za usprawiedliwione dąże-niem do osiągnięcia wewnętrznej spójności u.o.ź.e. oraz zharmonizowania tej ustawy z dyrek-tywą 2009/28/WE. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.