K 18/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 9 listopada 2016 r. Pozycja 82 POSTANOWIENIE z dnia 7 listopada 2016 r. Sygn. akt K 18/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Rymar – przewodniczący Stanisław Biernat Małgorzata Pyziak-Szafnicka Piotr Tuleja – sprawozdawca Marek Zubik, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 listopada 2016 r., wniosku grupy posłów o zbadanie zgodności: art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, spo-rządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), p o s t a n a w i a: na podstawie art. 40 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Kon-stytucyjnym (Dz. U. poz. 1157) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Grupa posłów na Sejm VIII kadencji (dalej: wnioskodawca) 4 kwietnia 2016 r. (data wpływu wniosku do TK) wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie, że art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) jest niezgodny z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja). Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r., osoba wybrana na stanowisko sędzie-go Trybunału składa ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie wyroku Trybunału z 9 grudnia 2015 r. (sygn. K 35/15), art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy OTK ZU A/2016 K 18/16 poz. 82 2 o TK z 2015 r. w części obejmującej słowa „w terminie 30 dni od dnia wyboru” utracił moc 18 grudnia 2015 r. 1.1. Wnioskodawca wskazał, że zgodnie z art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o TK z 2015 r. osoba wybrana na sędziego Trybunału zobowiązana jest złożyć ceremonialne ślu-bowanie wobec Prezydenta RP. Art. 21 ust. 2 ustawy o TK z 2015 r. przewiduje, że „Odmo-wa złożenia ślubowania jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska sędziego Trybuna-łu”. Natomiast przepisy nie przewidują żadnego rozwiązania na wypadek odmowy lub nie-możności przyjęcia ślubowania przez Prezydenta. Skutki niepełnego uregulowania mechanizmu ślubowania ujawniły się w związku z nieprzyjęciem ślubowania od trzech sędziów wybranych przez Sejm VII kadencji. Odebra-nie ślubowania od nowo wybranych sędziów jest obowiązkiem Prezydenta, o czym przesądził Trybunał w wyroku z 3 grudnia 2015 r. (sygn. K 34/15). Zgodnie z tym wyrokiem, podstawa prawna wyboru trzech sędziów TK (mających zastąpić sędziów, których kadencja upłynęła 6 listopada 2015 r.), dokonanego w październiku 2015 r. przez Sejm VII kadencji, jest zgodna z Konstytucją. Jednocześnie Trybunał stwierdził, że art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. ro-zumiany w sposób inny, niż przewidujący obowiązek Prezydenta niezwłocznego odebrania ślubowania od sędziego Trybunału, wybranego przez Sejm, jest niezgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji. Jak wyjaśnił Trybunał, „Prezydent nie rozpatruje bowiem wniosku Sejmu o po-wołanie danej osoby na stanowisko sędziego TK, jedynie – ze względów uosabiania majesta-tu państwa – podkreśla znaczenie i rangę aktu ślubowania, w którym dana osoba publicznie zobowiązuje się do służenia Narodowi”. 1.2. Zdaniem wnioskodawcy, art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o TK z 2015 r. narusza wyrażoną w art. 6 ust. 1 Konwencji zasadę prawa do rzetelnego procesu sądowego, w szczególności prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bez-stronny sąd. Ochrona niezależności Trybunału Konstytucyjnego i niezawisłości jego sędziów, jak też właściwe gwarancje proceduralne związane z postępowaniem przed Trybunałem – umoż-liwiające rozpatrzenie sprawy w rozsądnym terminie – stanowią fundament ochrony praw człowieka w polskim systemie prawnym, co uzasadnia zarzut niezgodności art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. z art. 6 ust. 1 Konwencji. Trybunał współuczestniczy w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, rozpoznając skargi konstytucyjne obywateli oraz pytania prawne sądów. Z punktu widzenia zasady niezawisłości, wyrażonej w art. 6 ust. 1 Konwencji, ko-nieczne jest zapewnienie stabilizacji w pełnieniu funkcji przez prawidłowo powołanych sę-dziów Trybunału. Przewidziany w ustawie o TK z 2015 r. mechanizm składania ślubowania skutkuje dysfunkcjonalnością tego organu. Odmowa zaprzysiężenia sędziego przez Prezydenta RP lub celowe opóźnienie ode-brania ślubowania wpływa na możliwość sprawowania mandatu przez nowego sędziego Try-bunału, a tym samym na skład Trybunału. Takie rozwiązanie narusza gwarancje przewidziane w art. 6 ust. 1 Konwencji. Prawo do rzetelnego procesu sądowego łącznie z zasadą niezależ-ności i bezstronności sędziów stanowią podstawę porządku prawnego w państwie demokra-tycznym oraz element niezbędny do efektywnej ochrony praw człowieka. Dlatego też usta-wodawca winien określić skutki prawne nieodebrania przez Prezydenta ślubowania z przy-czyn niezależnych od prawidłowo wybranych sędziów. W świetle zasady prawa do rzetelnego procesu sądowego, wyrażającego się w szczególności niezawisłością i bezstronnością sądu rozpatrującego sprawy w rozsądnym terminie, brak regulacji w zakresie procedury ślubowania sędziów, na wypadek gdyby nie-możliwe było przyjęcie ślubowania przez Prezydenta RP bądź w sytuacji odmowy czy powstrzymania się Prezydenta RP od przyjęcia ślubowania, uzasadnia zarzut niezgodno- OTK ZU A/2016 K 18/16 poz. 82 3 ści zakwestionowanego przepisu z art. 6 ust. 1 Konwencji, wynikającej z pominięcia prawo-dawczego. W ocenie wnioskodawcy, art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. narusza przy tym isto-tę prawa wyboru sędziów Trybunału przez Sejm, przez co stanowi zagrożenie niezawisłości i bezstronności Trybunału. Obowiązujące uregulowanie zakłada współudział Prezydenta w kształtowaniu struktury organizacyjnej Trybunału, co pozostaje w sprzeczności z wymo-giem bezstronności i niezawisłości sądu, przewidzianym w art. 6 ust. 1 Konwencji. Zakwe-stionowana regulacja uzależnia skuteczne sprawowanie funkcji sędziego TK od podmiotu przyjmującego ślubowanie. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkre-śla, że niezawisłość i bezstronność sądu, o której mowa w art. 6 ust. 1 Konwencji, służy bu-dowaniu zaufania społecznego do sądów, co jest kwestią zasadniczą w społeczeństwie demo-kratycznym (zob. wyrok ETPC z 10 stycznia 2012 r., skarga nr 33530/06, Pohoska przeciwko Polsce, § 35). Ustalając, czy dany organ może zostać uznany za niezawisły w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji, należy uwzględnić m.in. sposób mianowania jego członków oraz długość ich kadencji, istnienie gwarancji zabezpieczających przed naciskami z zewnątrz, ale także to, czy organ sprawia wrażenie niezawisłości (zob. wyrok ETPC z 30 listopada 2010 r., skarga nr 23614/08, Urban przeciwko Polsce, § 45). Wnioskodawca podkreślił, że art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. uniemożliwia nie-zwłoczne złożenie ślubowania, a w efekcie rozpoczęcie pełnienia funkcji sędziego TK wy-branego przez Sejm. Odmowa przyjęcia ślubowania przez Prezydenta RP powoduje, że proces obsady zwolnionego stanowiska sędziego może być wstrzymywany. Ponadto nieo-debranie przez Prezydenta RP ślubowania od sędziego Trybunału skutkować może uniemoż-liwieniem rozpoznania przez Trybunał sprawy w pełnym składzie, wymaganym przez ustawę. Art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. implikuje więc negatywne skutki dla realizacji prawa do rzetelnego procesu sądowego. Zapewnienie zgodności ustawy o TK z 2015 r. ze standardami prawnomiędzynarodowymi, wynikającymi z art. 6 ust. 1 Konwencji, daje gwarancje prawi-dłowego i niezależnego funkcjonowania Trybunału oraz ochrony praw i wolności jednostki. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Wniosek grupy posłów (dalej także: wnioskodawca), dotyczący art. 21 ust. 1 zda-nie pierwsze ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.), wpłynął do Trybunału 4 kwietnia 2016 r. Na mocy art. 91 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK z 2016 r.), ustawa o TK z 2015 r. została uchylona 16 sierpnia 2016 r. Tym samym moc obowiązującą utracił także przepis zakwestionowany przez grupę posłów. Okoliczność ta wymagała dokonania oceny dopuszczalności merytorycznego rozpo-znania wniosku. 2. Zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 2016 r. Trybunał umarza na posiedzeniu niejawnym postępowanie, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym za-kresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. Za zasadnością zastosowania powołanego przepisu w niniejszej sprawie, wszczętej przed wejściem w życie ustawy o TK z 2016 r., przemawia wynik analizy przepisów przejściowych tej ustawy, zawar-tych w jej rozdziale 4 (art. 83-88) oraz treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 sierpnia 2016 r., sygn. K 39/16 (OTK ZU nr A/2016, poz. 71), dotyczącego m.in. wskazanych przepi-sów intertemporalnych ustawy o TK z 2016 r. OTK ZU A/2016 K 18/16 poz. 82 4 Wejście w życie ustawy o TK z 2016 r. oraz ogłoszenie wyroku z 11 sierpnia 2016 r., sygn. K 39/16, wywołało istotne skutki dla postępowania w niniejszej sprawie, zarówno w sferze formalnoprawnej (tj. procedury, którą Trybunał powinien zastosować), jak i w zakre-sie materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienie TK z 5 paź-dziernika 2016 r., sygn. K 28/16, OTK ZU nr A/2016, poz. 75). Ustawodawca, odwołując się do zasady bezpośredniego stosowania ustawy nowej, w art. 83 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. przesądził, że „W sprawach wszczętych i nieza-kończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy niniejszej ustawy”. Jednocześnie w art. 84 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. przyjął, że w przypadku wnio-sków złożonych przez podmioty, o których mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1-5 Konstytucji (a więc również przez grupę posłów), nierozstrzygniętych przed dniem wejścia w życie usta-wy o TK z 2016 r., Trybunał, w terminie 14 dni od dnia jej wejścia w życie zawiesza postę-powania na 6 miesięcy i wzywa do uzupełnienia wniosków według wymogów określonych w art. 33 ust. 2-5 tej ustawy. Ustalając treść i zakres zastosowania w niniejszej sprawie wskazanych przepisów przejściowych ustawy o TK z 2016 r., należy uwzględnić wyrok z 11 sierpnia 2016 r., sygn. K 39/16, w którym Trybunał uznał, że art. 83 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. rozumiany w ten sposób, że nie podważa skuteczności czynności procesowych dokonanych przed wejściem w życie tej ustawy, jest zgodny z art. 2 Konstytucji, a ponadto stwierdził, że art. 84 ustawy o TK z 2016 r. jest niezgodny z art. 2, art. 10, art. 173 Konstytucji oraz z preambułą Konsty-tucji. Jakkolwiek powołany wyrok nie został dotąd ogłoszony w Dzienniku Ustaw Rze-czypospolitej Polskiej, to należało zważyć, że przymioty ostateczności i powszechnie obo-wiązującej mocy orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, przydane im przez ustrojodawcę w art. 190 ust. 1 Konstytucji, przysługują od momentu wydania tych orzeczeń, czyli – w wy-padku wyroków – od chwili ich ogłoszenia na sali rozpraw. Wówczas, w razie orzeczenia o niezgodności z Konstytucją, obalone zostaje domniemanie konstytucyjności zakwestiono-wanej regulacji prawnej (zob. wyrok TK z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15, OTK ZU nr A/2016, poz. 2 i postanowienie TK z 5 października 2016 r., sygn. K 28/16). W świetle wyroku z 11 sierpnia 2016 r., sygn. K 39/16, Trybunał nie mógł zastoso-wać art. 84 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r., który nakazywał w ciągu 14 dni od wejścia w życie tej ustawy zawiesić na sześć miesięcy wszystkie postępowania w sprawach zainicjowanych wnioskami. Natomiast art. 83 ust. 1 tej ustawy został zastosowany w rozumieniu ustalonym w sentencji wyroku o sygn. K 39/16. To oznaczało, że wydając orzeczenie, należało sięgać po wszystkie odpowiednie przepisy proceduralne ustawy o TK z 2016 r., których Trybunał we wspomnianym wyroku nie zakwestionował, z wyłączeniem przepisów dotyczących czynności procesowych, dokonanych przed wejściem w życie tej ustawy. 3. Związanie Trybunału wyrokiem z 11 sierpnia 2016 r., sygn. K 39/16, objęło także materialnoprawną sferę postępowania. Wobec tego – zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. – Trybunał uwzględnił treść art. 40 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 2016 r., stanowiącego podstawę umorzenia postępowania w sprawie, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia. Trybunał stwierdził przy tym brak przesłanek do zastosowania wyjątku przewidzianego w art. 40 ust. 3 ustawy o TK z 2016 r., w świetle którego art. 40 ust. 1 pkt 3 tej ustawy nie stosuje się, jeżeli wydanie orze-czenia o akcie normatywnym, który utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia, jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ponadto należy wskazać, że art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. był przedmiotem postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawach o sygn. K 34/15 i sygn. K 35/15. OTK ZU A/2016 K 18/16 poz. 82 5 W wyroku z 3 grudnia 2015 r., sygn. K 34/15 (OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 185), Trybunał stwierdził, że art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r., „rozumiany w sposób inny, niż przewidujący obowiązek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej niezwłocznego odebrania ślu-bowania od sędziego Trybunału wybranego przez Sejm, jest niezgodny z art. 194 ust. 1 Kon-stytucji”. W wyroku z 9 grudnia 2015 r., sygn. K 35/15 (OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 186), Trybunał stwierdził, że art. 21 ust. 1 ustawy o TK z 2015 r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 listopada 2015 r. o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1928), „w części obejmującej słowa «, w terminie 30 dni od dnia wyboru,», jest niezgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji”. Mając na uwadze powyższe, Trybunał uznał, że postępowanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu, na podstawie art. 40 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 2016 r., ze względu na utratę mocy obowiązującej art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o TK z 2015 r. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.