K 42/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 7 lipca 2017 r. Pozycja 53 POSTANOWIENIE z dnia 5 lipca 2017 r. Sygn. akt K 42/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres – przewodniczący Stanisław Rymar Piotr Tuleja Michał Warciński – sprawozdawca Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności: art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i prze-szczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. z 2015 r. poz. 793, ze zm.) w za-kresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwieszczenia sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu, z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) w piśmie z 7 grudnia 2015 r. do Trybunału Konstytucyjnego wniósł o stwierdzenie, że art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. z 2015 r. poz. 793, ze zm.; dalej: uoppp) w zakresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwieszczenia sposobu stwierdzenia trwałego nie-odwracalnego ustania czynności mózgu, jest niezgodny z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji. Na podstawie art. 2 pkt 3 lit. a ustawy z dnia 24 lutego 2017 r. o zmianie ustawy o za-wodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepia- OTK ZU A/2017 K 42/15 poz. 53 2 niu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. poz. 767; dalej: ustawa zmieniająca), uchylono pod-ważany w niniejszym postępowaniu art. 9 ust. 3 uoppp. Zgodnie z art. 4 ustawy zmieniającej weszła ona w życie 14 dni od dnia ogłoszenia, a więc 27 kwietnia 2017 r. W myśl art. 3 usta-wy zmieniającej do czasu ogłoszenia sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracal-nego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) oraz nieodwracalnego zatrzymania krążenia poprzedzającego pobranie narządów na podstawie art. 43a ust. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2017 r. poz. 125) w brzmieniu nada-nym przez ustawę zmieniającą, dopuszczono stosowanie kryteriów i sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu ogłoszonych na podstawie art. 9 ust. 3 uoppp, w brzmieniu dotychczasowym. Nie spowodowało to jednak utrzymania w mocy art. 9 ust. 3 uoppp, upoważniającego do ich ogłoszenia. 2. Prokurator Generalny w piśmie z 5 lutego 2016 r. podzielił zarzuty Rzecznika w stosunku do kwestionowanej regulacji. Wskazał, że kwestionowany przepis upoważnia ministra do wydania obwieszczenia, którego treść ma charakter normatywny. Z tego powodu, mimo że obwieszczenia nie są, zgodnie z Konstytucją, źródłem prawa powszechnie obowią-zującego, w zakresie, w jakim obejmują one treści normatywne, podlegają kognicji Trybunału Konstytucyjnego. Artykuł 9 ust. 3 uoppp stanowi, według Prokuratora Generalnego, ograniczenie kon-stytucyjnego prawa do prawnej ochrony życia, ponieważ zawiera upoważnienie do określenia sposobu oraz kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. Zawarta w nim regulacja może wynikać wyłącznie z ustawy. Ograniczenie to nie spełnia za-tem warunku formy ustawowej. Niezależnie od tego, definicja śmierci zawarta w art. 9 ust. 1 uoppp nie umożliwia wyznaczenia kompletnej treści ograniczenia konstytucyjnego prawa do ochrony życia. 3. W piśmie z 22 lutego 2017 r. wyjaśnienia w niniejszej sprawie w imieniu Sejmu przedłożył Marszałek Sejmu. Wniósł on o stwierdzenie, że art. 9 ust. 3 uoppp w zakresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwiesz-czenia sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu, jest zgodny z art. 87 ust. 1 Konstytucji. Marszałek Sejmu wniósł ponadto o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, a więc w tym, który obejmuje badanie zgodności kwestionowanej regulacji z art. 38 w związ-ku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Niezależnie od podważania dopuszczalności badania w niniejszym postępowaniu zgodności art. 9 ust. 3 uoppp z art. 38 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji z powodu wyżej wskazanych przyczyn formalnych, Marszałek Sejmu kwestionował zasadność wniosku Rzecznika z przyczyn merytorycznych. Marszałek Sejmu zauważył, że zamknięcie katalogu źródeł prawa powszechnie obo-wiązującego w aspekcie podmiotowym wyraża się w tym, że stanowić je mogą wyłącznie podmioty wskazane w Konstytucji w określonej procedurze. Niedopuszczalne jest przypisy-wanie przymiotu prawa powszechnie obowiązującego aktom niewymienionym w Konstytucji lub niepochodzącym od wskazanych w niej podmiotów. Marszałek Sejmu wskazał, że regula-cja dotycząca źródeł prawa – zarówno powszechnie obowiązującego, jak i wewnętrznego – odnosi się do aktów normatywnych, czyli aktów ustanawiających normy generalne i abstrak-cyjne. Marszałek Sejmu zakwestionował prawidłowość dokonanego przez Rzecznika utoż-samienia pojęć „trybu” oraz „sposobu”. Doprowadziło to Rzecznika do zastosowania przyję- OTK ZU A/2017 K 42/15 poz. 53 3 tych wobec pojęcia „trybu” ustaleń Trybunału Konstytucyjnego, zawartych w wyrokach z 10 marca 2010 r., sygn. U 5/07, 26 marca 2013 r., sygn. K 11/12, do pojęcia „sposobu”. Marszałek Sejmu powołując się na zasady wykładni językowej uznał, że nieuprawnione jest twierdzenie o tożsamości znaczeniowej, użytych w ustawie o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, różnych pojęć – „sposobu” oraz „trybu”. Podważana regulacja, w opinii Marszałka Sejmu, nakłada na ministra obowiązek ogło-szenia w oficjalnym publikatorze, jakim jest „Monitor Polski”, kryteriów i sposobu stwier-dzenia śmierci mózgu. Przy czym jako kryteria śmierci mózgu należy rozumieć kliniczne przesłanki, których wystąpienie pozwala zdiagnozować trwałe nieodwracalne ustanie czynno-ści mózgu. Sposób natomiast wskazuje sekwencję działań, metody i środki potwierdzania (lub wykluczenia) spełnienia konkretnego kryterium. Marszałek Sejmu nie zgodził się ze stanowiskiem Rzecznika, że zarówno kryteria, jak i sposób stwierdzania trwałego i nieodwracalnego ustania funkcji mózgu mają moc wiążącą. Odwołał się w tym zakresie do literalnego brzmienia art. 9 ust. 4 uoppp, który w ocenie Mar-szałka Sejmu, przyznaje moc powszechnie obowiązującą jedynie kryteriom stwierdzania trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. Rzecznik zakwestionował art. 9 ust. 3 uoppp jedynie w zakresie, w jakim upoważnia ministra właściwego do spraw zdrowia do ogłoszenia w drodze obwieszczenia sposobu stwierdzania trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu, do których w ocenie Mar-szałka Sejmu nie odnosi się art. 9 ust. 4 uoppp. Przepis ten nadaje moc wiążącą jedynie kryte-riom stwierdzania trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. Marszałek Sejmu wskazał na wątpliwości odnośnie do prawidłowości uzasadnienia zarzutu sformułowanego we wniosku Rzecznika na tle art. 47 ust. 2 pkt 4 otpTK. Marszałek Sejmu uznał załącznik do obwieszczenia wydanego na podstawie art. 9 ust. 3 uoppp za dokument posiadający walor rekomendacji postępowania, bazujących na usta-leniach aktualnej wiedzy medycznej. Powołując się na doktrynę prawa konstytucyjnego oraz orzecznictwo Trybunału, Marszałek Sejmu wskazał, że odesłania do norm, zasad i wskaźni-ków o charakterze pozaprawnym są zamieszczane w ustawach, lecz to nie znaczy, że te nor-my, zasady i wskaźniki stają się źródłami prawa. Prawo (w rozumieniu konstytucyjnym) nie funkcjonuje w próżni, lecz odwołuje się i wiąże skutki prawne z różnorodnymi zjawiskami społecznymi. Do takich zjawisk należą systemy normatywne, które określają reguły postępo-wania w wielu dziedzinach życia społecznego. Dostrzegając dyskusję, dotyczącą zasadności stwierdzania śmierci mózgowej jako końca życia, Marszałek Sejmu wskazał, że do zakresu swobody regulacyjnej ustawodawcy, mającego mandat demokratyczny, należy ustalenie, jaki stan należy uznać za wyznaczający koniec życia człowieka, co uczyniono w art. 9 ust. 1 oraz art. 9a ust. 1 uoppp. Prawodawca, spośród wielu definicji śmierci, wybrał tę, której przesłanki ustalane są w naukach medycz-nych. Decyzja o nałożeniu na specjalistów związanych z rozpoznaniem śmierci ustawowego obowiązku ustalenia kryteriów i sposobu przeprowadzania diagnostyki w tym zakresie podyk-towana była troską prawodawcy o zachowanie standardów aktualnej wiedzy medycznej. Na-tomiast decyzja o opublikowaniu ich w obwieszczeniu przez ministra właściwego do spraw zdrowia – względami edukacji społecznej, dążeniem do ułatwienia dostępności do tych stan-dardów. Marszałek Sejmu stwierdził, że nie jest rolą prawodawcy rozstrzyganie o klinicznych kryteriach śmierci mózgu ani przesądzanie o tym, jakie badania należy przeprowadzić, aby aktualizację tych kryteriów w konkretnym wypadku potwierdzić lub wykluczyć. Jest to zada-nie adresowane do przedstawicieli nauk medycznych. OTK ZU A/2017 K 42/15 poz. 53 4 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 4 otpTK, Trybunał wydaje postanowienie o umorzeniu po-stępowania, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia. Zgodnie z art. 59 ust. 3 otpTK, Trybunał nie umarza postępowa-nia z przyczyny, o której stanowi art. 59 ust. 1 pkt 4 otpTK, jeżeli wydanie orzeczenia w po-stępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego zakwestionowanego w inny sposób niż przez złożenie skargi konstytucyjnej stanowi więc bezwzględną przesłankę umo-rzenia postępowania, niezależnie od tego, czy wydanie orzeczenia jest niezbędne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Niedopuszczalne było zatem kontynuowanie niniejszego postępowania, chociaż regulacja wprowadzona ustawą z dnia 24 lutego 2017 r. o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. poz. 767) do ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2017 r. poz. 125) jest analogiczna z punktu widzenia podniesionych przez Rzecznika zarzutów konstytucyjnych wobec art. 9 ust. 3 uoppp. Przedmiotem rozstrzygnięcia orzeczenia Trybunału jest wskazany we wniosku zaskar-żony przepis prawa. Jeżeli przepis ten przed wydaniem orzeczenia został uchylony, niemoż-liwe było dalsze kontynuowanie postępowania i merytoryczne rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, a więc co do zgodności zaskarżonego art. 9 ust. 3 uoppp ze wskazanymi we wniosku wzorcami kontroli. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.