K 36/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 27 grudnia 2017 r. Pozycja 89 WYROK z dnia 14 grudnia 2017 r. Sygn. akt K 36/15* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska − przewodniczący Grzegorz Jędrejek − sprawozdawca Zbigniew Jędrzejewski Leon Kieres Mariusz Muszyński, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 grudnia 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności: art. 18 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojaz-dami (Dz. U. z 2015 r. poz. 155, ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje pobranie opłaty za wydanie nowego dokumentu prawa jazdy w miejsce dokumentu wymagającego zmiany danych i opłaty ewidencyjnej, w sytua-cji gdy zmiana danych spowodowana została działaniami organów władzy publicznej, z zasadą zaufania obywateli do państwa i prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji, o r z e k a: Art. 18 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami (Dz. U. z 2017 r. poz. 978) w zakresie, w jakim przewiduje pobranie opłaty ewidencyjnej i opłaty za wydanie nowego dokumentu prawa jazdy z powodu konieczności zmiany za-wartych w nim danych, wynikającej ze zmiany stanu faktycznego spowodowanej działa-niem organów władzy samorządowej, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospoli-tej Polskiej. * Sentencja została ogłoszona dnia 22 grudnia 2017 r. w Dz. U. poz. 2418. OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 2 Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. 20 listopada 2015 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: wnioskodawca) wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności − z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zaufania obywateli do państwa i prawa − art. 18 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierują-cych pojazdami (ówcześnie: Dz. U. z 2015 r. poz. 155, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 978; dalej: u.k.p.) w zakresie, w jakim przewiduje on pobranie opłaty za wydanie nowe-go dokumentu prawa jazdy w miejsce dokumentu wymagającego zmiany danych i opłaty ewidencyjnej, w sytuacji gdy zmiana danych spowodowana została działaniami organów wła-dzy publicznej. Wnioskodawca wyjaśnił, że wpływają doń skargi obywateli dotyczące konieczności uiszczenia opłat za wydanie nowego dokumentu stwierdzającego posiadanie uprawnienia do kierowania pojazdami (dalej: prawo jazdy), w miejsce dokumentu zawierającego nieaktualne dane osobowe, ponieważ obowiązek uiszczenia opłat z tego tytułu powstaje nie tylko wtedy, gdy powodem wymiany prawa jazdy są działania podjęte przez posiadacza tego dokumentu, lecz także wtedy, gdy wymiana tego dokumentu spowodowana jest działaniami organów wła-dzy publicznej, takimi jak na przykład zmiana adresu zameldowania, będąca wynikiem doko-nanej przez organ samorządu terytorialnego zmiany nazwy ulicy lub numeracji porządkowej nieruchomości. Zdaniem wnioskodawcy, taką regulację należy poddać ocenie z punktu wi-dzenia zasady zaufania obywateli do państwa i prawa, wynikającej z art. 2 Konstytucji. Wnioskodawca wskazał, że prawo jazdy zawiera − między innymi − adres posiadacza, który może ulec zmianie zarówno w wyniku jego działań – na przykład zmiany miejsca za-mieszkania, jak i na skutek zdarzeń od niego niezależnych, w szczególności − działań podję-tych przez organy władzy publicznej. Z zakwestionowanego przepisu wynika, że zmiana danych uwidocznionych w prawie jazdy wymaga wymiany tego dokumentu na dokument zawierający dane aktualne (wydania nowego dokumentu). Czynność taka pociąga za sobą konieczność uiszczenia opłaty ewiden-cyjnej w wysokości 50 gr oraz opłaty za wydanie nowego prawa jazdy w wysokości 100 zł. Wnioskodawca zwrócił uwagę, że rada powiatu może − w drodze uchwały − zmniej-szyć opłatę za wydanie prawa jazdy (a nawet zwolnić od jej uiszczenia) osobie obowiązanej do uzyskania nowego dokumentu, jeśli zmiana jej adresu została spowodowana zmianami administracyjnymi. Podjęcie takiej uchwały jest jednak fakultatywne, a zatem − w razie jej niewydania – osoba zobowiązana do wymiany będzie zmuszona uiścić odpowiednie opłaty. Wnioskodawca scharakteryzował wzorzec kontroli – art. 2 Konstytucji i doszedł do wniosku, że zakwestionowany przepis nie odpowiada wynikającym zeń standardom, ponie-waż osoby, które nabyły uprawnienie do kierowania pojazdami, uiściły już opłatę za wydanie prawa jazdy, a nie mają wpływu na późniejszą zmianę danych adresowych, powodującą ko-nieczność ponownego uiszczenia opłat, a wynikającą z okoliczności leżących poza sferą ich woli. Ustawodawca naraża zatem obywateli na prawne i finansowe skutki – niezależnych od ich woli − działań władzy publicznej, których nie są w stanie przewidzieć. OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 3 W opinii wnioskodawcy, zmiany administracyjne w zakresie jednostek samorządu te-rytorialnego, takie jak utworzenie, połącznie czy podzielenie gminy, jak również zmiany nazw miejscowości, ulic i placów, podejmowane są w interesie ogółu mieszkańców, a nie na rzecz konkretnej jednostki, w związku z posiadanym przez nią uprawnieniem do kierowania pojazdami. Brakuje zatem zależności między wprowadzeniem takich zmian a statusem tej jednostki, a tylko taka zależność stanowiłaby racjonalne wytłumaczenie obciążenia jednostki skutkami finansowymi, będącymi następstwem wspomnianych zmian. 2. W piśmie z 16 grudnia 2015 r. Prokurator Generalny zajął stanowisko, że art. 18 ust. 2 pkt 2 u.k.p. w zakresie, w jakim przewiduje pobranie opłaty za wydanie nowego doku-mentu prawa jazdy w miejsce dokumentu wymagającego zmiany danych, jak również opłaty ewidencyjnej, w sytuacji gdy zmiana danych spowodowana została działaniami organów wła-dzy publicznej, jest niezgodny z zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, wynikającą z art. 2 Konstytucji. Prokurator Generalny wskazał, że osoby, które nabyły uprawnienie do kierowania po-jazdem, uzyskują – po uiszczeniu stosownych opłat − prawo jazdy. Zmiana danych uwidocz-nionych w tym dokumencie wymaga uzyskania przez zainteresowanego nowego dokumentu, co wiąże się z koniecznością ponownego uiszczenia opłat. Rozwiązanie to jest zasadne, jeśli konieczność taka jest wynikiem działania posiadacza prawa jazdy (na przykład zmiany miej-sca zamieszkania). Natomiast obciążanie posiadacza prawa jazdy opłatami wynikającymi z działań władzy publicznej (zmiana nazwy miejscowości, nazwy ulicy lub numeru domu) jest – w opinii Prokuratora Generalnego − przerzuceniem na obywatela kosztów decyzji pod-jętych przez tę władzę. Bez znaczenia pozostaje przy tym stosunek posiadacza prawa jazdy do decyzji władzy publicznej o zmianie nazwy miejscowości, ulicy lub numeru domu: to, czy znał plany tej władzy, czy akceptuje jej działanie, czy też wyraźnie się jej sprzeciwia albo sprzeciwiał. Prokurator Generalny podzielił pogląd wnioskodawcy, że kwestionowana regulacja tworzy pułapkę na posiadaczy praw jazd, zmusza ich bowiem do wniesienia opłat związanych z działaniami władzy publicznej, na które nie mieli wpływu. 3. W piśmie z 11 marca 2016 r. Marszałek Sejmu zajął stanowisko, że art. 18 ust. 2 pkt 2 u.k.p. w zakresie, w jakim przewiduje pobranie opłaty za wydanie nowego dokumentu prawa jazdy w miejsce dokumentu wymagającego zmiany danych adresowych, a także opłaty ewidencyjnej, gdy zmiana tych danych została spowodowana działaniami organów władzy publicznej, jest zgodny z zasadą ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, wynikającą z art. 2 Konstytucji. Marszałek Sejmu wskazał, że zakres zaskarżenia został ujęty przez wnioskodawcę zbyt szeroko w stosunku do jego oczekiwań wyrażonych w uzasadnieniu wniosku, ponieważ sytuacją, „gdy zmiana danych spowodowana została działaniami organów władzy publicz-nej”, jest również zmiana imienia lub nazwiska posiadacza prawa jazdy, skoro decyzję taką wydaje kierownik urzędu stanu cywilnego, działający na wniosek osoby ubiegającej się o taką zmianę. Marszałek Sejmu podkreślił więc, że wątpliwości wnioskodawcy odnoszą się jedynie do zmiany adresu posiadacza prawa jazdy, niewynikającej z jego działań (takich jak na przy-kład zmiana miejsca zamieszkania), lecz będącej skutkiem działań organów władzy publicz-nej zmiany danych adresowych (czyli: kodu pocztowego, nazwy miejscowości, ulicy lub nu-mer budynku i lokalu). Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że w wyniku nowelizacji z czerwca 2015 r., do u.k.p. został dodany art. 18b, w myśl którego prawa jazdy zachowują ważność w wypadku utworzenia, połączenia, podzielenia lub zniesienia powiatów lub zmiany nazwy powiatu albo miejscowości. Jego zdaniem, choć przepis ten nie dotyczy opłat za czynności administracyjne OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 4 związane z wystawieniem nowych dokumentów, to modyfikuje warunki, w których wymaga-ne jest wystąpienie o wydanie nowego dokumentu, ponieważ określone zmiany administra-cyjne nie stanowią już „zmiany stanu faktycznego wymagającego zmiany danych” w rozu-mieniu art. 18 ust. 1 u.k.p. Brak konieczności wymiany dokumentu pociąga zaś za sobą brak konieczności uiszczenia opłat z tym związanych. Zdaniem Marszałka Sejmu, zmiany administracyjne − dokonywane przez organy wy-łonione w wyniku zastosowania demokratycznych procedur, zapewniających ich legitymację społeczną – nie stanowią ekscesu władz publicznych, pociągającego za sobą konieczność peł-nego rekompensowania jednostce związanych z nim kosztów. Zarazem, władze publiczne nie są konstytucyjnie zobowiązane do każdorazowego przejmowania na siebie w całości ciężaru dokonywanych zmian administracyjnych. Skorzystanie z takiej możliwości pozostawione jest swobodzie ustawodawcy, którego decyzja zapada po kompleksowym rozważeniu okoliczno-ści związanych z nałożeniem danego ciężaru publicznego, a także z uwzględnieniem cało-kształtu wartości konstytucyjnych. Sposób ich wyważenia, może podlegać ocenie zgodności z Konstytucją, ocena ta powinna być jednak uzależniona od takich czynników, jak skala cię-żarów nałożonych na jednostkę, możliwość ich uniknięcia przez osoby znajdujące się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej czy istnienie dodatkowych mechanizmów prawnych służących łagodzeniu skutków zmian administracyjnych dla jednostki. Przy powyższych założeniach, kwestionowany przepis nie powinien rodzić zastrzeżeń pod kątem zgodności z konstytucyjną zasadą ochrony zaufania jednostki do państwa i stano-wionego przez nie prawa, ponieważ opłata za wydanie nowego dokumentu prawa jazdy jest jednorazowa i względnie niska. Marszałek Sejmu wskazał, że wysokość opłat można oceniać jako znaczną z punktu widzenia osób najuboższych, jednak − w zestawieniu ze zwykłymi kosztami eksploatacji samochodu − konieczność ich jednorazowego poniesienia nie stanowi nadmiernego ciężaru. Nie dotyczy też ona ogółu osób zamieszkałych pod danym adresem i dotkniętych skutkami zmian administracyjnych, lecz jedynie posiadaczy praw jazdy. Zdaniem Marszałka Sejmu, kwestionowana regulacja nie stanowi „pułapki na obywa-tela”. W świetle argumentacji wnioskodawcy, należałoby uznać, że jednostka może ponosić tylko koszty działań zaplanowanych i podejmowanych przez samą siebie, natomiast powinna być zwolniona z ciężarów stanowiących „następstwo działań normodawczych organów wła-dzy publicznej”. Taki pogląd Marszałek Sejmu odrzucił, jako jawnie sprzeczny z podstawo-wymi założeniami życia we wspólnocie, zakładającymi współudział w ponoszeniu świadczeń i ciężarów publicznych (art. 84 Konstytucji), ponieważ korzystanie z realizowania przez pań-stwo zadań publicznych powinno łączyć się z uczestnictwem w ich finansowaniu. W opinii Marszałka Sejmu, niejasne jest, w jakim sensie niemożność przewidzenia zmiany danych adresowych miałaby stanowić argument za niekonstytucyjnością przepisu, bo − jego zdaniem − uzyskanie uprawnień do kierowania pojazdem nie daje gwarancji, że na przestrzeni życia danej osoby nie dojdzie do zmiany nazwy ulicy, na której mieszka, z zamia-rem stałego pobytu. Trudno też przypuszczać, że − wiedząc odpowiednio wcześniej o zmianie administracyjnej − dana osoba zrezygnowałaby z ubiegania się o uprawnienie do kierowania pojazdem. Marszałek Sejmu zwrócił dodatkowo uwagę, że – w świetle art. 18a u.k.p. − istnieje możliwość ograniczenia negatywnych skutków zmian adresowych wywołanych działaniami organów władzy publicznej dla posiadaczy prawa jazdy, ponieważ rada powiatu może, w drodze uchwały, zmniejszyć opłatę za wydanie tego dokumentu lub zwolnić od jej uiszcze-nia. Wbrew poglądowi wnioskodawcy, Marszałek Sejmu uznał fakultatywność w zakresie przyznania tego rodzaju ulgi za prawidłową i dającą wyraz ogólnemu założeniu ponoszenia przez jednostkę ciężarów i świadczeń publicznych. Podkreślił, że obniżenie opłat lub całkowi-te odstąpienie od ich pobierania jest możliwe, jeżeli zostanie uznane za wskazane − ze wzglę-du na warunki lokalne i okoliczności danej zmiany administracyjnej – przez organ samorządu OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 5 terytorialnego, wyłoniony w demokratycznych wyborach przez mieszkańców wspólnoty sa-morządowej. Za nieporozumienie Marszałek Sejmu uznał twierdzenie wnioskodawcy, że pobranie opłat za wydanie nowego prawa jazdy nie jest uzasadnione świadczeniem na rzecz kierowcy, gdyż konieczność wymiany tego dokumentu jest wyłącznie następstwem działań organów władzy publicznej. Zdaniem Marszałka Sejmu, czym innym jest samo zaistnienie świadczenia po stronie administracji publicznej, a czym innym − charakter okoliczności, które do niego doprowadziły. W analizowanym zaś wypadku skutkiem uiszczenia opłat jest podjęcie okre-ślonej czynności materialno-technicznej przez organ administracji publicznej. Innymi słowy, jednostka ponosi koszty konkretnej czynności urzędowej i otrzymuje zindywidualizowane świadczenie publiczne. Wątpliwości wnioskodawcy byłyby – zdaniem Marszałka Sejmu − zasadne, gdyby z opłatą ponoszoną przez posiadacza prawa jazdy nie łączyła się żadna czyn-ność urzędowa. Tymczasem pozostaje poza sporem, że w wyniku dokonania opłaty jednostka otrzymuje świadczenie publicznoprawne − nowe prawo jazdy i aktualizację ewidencji pojaz-dów. II Obowiązująca ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: o.t.p.TK) stanowi, że Trybunał Konstytucyjny rozpoznaje wniosek na rozprawie albo posiedzeniu niejawnym (z wyjątkiem spraw rozpoznawanych w pełnym składzie; art. 91 i art. 92 ust. 4). Na posiedzeniu niejawnym może być on rozpoznany, jeśli: − sprawa dotyczy zagadnienia prawnego wystarczająco wyjaśnionego we wcześniej-szym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, − z pisemnych stanowisk wszystkich uczestników postępowania bezspornie wynika, że zakwestionowany akt normatywny jest niezgodny z Konstytucją, − pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia (art. 92 ust. 1 pkt 1-3 o.t.p.TK). Formalnym warunkiem rozpoznania pytania prawnego na posiedzeniu niejawnym jest ponadto wpłynięcie do Trybunału Konstytucyjnego stanowisk wszystkich uczestników postę-powania (art. 92 ust. 2 o.t.p.TK). Ustawodawca użył − między punktami w art. 92 ust. 1 o.t.p.TK − spójnika „lub”, czyli funktora alternatywy zwykłej, który w języku powszechnym można wyrazić jako „co naj-mniej jedno z kilkorga”. Znaczy to, że po pierwsze: ustawowe przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym nie muszą (choć oczywiście mogą) zostać spełnione jednocześnie, a po wtóre: spełnienie choćby jednej z nich pozwala Trybunałowi Konstytucyjnemu odstąpić od wyznaczenia rozprawy. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że do akt postępowania wpłynęły pisemne stano-wiska wszystkich uczestników postępowania, które stanowią wystarczającą podstawę wyda-nia orzeczenia w sprawie. Zatem przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym zostały spełnione. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Reżim prawny rozpoznania sprawy. OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 6 Z uwagi na zmiany stanu prawnego, na wstępie konieczne jest ustalenie reżimu praw-nego rozpoznania niniejszej sprawy. Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich (dalej: wnioskodawca) wpłynął do Trybuna-łu Konstytucyjnego 23 listopada 2015 r., czyli pod rządami ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.). Ustawa o TK z 2015 r. została uchylona ustawą z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK z 2016 r.), przewidującą – w art. 83 – bezpośrednie działanie ustawy nowej. Ustawa o TK z 2016 r. została następnie uchylona mocą art. 3 ustawy z dnia 13 grud-nia 2016 r. − Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Try-bunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074; dalej: przepisy wprowadzające). Zgodnie z art. 9 przepisów wprowadzających, do postępowań wszczętych i niezakończonych mają być stosowane przepisy ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: o.t.p.TK), a czynności procesowe dokonane w tych postępowaniach pozostają w mocy. W tych okolicznościach, postępowanie w niniejszej sprawie kształtują przepisy o.t.p.TK. z tym jednak wyjątkiem, że wniosek – w zakresie spełnienia przesłanek formalno-prawnych – musi być oceniany przez pryzmat i z powołaniem przepisów obowiązujących w chwili wszczęcia postępowania. Jak bowiem wynika z postanowienia Trybunału Konstytu-cyjnego z 24 listopada 2015 r. w sprawie o sygn. P 64/14 (OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 175), nie można oczekiwać od wnioskodawcy, składającego wniosek pod rządami ustawy o TK z 2015 r., że uczyni on zadość wymaganiom formalnoprawnym wynikającym z ustaw póź-niejszych. 2. Zakwestionowana regulacja i jej kontekst normatywny. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: wnioskodawca) poddał kontroli Trybunału Kon-stytucyjnego – w ograniczonym zakresie − art. 18 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami (obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 978; dalej: u.k.p.). Dlatego konieczne jest przedstawienie kontekstu normatywnego tej regulacji, oczywiście tylko w zakresie istot-nym dla sprawy. 2.1. Ustawa, zawierająca kwestionowany przepis, określa − między innymi − osoby uprawnione do kierowania pojazdami (dalej: kierowców) na drogach publicznych (oraz dro-gach w strefach zamieszkania i strefach ruchu) i wymagania wobec nich, zasady uzyskiwania i cofania uprawnień do kierowania pojazdami oraz ogół kwestii związanych z dokumentami stwierdzającymi posiadanie uprawnienia do kierowania pojazdami (dalej: prawo jazdy; art. 1 ust. 1 pkt 1-3 u.k.p.). 2.2. Prawo jazdy, zależnie od kategorii, stwierdza posiadanie uprawnienia do kierowa-nia określonym rodzajem pojazdu (art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 u.k.p.), ma więc znaczenie dekla-ratoryjne. Jak to już stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 grudnia 2013 r., sygn. K 5/13 (OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 137), osoba posiadająca nieważne prawo jazdy zachowu-je uprawnienie do kierowania pojazdami, choć nie może z niego korzystać dopóty, dopóki nie otrzyma nowego dokumentu; prowadzenie pojazdu na drodze publicznej przez osobę niepo-siadającą uprawnienia jest kwalifikowanym wykroczeniem, zagrożonym grzywną do 5 tys. zł i – ewentualnie − zakazem prowadzenia pojazdów (art. 94 § 1 i 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, Dz. U. z 2015 r. poz. 1094, ze zm.), natomiast prowadzenie pojazdu bez posiadania przy sobie wymaganych dokumentów zagrożone jest karą grzywny do 250 zł albo naganą (art. 95 k.w.). OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 7 Prawo jazdy wydaje się osobie zdrowej (mającej orzeczenie lekarskie o braku prze-ciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem), przeszkolonej, która osiągnęła wiek wymagany do kierowania pojazdami danej kategorii i zdała egzamin państwowy (art. 11 ust. 1 u.k.p.). Dokument ten może zawierać wymagania lub ograniczenia wynikające między innymi ze stanu zdrowia kierowcy (np. stosowanie korekty wzroku, przystosowanie pojazdu) czy też możliwości ograniczonego korzystania z pojazdu lub jego dodatkowego oznakowania (art. 13 ust. 4 i 5 u.k.p.). Jest on wydawany na czas oznaczony, wynoszący – co do zasady i w odniesieniu do najpopularniejszych kategorii praw jazdy (a przez to i pojazdów) − 15 lat (art. 13 ust. 1 pkt 1 u.k.p.), a okres jego ważności jest przedłużany, na wniosek zainteresowa-nego, w formie wymiany prawa jazdy po uiszczeniu stosownych opłat, o których niżej (art. 13 ust. 6 u.k.p.). Wymiana prawa jazdy jest czynnością materialno-techniczną, niewpływającą na zakres obowiązków lub uprawnień wnioskodawcy. Prawo jazdy jest wydawane na wniosek zainteresowanego, w drodze decyzji admini-stracyjnej starosty, po uiszczeniu dwóch opłat (art. 10 ust. 1 u.k.p.), z których pierwsza – dalej zwana, wobec nienazwania przez ustawodawcę, „opłatą podstawową” – jest opłatą za wyda-nie prawa jazdy i stanowi dochód powiatu (art. 10 ust. 6 u.k.p.), druga zaś – opłata ewiden-cyjna – jest opłatą na Fundusz − Centralną Ewidencję Pojazdów i Kierowców (dalej: CEPiK; art. 2 pkt 2 u.k.p.), o którym mowa w art. 80d ust. 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. − Pra-wo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2017 r. poz. 1260, ze zm.; dalej: p.r.d.). Wysokość opłaty podstawowej − pokrywającej koszty produkcji i dystrybucji dokumentu oraz koszty rzeczowe i osobowe związane z jego wydaniem (art. 20 ust. 2 pkt 4 u.k.p.) − wynosi obecnie 100 zł (§ 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 11 stycznia 2013 r. w sprawie wysokości opłat za wydanie dokumentów stwierdzających uprawnienia do kierowania pojazdami, Dz. U. poz. 83). Opłata ewidencyjna natomiast – po-krywająca koszty odnotowania wydania prawa jazdy oraz danych kierowcy w CEPiK – wy-nosi 50 gr (§ 2 ust. 1 pkt 1 lit. a tiret szóste rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 maja 2015 r. w sprawie opłaty ewidencyjnej stanowiącej przychód Funduszu − Cen-tralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców, Dz. U. poz. 681, ze zm.). 2.3. Jak wynika z pkt 2.1.4 części II załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Infra-struktury i Budownictwa z dnia 20 maja 2016 r. w sprawie wzorów dokumentów stwierdzają-cych uprawnienia do kierowania pojazdami (Dz. U. poz. 702), prawo jazdy zawiera liczne dane jego posiadacza, między innymi: fotografię, imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia oraz numer identyfikacyjny Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (dalej: numer PESEL) i adres zamieszkania. Ów adres składa się zaś z nazwy miejscowości (miasta), ulicy (również alei, placu), numeru domu i lokalu oraz pocztowego numeru adreso-wego (dalej: kodu pocztowego; art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, Dz. U. z 2017 r. poz. 657; w prawach jazdy nie umieszcza się nazw województw). Wymienione wyżej dane odzwierciedlają pewne stany faktyczne i wszystkie one mogą ulegać zmianom, wymagającym powiadomienia starosty i uzyskania nowego prawa jazdy. Rzecz jasna, relatywnie najczęściej zmianom takim ulegają adresy zamieszkania posiadaczy praw jazdy (z powodu przeprowadzek) oraz ich nazwiska (między innymi w związku z zawie-raniem małżeństw). Zdarza się jednak również – także w związku z zaszłościami historycz-nymi – konieczność korekty daty (czasem również miejsca) urodzenia, pociągająca za sobą zmianę numeru PESEL, lub też konieczność zmiany fotografii (na przykład z powodu po-wstania blizn utrudniających identyfikację). 2.3.1. W terminie 30 dni od zaistnienia zdarzenia, posiadacz prawa jazdy ma obowią-zek zawiadomić starostę o: utracie tego dokumentu, jego zniszczeniu (w stopniu powodują-cym nieczytelność) oraz o zmianie stanu faktycznego wymagającego zmiany danych w nim zawartych (art. 18 ust. 1 u.k.p.). W takich sytuacjach – na jego wniosek i po uiszczeniu wyżej OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 8 opisanych opłat – starosta wydaje w pierwszych dwóch wypadkach wtórnik prawa jazdy (gdy zniszczony dokument został zwrócony albo posiadacz złożył oświadczenie o utracie doku-mentu), a w trzecim wypadku − nowe prawo jazdy (pod warunkiem zwrotu dokumentu wy-magającego zmiany danych; art. 18 ust. 2 pkt 1 i 2 u.k.p.). W tym ostatnim wypadku, celem wymiany prawa jazdy jest zapewnienie aktualności danych w nim zawartych, dla uniknięcia wątpliwości co do tożsamości jego posiadacza. 2.3.2. Konieczność zmiany danych zawartych w prawie jazdy może wynikać nie tylko z działań ich posiadaczy (przeprowadzki, zmiany nazwiska), lecz także z działań organów władz publicznych niezainicjowanych w żaden sposób przez posiadaczy tych dokumentów. Dotyczy to zmian administracyjnych w zakresie ich adresów zamieszkania, które mogą obej-mować: 1) urzędowe nazwy miejscowości; zmian tych dokonuje − w drodze rozporządzenia − minister właściwy do spraw administracji publicznej, działając na wniosek właściwej rady gminy (poprzedzony konsultacjami z mieszkańcami danej miejscowości i zaopiniowany przez wojewodę i Komisję Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych) albo z inicjatywy własnej (po zaopiniowaniu przez liczne podmioty, w tym właściwą radę gminy, której opinia również musi być poprzedzona przeprowadzeniem konsultacji z mieszkańcami miejscowości; art. 7 ust. 1 i art. 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych, Dz. U. Nr 166, poz. 1612, ze zm.); 2) nazwy ulic, będących drogami publicznymi, lub nazwy dróg wewnętrznych; zmiany te – dokonywane uchwałami − należą do wyłącznej właściwości rad gmin (art. 18 ust. 2 pkt 13 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, Dz. U. z 2017 r. poz. 1875); 3) numery porządkowe budynków mieszkalnych (oraz innych budynków przeznaczo-nych do stałego lub czasowego przebywania ludzi); zmiany w tym zakresie mieszczą się w kompetencjach wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), działających z urzędu albo na wniosek zainteresowanych (art. 47a ust. 1 pkt 1 i ust. 5 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. − Pra-wo geodezyjne i kartograficzne, Dz. U. z 2016 r. poz. 1629, ze zm.); 4) kody pocztowe; ich zmiana dokonywana jest wewnętrznymi aktami Poczty Polskiej S.A., która – powołując się na tajemnicę przedsiębiorstwa − odmówiła Trybunałowi Konsty-tucyjnemu udzielenia informacji o szczeblu, na którym podejmowane są takie decyzje, oraz o procedurze i formie ich podejmowania (mimo, że − dokonując takich zmian − działa wład-czo wobec obywateli, w zakresie zlecenia funkcji administracji, czyli jako organ państwowy; zob. cz. VI, pkt 4.1 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 marca 2010 r., sygn. K 24/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 22). 2.3.3. Nie ulega wątpliwości, że część wymienionych w punkcie poprzedzającym zmian stanów faktycznych, znajdujących odzwierciedlenie w danych zawartych w prawie jazdy, wymaga − w świetle art. 18 ust. 1 u.k.p. − powiadomienia starosty i uzyskania nowego, zaktualizowanego dokumentu, co wiąże się z uiszczeniem opłaty podstawowej i opłaty ewi-dencyjnej (art. 18 ust. 2 u.k.p.). Nie dotyczy to zmian: 1) nazw miejscowości, ponieważ ustawodawca postanowił – w art. 18b u.k.p. – że za-chowują ważność prawa jazdy wydane przed dniem wejścia w życie przepisów tworzących, łączących, dzielących lub znoszących powiaty lub zmieniających nazwy powiatów albo miej-scowości, a więc tego rodzaju zmiany nie pociągają za sobą konieczności wymiany praw jaz-dy, które zachowują ważność do końca okresu, na który zostały wydane; 2) kodów pocztowych − o ile nie są związane z innymi zmianami administracyjnymi (na przykład łączeniem miejscowości czy zmianą nazw ulic) – ponieważ po pierwsze zakuli-sowe (podejmowane na nieznanym szczeblu, w niejawnej procedurze i formie) rozstrzygnię-cia Poczty Polskiej S.A. nie mogą prowadzić do nałożenia na obywateli żadnych obowiąz-ków, zwłaszcza zaś obowiązków połączonych z obciążeniami finansowymi, po wtóre zaś OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 9 − kody pocztowe nie wpływają na możliwość weryfikacji tożsamości posiadacza prawa jazdy, bo pełnią tylko rolę pomocniczą (ułatwiają automatyczne sortowanie korespondencji). W odniesieniu do pozostałych wcześniej wymienionych zmian – czyli zmian nazw (patronów) ulic, na których zamieszkują posiadacze praw jazdy, oraz zmian numerów po-rządkowych budynków – uzyskanie zaktualizowanego dokumentu jest konieczne. Ustawo-dawca umożliwia zmniejszenie uciążliwości finansowych z tym związanych, ponieważ − zgodnie z art. 18a u.k.p. − rada powiatu może − uchwałą − zwolnić od uiszczenia opłat pod-stawowych (albo zmniejszyć te opłaty) osoby zobowiązane do ubiegania się o wydanie prawa jazdy w sytuacji, gdy „zmiana stanu faktycznego w zakresie adresu kierowcy (…) spowodo-wana została zmianami administracyjnymi”. Trzeba podkreślić, że jest to kompetencja fakul-tatywna (możliwość), a rada powiatu nie ma obowiązku wydania uchwały przyznającej tę ulgę i nie może zwolnić z obowiązku uiszczenia opłaty ewidencyjnej. Wymiana prawa jazdy ze względu na zmianę nazwy (patrona) ulicy może zatem – zależnie od woli rady powiatu – kosztować od 50 gr (tylko opłata ewidencyjna) do 100,50 zł (pełna odpłatność). 3. Wzorzec kontroli, jej zakres oraz problem konstytucyjny. 3.1. Wnioskodawca uczynił wzorcem kontroli − wynikającą z art. 2 Konstytucji − za-sadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ponieważ zagadnienie to jest przedmiotem bogatego i znanego uczestnikom postępowania orzecznictwa, Trybunał Konstytucyjny za celowe uznaje przytoczenie tylko zasadniczych ustaleń w tej mierze. Zgodnie z art. 2 Konstytucji, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Z istoty i aksjologii pań-stwa prawnego wynika szereg zasad szczegółowych, do kanonu których należy zasada zaufa-nia obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa (zwana również zasadą lojalności państwa względem obywateli), oparta na założeniu określonej pewności prawa i przewidy-walności postępowania organów państwa. Jej istotą jest zapewnienie obywatelom stabilnego (choć nie znaczy to, że niezmiennego) otoczenia prawnego − bezpieczeństwa opartego na pewności prawa, umożliwiającej rozsądne planowanie działań własnych i przewidywanie działań organów państwa. Z woli ustrojodawcy obywatel musi mieć bowiem pewność, że prowadząc swoje sprawy życiowe, czy gospodarcze, nie narazi się na prawne konsekwencje, których nie mógł przewidzieć, gdy podejmował określone decyzje i działania, a także, że jego zgodne z prawem działania będą respektowane przez państwo. W omawianej zasadzie mieści się przewidywalność prawa, jego zrozumiałość, precy-zja i stabilność, nakazy niedziałania prawa wstecz i poszanowanie interesów w toku, ochrona praw nabytych czy stanowienie odpowiedniej vacationis legis, umożliwiającej dostosowanie się do zmienionych regulacji i spokojne podjęcie decyzji o dalszym postępowaniu. Można też ująć ją jako adresowany do władz publicznych nakaz stanowienia i stosowania prawa w taki sposób, by nie stawało się ono „pułapką” na obywateli, czy też zakaz formułowania obietnic bez pokrycia albo też nagłego wycofywania się przez państwo ze złożonych obietnic lub usta-lonych reguł postępowania. Obywatele powinni bowiem mieć pewność, że ich działania są zgodne z prawem i za takowe będą uważane również w przyszłości. 3.2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że – jak wyraźnie wynika z uzasadnienia wniosku – wnioskodawca postrzega problem konstytucyjny wyłącznie (albo w szczególności) w perspektywie odpłatności wymiany prawa jazdy związanej z niezainicjowaną przez posia-dacza tego dokumentu zmianą jego adresu. Jak wynika z ustaleń dokonanych w cz. III, pkt 2.3.2 i 2.3.3 uzasadnienia, chodzi tu o zmianę nazwy (patrona) ulicy lub zmianę numeru porządkowego budynku. Jak wyżej wspomniano, dokonanie tych zmian leży w gestii odpo- OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 10 wiednio – rad gmin oraz wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), które to organy można zbiorczo określić mianem organów władzy samorządowej. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że wyobrażalne jest dokonanie przez inne (niż władze samorządowe) władze publiczne zmian stanów faktycznych, znajdujących odzwier-ciedlenie w danych zawartych w prawach jazdy, które – być może − wiązałoby się z koniecz-nością wymiany tych dokumentów. W tym zakresie jednak wnioskodawca nie przedstawił uzasadnienia zarzutów, wobec czego jego wniosek nie spełnia wymogu wynikającego z art. 61 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. (znajdującego zastosowanie do oceny spełnienia przez wniosek przesłanek formalnoprawnych – patrz cz. III, pkt 1 in fine uzasadnienia), a po-stępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 o.t.p.TK. Podsumowując, niniejszy wyrok dotyczy więc zakwestionowanego przepisu u.k.p. tylko w zakresie, w jakim przewiduje pobranie opłat związanych z wydaniem nowego prawa jazdy z powodu konieczności zmiany zawartych w nim danych, wynikającej ze zmiany stanu faktycznego spowodowanej działaniem organów władzy samorządowej. 3.3. Problem konstytucyjny w niniejszej sprawie dotyczy − sensu stricto, jak to ujął Marszałek Sejmu – „prawnych konsekwencji zmiany danych zamieszczanych w dokumencie prawa jazdy, jeżeli zmiany te następują na skutek działań niezależnych od jednostki, podję-tych przez organy władzy publicznej” (w świetle ustaleń dokonanych w cz. III, pkt 3.2 uza-sadnienia – władzy samorządowej). Sensu largo jednak, problem ten dotyczy ponoszenia przez obywateli różnorakich – w tym prawnych i finansowych – konsekwencji zmian stanów faktycznych, dokonywanych przez organy władzy samorządowej, a znajdujących odzwiercie-dlenie w danych zawartych w różnych dokumentach urzędowych (między innymi w prawach jazdy, dowodach rejestracyjnych, pozwoleniach i licencjach). Jedynie na marginesie należy wspomnieć o – niewymiernych i często lekceważonych przez organy władzy samorządowej – konsekwencjach tego rodzaju zmian, w postaci ko-nieczności powiadamiania o nich różnorakich kontrahentów (ubezpieczycieli nieruchomości, dostawców mediów), a także − utraty czasu potrzebnego na dopełnienie formalności, w tym zapoznanie się ze stanem prawnym, wypełnienie stosownych formularzy czy wizyty w odpo-wiednich – niekiedy oddalonych od miejsca zamieszkania obywatela – urzędach i biurach firm. Ten ostatni aspekt pozostaje niezmiennie aktualny mimo postępującej cyfryzacji i wyni-kającej stąd możliwości składania niektórych wniosków czy przekazywania części informacji przez Internet. 4. Analiza zarzutu. 4.1. Zakwestionowany przepis został zaskarżony w ograniczonym zakresie, w takim mianowicie, w jakim przewiduje pobieranie obu opłat – podstawowej i ewidencyjnej − za wydanie nowego prawa jazdy, w sytuacji gdy zmiana zawartych w nim danych spowodowana została działaniami organów władz publicznych (Trybunał Konstytucyjny, wobec treści uza-sadnienia wniosku, dodatkowo ograniczył ów zakres do zmian spowodowanych działaniami organów władzy samorządowej). Wnioskodawca nie kwestionuje zatem ani obowiązku aktua-lizowania danych, jako takiego (a więc powiadomienia starosty o zmianie oraz wystąpienia o nowy dokument), ani też – samego w sobie − obowiązku uiszczania stosownych opłat. Jak trafnie wskazuje wnioskodawca, zarówno opłata podstawowa, jak i opłata ewiden-cyjna są opłatami publicznymi – pieniężnymi, przymusowymi i bezzwrotnymi świadczenia-mi, ustalanymi jednostronnie przez organy państwa (w granicach określonych ustawowo: w art. 20 ust. 1 pkt 3 u.k.p. i art. 80d ust. 6 p.r.d.), stanowiącymi przychód podmiotów pu-blicznoprawnych. Są one sui generis wynagrodzeniem za świadczenie usługi z zakresu admi-nistracji: pierwsza – za wydanie prawa jazdy, druga − za odnotowanie tego faktu (oraz da-nych kierowcy) w CEPiK. Opłaty te pokrywają koszty, które w innym wypadku musiałyby OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 11 zostać pokryte z budżetu jednostki samorządu terytorialnego (dalej: j.s.t.) albo budżetu fundu-szu celowego, pośrednio więc obciążałyby całe społeczeństwo, zaś przyjęta konstrukcja po-zwala obciążyć nimi tylko konkretnych kierowców. 4.2. W odniesieniu do wymiany prawa jazdy w związku ze zmianą adresu zamieszka-nia kierowcy, a to jest kwintesencja sprawy, rozróżnić trzeba dwie sytuacje. W pierwszej, konieczność wymiany prawa jazdy wynika z woli i inicjatywy obywatela, który zmienia miej-sce zamieszkania (przeprowadza się) i w związku z tym powinien zaktualizować różne do-kumenty, w tym prawo jazdy. W drugiej, obywatel nie przedsiębierze żadnych kroków, nie zmienia fizycznie miejsca zamieszkania, a mimo to jego sytuacja zmienia się w wyniku dzia-łań organów władzy samorządowej, polegających na zmianie nazwy miejscowości albo na-zwy (patrona) ulicy lub numeru porządkowego budynku. Obecnie obie te sytuacje są trakto-wane przez ustawodawcę jednakowo: w obu konieczna jest wymiana prawa jazdy i poniesie-nie ciężaru ekonomicznego obu opłat, choć z uwzględnieniem omówionego wyżej (patrz cz. III, pkt 2.3.3 uzasadnienia) wyjątku wynikającego z art. 18b u.k.p. oraz potencjalnego, bo fakultatywnego, obniżenia opłaty podstawowej na podstawie art. 18a u.k.p. (ibidem). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, pobranie opłat z tytułu wydania nowego prawa jazdy, zawierającego aktualne dane, i odnotowania tychże danych w CEPIK, nie budzi żad-nych wątpliwości w sytuacji, w której zmiana owych danych jest konsekwencją działań oby-watela. W sytuacji jednak, w której owa zmiana jest następstwem działań organów władzy samorządowej, których obywatel ten nie inicjował (Marszałek Sejmu trafnie wskazuje, że zmiana nazwiska także następuje w wyniku działania organu − decyzją kierownika urzędu stanu cywilnego − ale inicjowanego wnioskiem obywatela; art. 9 i art. 12 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, Dz. U. z 2016 r. poz. 10), obciążenie go kosztami nie znajduje uzasadnienia konstytucyjnego. Kierowca nie powinien być bowiem obciążany kosztami materialno-technicznych czynności organów administracji, gdy koniecz-ność ich dokonania stanowi konsekwencję niezależnych odeń działań organów władzy samo-rządowej. Trafnie stwierdza wnioskodawca, że w takich sytuacjach, w poszanowaniu zasady lojalności państwa wobec obywateli, ustawodawca powinien całkowicie odstąpić od pobiera-nia opłat za wymienione czynności, których koszty powinny zostać pokryte ze środków pu-blicznych. 4.3. Trybunał Konstytucyjny podziela pogląd Marszałka Sejmu, że ponoszenie cięża-rów i świadczeń publicznych jest jednym z obowiązków jednostek wobec państwa (co wynika z art. 84 Konstytucji), a każdy może i powinien uczestniczyć w finansowaniu zadań publicz-nych przez nie realizowanych. Nie wynika stąd jednak, by musiał on być obciążany kosztami działań podejmowanych przez organy władzy samorządowej, niekiedy bez liczenia się z kon-sekwencjami. Oczywiście nie jest tak, że w zgodzie z Konstytucją jednostkę wolno obciążyć kosztami tylko jej własnych działań – przez nią zaplanowanych i podjętych. Nie ma też obo-wiązku uwalniania jej od wszelkich ciężarów, będących następstwem działań władz publicz-nych, to bowiem paraliżowałoby państwo i uniemożliwiało wszelkie działania na rzecz dobra wspólnego. Trybunał Konstytucyjny podkreśla również, że ustrojodawca wyposażył j.s.t. w pod-miotowość i samodzielność w ich relacjach z innymi organami państwa. Obie te cechy znaj-dują podstawę w art. 165 Konstytucji i wyrażają się na przykład w stanowieniu prawa miej-scowego, uchwalaniu budżetu i prowadzeniu gospodarki finansowej. Samodzielność podlega ochronie sądowej i − w aspekcie pozytywnym − oznacza możliwość swobodnego wyboru środków i podejmowania działań mających na celu realizację zadań publicznych. Granice owej swobody wyznacza Konstytucja oraz zgodne z nią ustawy, a także konstytucyjnie chro-nione prawa i interesy obywateli. Wykonując władztwo publiczne, j.s.t. nie mogą więc kiero- OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 12 wać się tylko własnymi interesami, ale „muszą bezstronnie uwzględnić i wyważyć – zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie zasadami konstytucyjnymi i ustawowymi – wszystkie prawnie doniosłe interesy ogólnospołeczne i indywidualne, stosownie do wagi tych interesów, ustalonej na gruncie konstytucyjnego systemu wartości” (wyrok z 29 października 2009 r., sygn. K 32/08, OTK ZU nr 9/A/2009, poz. 139). Jakkolwiek ta myśl Trybunału Konstytucyj-nego dotyczy wydawania przez j.s.t. decyzji administracyjnych, to jednak pozostaje aktualna również w odniesieniu do innych sfer ich aktywności. Trybunał Konstytucyjny stwierdza zatem, że − w świetle zasady samodzielności − do-puszczalność dokonania przez j.s.t. zmian nazw (patronów) ulic nie budzi wątpliwości, a zmiany takie nie stanowią w żadnej mierze ekscesu władz publicznych (s. 10 pisma Mar-szałka Sejmu). Nie oznacza to jednak dowolności w zakresie obciążania obywateli ich kosz-tami. Regulując tego rodzaju kwestie, ustawodawca powinien – z poszanowaniem zasady lojalności państwa wobec obywatela − zachować dużą ostrożność. Jak bowiem wynika z pod-stawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej, władze publiczne mogą wiele, ale nie mogą wszystkiego, a ich działania powinny być roztropne, wyważone i uwzględniać interes – rów-nież ekonomiczny – obywateli. Nie ma tu znaczenia – a argumenty te podnosi Marszałek Sejmu – ani demokratyczny tryb wyboru i społeczna legitymacja organów władzy samorzą-dowej zmieniających nazwy (patronów) ulic, ani też ekonomicznie znikoma (przynajmniej dla większości kierowców) realna dolegliwość zmian. Trafnie wskazuje Marszałek Sejmu, że uzyskanie uprawnień do kierowania pojazdem i prawa jazdy nie daje kierowcy gwarancji, że w przyszłości nie dojdzie do administracyjnej zmiany jego adresu. Niemniej jednak zmiana taka – o ile jest dokonana władczo i z inicjatywy organów władzy samorządowej – nie powinna materialnie obciążać obywatela, zwłaszcza w sytuacji gdy i tak wiąże się z poważnymi uciążliwościami (o których mowa w cz. III, pkt 3.3 in fine uzasadnienia). 5. Uwagi dodatkowe. 5.1. Skutkiem niniejszego wyroku jest – pro futuro, od wejścia w życie niniejszego wyroku – zwolnienie od opłaty podstawowej i opłaty ewidencyjnej wydania nowego prawa jazdy w sytuacji, w której konieczność dokonania zmiany zawartych w nim danych jest wyni-kiem niezależnych od posiadacza tego dokumentu (dokonanych nie na jego wniosek) działań organów władzy samorządowej. W szczególności dotyczy to zmiany nazwy (patrona) ulicy, ponieważ zmiana innych stanów faktycznych − wymienionych w art. 18b u.k.p. (na przykład zmiana nazwy miejscowości) − nie wymaga działania posiadacza prawa jazdy, skoro doku-ment ten zachowuje wówczas ważność. Trybunał Konstytucyjny podkreśla, że − w istniejącym kontekście normatywnym − niniejszy werdykt nie oznacza zwolnienia posiadacza prawa jazdy z samego obowiązku ak-tualizowania danych w tym dokumencie, a więc z powiadomienia starosty o zmianie danych i wystąpienia o nowy dokument. Dlatego też – aby uniknąć wątpliwości i nieporozumień na etapie stosowania prawa − ustawodawca powinien dokonać odpowiedniej zmiany zakwestio-nowanego przepisu. 5.2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że dla zapewnienia spójności systemu praw-nego ustawodawca powinien dokonać jego przeglądu pod kątem istnienia innych unormowań podobnych, w celu ich pilnej, zbiorczej nowelizacji. W szczególności dotyczy to przepisów dotyczących dowodów rejestracyjnych, które również – w świetle art. 78 ust. 2 pkt 2 p.r.d. – podlegają odpłatnej wymianie w razie zmiany danych, a w odniesieniu do których obowiązuje tylko art. 79b p.r.d., analogiczny do − niewystarczającego w tym względzie − art. 18a u.k.p. OTK ZU A/2017 K 36/15 poz. 89 13 W tym kontekście Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę na art. 5 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urzą-dzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz. U. poz. 744, ze zm.), zgodnie z którym zmiany nazw, w tym nazw (patronów) ulic, dokonane na jej podstawie nie wpływają na waż-ność dokumentów zawierających nazwy dotychczasowe (zatem ustawodawca nie wymaga ich wymiany), a wszelkie pisma i postępowania w sprawach ujawnienia zmiany tych nazw w księgach wieczystych, rejestrach, ewidencjach i innych dokumentach są wolne od opłat. Takie rozwiązanie można uznać za modelowe w sytuacji, w której zmiany danych zawartych w dokumentach wynikają z działań organów władzy samorządowej. 5.3. Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę, że – w świetle art. 12 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1464, ze zm.) – nawet pod-stawowy dokument stwierdzający tożsamość i obywatelstwo polskie, dowód osobisty, nie zawiera danych adresowych jego posiadacza. Ustawodawca powinien zatem rozważyć, czy konieczne jest zamieszczanie tego rodzaju danych w prawach jazdy, dowodach rejestracyj-nych i innych podobnych dokumentach, a jeśli nawet, to czy − w dobie zdalnie dostępnych, rozbudowanych baz danych, i w sytuacji, gdy różnorakie dokumenty zachowują ważność przez czas określony (albo de iure, albo de facto − jak na przykład dowód rejestracyjny, ma-jący ograniczoną liczbę miejsc na odnotowanie badań technicznych) − konieczna jest ich „masowa” wymiana w związku z administracyjnymi zmianami adresów zamieszkania ich posiadaczy; zmiany te mogą być bowiem – jak się wydaje − uwzględniane z urzędu przez organy władz publicznych oraz służby państwowe. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak na wstępie.