K 44/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 czerwca 2018 r. Pozycja 33 Rozstrzygnięcie wydane z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Try-bunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157), dotyczyło aktu normatywnego, który utracił moc obowiązującą. WYROK z dnia 7 listopada 2016 r. Sygn. akt K 44/16* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński – przewodniczący Leon Kieres Stanisław Rymar – sprawozdawca Piotr Tuleja Marek Zubik, protokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem wnioskodawcy, na rozprawie w dniu 7 listopada 2016 r., wniosku grupy posłów o zbadanie zgodności: art. 16 ust. 1, 5 i 7 ustawy z 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157) z art. 2, art. 173 w związku z art. 10, a także z art. 194 ust. 2 i art. 197 Konstytucji, o r z e k a: 1. Art. 16 ust. 1 ustawy z 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157), w części obejmującej słowo „trzech”, jest zgodny z art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173, art. 197 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i z preambułą Konstytucji. 2. Art. 16 ust. 7 zdanie drugie ustawy powołanej w punkcie 1, rozumiany jako nieodnoszący się do podjęcia przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konsty-tucyjnego uchwały w sprawie przedstawienia Prezydentowi Rzeczypospolitej nazwisk * Sentencja została ogłoszona dnia 5 czerwca 2018 r. w Dzienniku Ustaw poz. 1079 wraz z adnotacją: „Rozstrzy-gnięcie wydane z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157), dotyczyło aktu normatywnego, który utracił moc obowiązującą”. OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 2 kandydatów na Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego, jest zgodny z art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173, art. 197 Konstytucji i z preambułą Konstytucji. Orzeczenie zapadło większością głosów. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 40 ust. 1 pkt 1 ustawy z 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Postanowienie zapadło jednomyślnie. UZASADNIENIE I 1. We wniosku z 12 sierpnia 2016 r. grupa posłów na Sejm VIII kadencji (dalej: wnioskodawca) zwróciła się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 16 ust. 1, 5 i 7 ustawy z 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: uTK z 2016 r.) z art. 2, art. 173 w związku z art. 10, a także z art. 194 ust. 2 i art. 197 Konstytucji. Wnioskodawca podkreślił, że w „dotychczasowym ustawodawstwie (…) nie re-gulowano w sposób szczegółowy zasad przeprowadzania wyborów kandydatów na Prezesa i wiceprezesa TK, ustanawiano jedynie podstawowe reguły, kwestie szczegółowe pozostawia-jąc Regulaminowi Trybunału Konstytucyjnego uchwalanemu przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Przyjęcie takiego rozwiązania ustawowego znajd[owa-ło] (…) uzasadnienie w zasadzie autonomii i niezależności Trybunału Konstytucyjnego od innych władz, zarówno wykonawczej, jak i ustawodawczej”. Zdaniem wnioskodawcy, zakwestionowane przepisy naruszają konstytucyjny wymóg zachowania odrębności organów władzy sądowniczej, w tym Trybunału Konstytucyjnego, od innych władz, a w szczególności od władzy wykonawczej. W uzasadnieniu wniosku wyrażono bowiem pogląd, że „na gruncie kwestionowanych przepisów (…) w związku ze zwiększeniem ilości kandydatów przedstawianych Prezydentowi RP oraz zmianą sposobu zgłaszania kandydatów i głosowania sędziów TK podczas Zgromadzenia Ogólnego – może dochodzić do sytuacji, w której Prezydentowi RP przedstawiani są kandydaci na stanowisko Prezesa lub wiceprezesa TK, którzy uzyskali bardzo znikomy mandat ze strony Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyjnego. W najdalej idącej sytuacji – w pełni jednak realnej na gruncie kwestionowanych przepisów – Prezesem lub wiceprezesem TK może zostać sędzia, który otrzymał jeden (własny) głos. Dochodzi tu wręcz do swego rodzaju paradoksu wypaczającego ratio legis art. 194 ust. 2 Konstytucji RP, gdyż jeśli w Zgromadzeniu Ogólnym zasiada sędzia o znacząco wyróżniającym się autorytecie, który uzyska w głosowaniu zdecydowaną większość głosów, to wówczas w gronie trzech kandydatów przedstawianych Prezydentowi RP może znaleźć się nawet dwóch kandydatów o znikomym lub bardzo znikomym poparciu Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK. W takim przypadku wybór dokonany przez Zgromadzenie Ogólne traciłby swoje – gwarantowane konstytucyjnie – znaczenie i autonomię, a Prezydent RP zyskiwałby wobec TK uprawnienia trudne do pogodzenia z art. 2 i art. 173 w zw. z art. 10 Konstytucji RP. Dochodziłoby wówczas do naruszenia (…) «jądra kompetencyjnego» Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK związanego z prawem wyboru kandydatów na stanowisko Prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytu-cyjnego. Kierując się ratio legis art. 194 ust. 2 Konstytucji RP należy przyjąć, że kandydatami OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 3 na Prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powinni stać się sędziowie TK o naj-wyższym autorytecie. Ustawodawca nie może zatem w ustawie o TK ukształtować zasad ich wyboru w taki sposób, że Prezydentowi RP przedstawiana jest szeroka lista kandydatów, wśród których są także kandydaci o znikomym mandacie ze strony Zgromadzenia Ogólnego (art. 197 Konstytucji RP)”. 2. Wyznaczony uczestnikom postępowania termin przedstawienia stanowisk upłynął bezskutecznie 19 września 2016 r. Stanowisk nie zajęli ani Marszałek Sejmu w imieniu Sejmu, ani Prokurator Generalny. W adresowanym do prezesa Trybunału Konstytucyjnego piśmie z 21 września 2016 r., Prokurator Generalny wyraził pogląd, że zainicjowane wnioskiem, o którym mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1-5 Konstytucji, sprawy powinny zostać zawieszone zgodnie z art. 84 uTK z 2016 r., a terminy rozpraw powinny zostać wyznaczone zgodnie z kolejnością wpływu spraw do Trybunału, zgodnie z art. 38 uTK z 2016 r. W konsekwencji w piśmie tym przyjęto, że „naruszenie (…) wymogu ustawowego stoi na przeszkodzie uczestnictwu Prokuratora Generalnego (lub jego przedstawiciela) w sprawach przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawach zainicjowanych wnioskami uprawnionych podmiotów”. II Na rozprawę stawili się przedstawiciele oraz pełnomocnik Grupy Posłów. Prawidłowo zawiadomiony przedstawiciel Sejmu i Prokuratora Generalnego nie stawił się. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawa orzekania i skład orzekający. 1.1. Przystępując do rozpoznania sprawy, należało przypomnieć, że wraz z wejściem w życie ustawy z 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: uTK z 2016 r.) utraciła moc obowiązującą ustawa z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyj-nym (j.t. Dz.U.2016.293; dalej: uTK z 2015 r.). W wyroku z 11 sierpnia 2016 r. w sprawie K 39/161 Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności: art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. g, art. 38 ust. 3-6, art. 61 ust. 3 (w części obej-mującej słowa: „W sprawach pytań prawnych, skarg konstytucyjnych i sporów kompetencyj-nych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa”), art. 61 ust. 6, art. 68 ust. 5-7, art. 80 ust. 4, art. 83 ust. 2, art. 84-87 oraz art. 89-90 uTK z 2016 r. Wraz z publicznym ogłoszeniem wyroku w sprawie K 39/16, przepisy uznane za nie-zgodne z Konstytucją utraciły przymiot domniemania konstytucyjności. Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji, orzeczenia Trybunału są ostateczne i mają moc powszechnie obowiązującą. Od chwili ogłoszenia na sali rozpraw wyroku o niezgodności z Konstytucją następuje obalenie domniemania konstytucyjności zakwestionowanej regulacji prawnej, co ma wpływ na prakty-kę jej dalszego stosowania. Przepisy, wobec których zostało obalone domniemanie konstytu-cyjności, nie mogą być dalej stosowane przez Trybunał. Pozostawienie niekonstytucyjnego przepisu w systemie prawa i dalsze jego stosowanie byłoby dopuszczalne jedynie w wypadku 1 Powołane orzeczenia TK pochodzą z Orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy, http://otkzu.trybunal.gov.pl OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 4 wyraźnego orzeczenia o określeniu innego terminu utraty mocy obowiązującej na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji (zob. wyrok z 9 marca 2016 r. w sprawie K 47/15). Wyrok w sprawie K 39/16 został wydany, zanim ustawa o TK z 2016 r. weszła w życie i zaczęła wywoływać skutki prawne. Wszystkie organy państwa, w tym Trybunał, mają zatem obowiązek powstrzymania się od stosowania niekonstytucyjnych regulacji uTK z 2016 r. Try-bunał z urzędu jest zobowiązany do respektowania swoich wyroków jako ostatecznych i mających moc powszechnie obowiązującą. To znaczy, że do sytuacji prawnych, które trwają w chwili ogłoszenia orzeczenia Trybunału, oraz do sytuacji prawnych, które wystąpią w przyszłości, nie mają zastosowania te spośród przepisów uTK z 2016 r., które zostały uzna-ne za niezgodne z Konstytucją w sprawie K 39/16. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte wnioskiem z 12 sierpnia 2016 r., a więc już po publicznym ogłoszeniu wyroku w sprawie K 39/16 oraz po publikacji uTK z 2016 r. w Dzienniku Ustaw, ale przed jej wejściem w życie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 uTK z 2016 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie uTK z 2016 r. stosuje się przepisy tejże ustawy. Zasada bezpośredniego działania prawa nowego nie podważa – jak orzekł Trybunał w sprawie K 39/16 – skuteczności czynności procesowych dokonanych przed wejściem w życie uTK z 2016 r. 1.2. Trybunał podkreśla, że ze względu na wynikający z art. 8 ust. 2 Konstytucji nakaz bezpośredniego jej stosowania, w okolicznościach faktycznych i prawnych, w których się zna-lazł, koniecznym stało się wskazanie norm, zasad i wartości konstytucyjnych pozwalających na ich ochronę, a przez to ochronę wolności i praw człowieka. Trybunał został powołany jako organ państwa gwarantujący efektywny mechanizm służący zapewnieniu nadrzędności Kon-stytucji. To z tej perspektywy, mając na uwadze roztropną troskę o dobro wspólne, Trybunał musi dokonywać wykładni przepisów konstytucji oraz ustawy o TK w sytuacji odbiegającej od normalnego rytmu pracy. Wykładnia taka pozwala realizować Trybunałowi kontrolę hie-rarchicznej zgodności norm. W świetle art. 194 ust. 1 Konstytucji nie budzi wątpliwości, że w procedowaniu pełne-go składu Trybunału może wziąć udział 15 sędziów. Dotyczyć to może jednak tylko tych sę-dziów, którzy mają konstytucyjną legitymację do wydawania rozstrzygnięć. Jeżeli zatem Try-bunał wydaje orzeczenie w sytuacji, w której kilkoro sędziów nie ma legitymacji do orzekania na skutek braku wymaganego działania innego organu państwa (wyrok w sprawie K 34/15), a zarazem w wydaniu przedmiotowego rozstrzygnięcia biorą udział wszyscy sędziowie, którzy są legitymowani do orzekania, to tak wyznaczony skład w istocie jest „składem pełnym”. W dniu wydania niniejszego wyroku pełny skład Trybunału liczył 12 sędziów (por. wyroki TK w sprawach: K 47/15, P 5/14, K 2/14, Kp 5/15, Kp 2/15, Kp 3/15, K 39/16). W wyroku w sprawie K 34/15 Trybunał orzekł, że dwaj sędziowie Trybunału wybrani 8 paź-dziernika 2015 r. przez Sejm VII kadencji na miejsce sędziów, których kadencja upłynęła 2 i 8 grudnia 2015 r., nie zostali wybrani skutecznie. Natomiast trzej sędziowie Trybunału, którzy mieli obsadzić stanowiska opróżniane 6 listopada 2015 r., zostali tego samego dnia wybrani przez Sejm na zgodnej z Konstytucją podstawie prawnej, ale nie złożyli dotąd ślubowania wobec Prezydenta. Wybór sędziego przez Sejm oznaczał jednak skuteczne obsadzenie waka-tu. Wyrok ten jest znany Trybunałowi z urzędu. Jest ostateczny i ma moc powszechnie obo-wiązującą (art. 190 ust. 1 Konstytucji) także w stosunku do Trybunału. Zarządzeniem z 18 sierpnia 2016 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego wyznaczył do składu orzekającego 12 sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Aktualny pozostaje wszakże pogląd wyrażony w sprawie K 47/15, że pełny skład Trybunału to skład złożony ze wszyst-kich sędziów Trybunału, którzy mogą orzekać w danej sprawie (z ewentualnym wyłączeniem części sędziów ze składu orzekającego, jeśli – zgodnie z obowiązującym prawem – istnieją po OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 5 temu uzasadnione przesłanki). Innymi słowy, pełny skład, to wszyscy sędziowie Trybunału mający legitymację do orzekania w rozumieniu konstytucyjnym, zdolni in casu do orzekania (art. 194 ust. 1 Konstytucji). Jednakże w warunkach faktycznych i prawnych, które wystąpiły w dniu wydania ni-niejszego wyroku, liczba sędziów wyrażających wolę wykonywania swych obowiązków i orzekania sprawie K 44/16 spadła poniżej wymagań określonych w art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. e uTK z 2016 r. W dniu 7 listopada 2016 r. sędziowie Trybunału Konstytucyjnego: Zbigniew Jędrzejewski, Julia Przyłębska oraz Piotr Pszczółkowski odmówili: udziału w rozprawie peł-nego składu Trybunału Konstytucyjnego (wyznaczonej na dzień 7 listopada 2016 r.) oraz wy-dania orzeczenia, pomimo uczestnictwa w naradach składu orzekającego wyznaczonego za-rządzeniem z 18 sierpnia 2016 r. Zarządzeniem z 7 listopada 2016 r. o zmianie zarządzenia z 18 sierpnia 2016 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządził rozpoznanie niniejszej sprawy w składzie pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Ustalając właściwy w niniejszej sprawie skład orzekający punktem wyjścia należało uczynić poglądy wyrażone w sprawie K 47/15, a w szczególności twierdzenie, że Trybunał Konstytucyjny w każdych okolicznościach ma obowiązek wykonywać swoje ustrojowe zada-nia. Do tych zadań należy niewątpliwie badanie zgodności z Konstytucją ustaw, w tym także ustawy regulującej funkcjonowanie Trybunału (art. 188 pkt 1 Konstytucji). Zarazem należało uwzględnić odmienność sprawy K 47/15 wynikającą z przedmiotu i zakresu kontroli oraz okoliczności towarzyszących jej rozpoznaniu. W warunkach faktycz-nych i prawnych, które wystąpiły w dniu wydania niniejszego wyroku, liczba sędziów goto-wych do orzekania sprawie K 44/16 spadła poniżej wymagań określonych w art. 26 ust. 2 uTK z 2016 r. Inaczej jednak niż w sprawie K 47/15, przepis stanowiący o orzekaniu w peł-nym składzie nie został w niniejszej sprawie zakwestionowany przez wnioskodawców. W warunkach niniejszej sprawy Trybunał Konstytucyjny związany był m.in. z jednej strony ustawową zasadą rozpoznania sprawy w pełnym składzie (art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. e i ust. 3 uTK z 2016 r.), z drugiej zaś – konstytucyjnym nakazem wydania wyroku w sprawie zgodności zakwestionowanych przepisów ustawy z Konstytucją (art. 188 Konstytucji). Z uwagi na wskazaną powyżej odmowę przez niektórych sędziów TK udziału w rozprawie i wydaniu orzeczenia niemożliwym stało się orzekanie w składzie co najmniej 11 sędziów TK oraz równoczesne zrealizowanie normy konstytucyjnej (nakazu orzekania przez TK). Wychodząc z przyjętego w sprawie K 34/15 założenia, że wszelkie regulacje dotyczące Trybunału nie mogą prowadzić do sytuacji, w której utraciłby on zdolność funkcjonowania, należało zatem zastosować obowiązującą w dniu wyrokowania regulację ogólną, że w spra-wach zgodności ustaw z Konstytucją Trybunał orzeka w składzie pięciu sędziów (art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. a uTK z 2016 r.). Trybunał uwzględnił, że art. 26 uTK z 2016 r. w odmienny – od wcześniejszych ustaw – sposób reguluje problematykę wyznaczania składów orzekających. Przepis ten wprowadził bowiem nieznaną wcześniej polskim rozwiązaniom ustrojowym i procesowym, szczególną regulację w odniesieniu do kontroli ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. e uTK z 2016 r. stanowi wyjątek od ogólnej zasady oceny konstytucyjności ustaw w skła-dzie pięciu sędziów TK (tj. art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. a uTK z 2016 r.). Z tej przyczyny nie może być interpretowany lub stosowany rozszerzająco, a tym bardziej w sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez Trybunał jego konstytucyjnych kompetencji. W sprawie takiej jak niniejsza nie znajduje również uzasadnienia odwołanie się do samego tylko ratio legis art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. e uTK z 2016 r. albo do art. 26 ust. 1 pkt 1 lit. f uTK z 2016 r. jako przemawiających na rzecz bezwzględnego nakazu orzekania w pełnym składzie. Fałszywe jest bowiem założenie, że „im liczniejszy będzie skład orzekają-cy, tym lepsze będzie orzeczenie. Logika ta podważa sens orzekania w małych składach orze- OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 6 kających, a nawet w składach jednoosobowych, które znane są polskiej procedurze cywilnej, karnej i sądowoadministracyjnej i które nigdy nie były kwestionowane jako nieobiektywne czy niezapewniające wnikliwego i wszechstronnego rozważenia sprawy. Rzetelność orzeka-nia, rozumianą jako bezstronność, niezależność i niezawisłość, gwarantują bowiem kompe-tencje merytoryczne osób tworzących skład orzekający, ich doświadczenie zawodowe i wysokie walory moralne, a nie liczebność składu orzekającego” (cyt. wyrok w sprawie K 47/15, pkt III.5.6.5). Stopień skomplikowania problemów konstytucyjnych wynikających z zarzutów kierowanych względem przepisów ustawy o TK jest różny i sam sobie nie przesą-dza o bezwzględnej konieczności orzekania w pełnym składzie TK w sytuacji, w której nie-którzy sędziowie TK – odmawiając udziału w rozprawie i wydaniu orzeczenia – uniemożli-wiają orzekanie w składzie co najmniej 11 sędziów TK. W tym zaś kontekście należało uwzględnić, że kwestia powoływania, niezawisłości oraz gwarancji ustrojowych prezesa TK była już podnoszona w postępowaniu przed TK m.in. w sprawach K 34/15, K 35/15, K 28/16 oraz K 39/16. Nie jest więc to zagadnienie konstytucyjne nie rozpoznane w orzecznictwie lub doktrynie prawa konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny odrzucił przy tym rezultat interpretacji przepisów, oparty na założeniu, że odmowa udziału w rozpoznaniu sprawy przez sędziów Trybunału Konstytucyj-nego (znających ustawowe przesłanki wyrokowania oraz ugruntowaną linię orzeczniczą ukształtowaną w sprawach: K 47/15, P 5/14, K 2/14, Kp 5/15, Kp 2/15, Kp 3/15, K 39/16) pozostaje bez wpływu na stosowanie art. 26 ust. 1 uTK z 2016 r. i może doprowadzić do za-niechania realizacji norm konstytucyjnych przez Trybunał oraz sędziów, którzy – mając zdol-ność orzekania – nie odmówili udziału w wydaniu orzeczenia. W świetle art. 195 ust. 1 in fine Konstytucji sędziowie Trybunału są bezwzględnie zobowiązani do orzekania według zasad proceduralnych przewidzianych w Konstytucji. Przyjęcie odwrotnej interpretacji oznaczałoby de facto instytucjonalizację mniejszości sędziowskiej w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Aktualny zaś pozostaje pogląd wyrażony w sprawie K 39/16, że wszelkie prawne lub faktyczne próby instytucjonalizacji mniejszości sędziowskiej, zdolnej wyrażenia sprzeciwu i uniemożliwienia większości składu orzekającego wydanie rozstrzygnięcia co do którego osiągnięto konsensus, nie znajdują uzasadnienia konstytucyjnego w świetle zasady państwa prawnego, niezawisłości sędziego TK i mechanizmu kolegialnego podejmo-wania decyzji składu orzekającego. „Instytucjonalizacji „mniejszości sędziowskiej”, na wzór gwarancji proceduralnych znanych w prawie parlamentarnym, nie odpowiada funkcji Trybu-nału Konstytucyjnego jako organu władzy sądowniczej oraz indywidualnemu statusowi nie-zwisłych sędziów Trybunału. Liczebność Trybunału, zasada jego apolityczności, konstytucyj-ne gwarancje proceduralne oraz charakterystyczny dla władzy sądowniczej sposób orzekania w sprawach konstytucyjnie powierzonych sprzeciwiają się tworzeniu takich analogii na grun-cie ustawy, o której mowa w art. 197 Konstytucji. Przeciwko instytucjonalizacji „mniejszości sędziowskiej” przemawiają ponadto istniejące i ugruntowane w tradycji prawa konstytucyjne-go gwarancje niezawisłości wewnętrznej sędziego Trybunału, do których zaliczyć należy upoważnienie do złożenia zdania odrębnego. Sędzia niepodzielający poglądu większości składu orzekającego nie jest nim związany i może zawsze zgłosić zdanie odrębne zarówno od sentencji, jak i od uzasadnienia orzeczenia Trybunału” (cyt. wyrok w sprawie K 39/16, pkt III.7.3). Wydanie niniejszego wyroku w składzie pięciu sędziów Trybunału było ponadto po-dyktowane koniecznością rozstrzygnięcia zarzutów konstytucyjnych przed rozpoczęciem bie-gu ustawowych terminów zwołania Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK w sprawie realiza-cji art. 194 ust. 2 Konstytucji. Zgodnie z art. 16 ust. 3 uTK z 2016 r. Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK zwołuje się „między 30 a 15 dniem przed upływem kadencji urzędującego preze-sa lub wiceprezesa”. Zważywszy, że kadencja urzędującego prezesa Trybunału upływa OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 7 z dniem 19 grudnia 2016 r., Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK w sprawie wyboru i przedsta-wienia kandydatów na prezesa TK powinno odbyć się nie wcześniej niż 19 listopada 2016 r. oraz nie później niż 3 grudnia 2016 r. W tym zaś kontekście istotne jest, że o porządku obrad i terminie Zgromadzania Ogólnego Sędziów TK uczestniczący w nim sędziowie powinni zo-stać powiadomieni, „co najmniej siedem dni przed jego terminem”. Zastosowanie art. 15 ust. 3 w związku z art. 16 ust. 3 uTK z 2016 r. w stanie faktycznym relewantnym dla niniej-szej sprawy oznacza, że sędziowie TK powinni zostać powiadomieni 11 listopada 2016 r. o Zgromadzeniu Ogólnym Sędziów TK wyznaczonym w pierwszym dozwolonym ustawowo dniu jego zwołania. Z uwagi na wartość jaką jest pewność prawna oraz nakaz współdziałania konstytucyjnych organów władzy, podniesione w niniejszym postępowaniu zarzuty i wątpli-wości konstytucyjne powinny były zostać rozstrzygnięte przed rozpoczęciem biegu ustawo-wych terminów przewidzianych dla procedury wyboru i przedstawienia kandydatów, o któ-rych mowa w art. 194 ust. 2 Konstytucji. 2. Przedmiot kontroli. Przedmiotem kontroli wnioskodawca uczynił art. 16 ust. 1, 5 i 7 uTK z 2016 r. Przepis ten stanowi: „1. Prezesa i wiceprezesa Trybunału powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spo-śród trzech kandydatów przedstawionych na każde stanowisko przez Zgromadzenie Ogólne. (…) 5. Od dnia powiadomienia o terminie Zgromadzenia Ogólnego, o którym mowa w ust. 3, nie później jednak niż do rozpoczęcia tego Zgromadzenia Ogólnego, sędzia Trybunału może zgłosić jako kandydata na stanowisko prezesa lub wiceprezesa Trybunału siebie albo innego sędziego Trybunału. Zgłoszenia dokonuje się na piśmie i kieruje do prezesa Trybunału. (…) 7. Wybór kandydatów przeprowadza się, jeśli w Zgromadzeniu Ogólnym bierze udział co naj-mniej 10 z ogólnej liczby sędziów Trybunału określonej w art. 194 ust. 1 Konstytucji. Każdy sędzia Trybunału uczestniczący w procedurze wyboru ma tylko jeden głos i może głosować tylko na jednego kandydata”. Art. 16 uTK z 2016 r., w zakresie wskazanym w petitum, reguluje różne kwestie zwią-zane z wyborem kandydatów na stanowisko prezesa i wiceprezesa Trybunału, a mianowicie: a) liczbę kandydatów; b) zgłoszenie kandydatur w okresie poprzedzającym Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK; c) uprawnienie sędziego TK do zgłoszenia siebie albo innego sędziego jako kandydata; d) pisemne zgłaszanie kandydatur prezesowi Trybunału; e) kworum niezbęd-ne do przeprowadzenia wyboru przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK; f) liczbę głosów przysługujących sędziemu TK. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wnioskodawca nie skoordynował petitum wnio-sku z jego uzasadnieniem. W petitum jako przedmiot kontroli wskazano bowiem cały art. 16 ust. 1, 5 i 7 uTK z 2016 r. W uzasadnieniu zakwestionowano natomiast mechanizm obejmują-cy: liczbę kandydatów, o której mowa w art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r. oraz liczbę głosów przy-sługujących sędziom TK, o której mowa w art. 16 ust. 7 zdanie drugie ustawy o TK z 2016 r. Za istotny element tego mechanizmu wnioskodawca uznał art. 16 ust. 5 zdanie pierwsze uTK z 2016 r. w zakresie, w jakim przepis ten upoważnia sędziego TK do zgłoszenia samego siebie albo innego sędziego jako kandydata na stanowisko prezesa lub wiceprezesa Trybunału. Wnioskodawca nie przedstawił jednak odrębnych argumentów na rzecz niekonstytucyjności wskazanej reguły. Argumentacja wnioskodawcy dotycząca art. 16 ust. 5 zdanie pierwsze uTK ma charakter funkcjonalny i powiązana jest bezpośrednio z regułą przewidzianą w art. 16 ust. 7 uTK z 2016 r. Podobnie wnioskodawca nie odniósł się też do – stanowiącej novum ustawo-we – reguły pisemnego zgłaszania kandydatów przed rozpoczęciem Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK (art. 16 ust. 5 zdanie drugie uTK z 2016 r.). Zakwestionowanie jej wymagałoby wszakże uwzględnienia i poddania kontroli również – nieobjętego wnioskiem – art. 16 ust. 6 uTK z 2016 r. W konsekwencji w zakresie kontroli art. 16 ust. 5 i ust. 7 zdanie pierwsze uTK OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 8 z 2016 r. postępowanie zostało umorzone ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku (art. 40 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 33 ust. 3 pkt 3 uTK z 2016 r.). Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie był ustawowy mechanizm wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału obejmujący: nakaz przedstawienia trzech kandydatów na każde sta-nowisko przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK (art. 16 ust. 1 uTK) oraz upoważnienie sędziego TK do oddania tylko jednego głosu na jednego ze zgłoszonych kandydatów (art. 16 ust. 7 zdanie drugie uTK z 2016 r.). 3. Wzorce kontroli. 3.1. W petitum wniosku jako wzorce kontroli wskazano art. 2, art. 10, art. 173, art. 194 ust. 2 i art. 197 Konstytucji. W uzasadnieniu wnioskodawca skoncentrował się na dysfunkcjo-nalności ustawowych reguł wyboru kandydatów na stanowisko prezesa i wiceprezesa Trybu-nału oraz na ingerencji ustawodawcy w konstytucyjną kompetencję Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK z naruszeniem zasady podziału władzy oraz odrębności władzy sądowniczej (art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173 i art. 197 Konstytucji). Art. 197 Konstytucji został powołany we wniosku zarówno jako punkt wyjścia uzasadnienia naruszenia zasady podziału władzy, jak i wzorzec kontroli granic działań ustawodawcy w odniesieniu do samego Zgro-madzenia Ogólnego Sędziów TK. W ocenie wnioskodawcy, szczegółowa regulacja zasad wy-boru prezesa i wiceprezesa Trybunału stanowi materię objętą autonomią regulaminową Zgro-madzenia Ogólnego Sędziów TK. 3.2. Stosując zasadę falsa demonstratio non nocet Trybunał Konstytucyjny przyjął, że jeśli chodzi o art. 2 Konstytucji, wnioskodawca odwołał się do wynikającej z preambuły Konstytucji – istotnej dla funkcjonowania demokratycznego państwa prawnego – zasady rze-telności i sprawności działania instytucji publicznych. Zasada ta była przedmiotem wielokrot-nych rozważań w orzecznictwie konstytucyjnym (zob. m.in. wyroki TK z: 12 marca 2007 r., sprawa K 54/05; 7 stycznia 2004 r., sprawa K 14/03; 7 listopada 2005 r., sprawa P 20/04; 22 września 2006 r., sprawa U 4/06; 15 stycznia 2009 r., sprawa K 45/07). Odsyłając do wcze-śniejszego orzecznictwa, należało w warunkach niniejszej sprawy przypomnieć, że zasada ta ogranicza również ustawodawcę regulującego organizację oraz tryb postępowania przed Try-bunałem (zob. wyrok z 3 grudnia 2015 r., sprawa K 34/15). Okoliczność, w której sposób or-ganizacji wewnętrznej organu państwa zagraża w praktyce prawidłowemu funkcjonowaniu oraz uniemożliwia wykonywanie powierzonych mu zadań, może stanowić przedmiot samo-dzielnego zarzutu niekonstytucyjności (por. wyroki w sprawach K 34/15 oraz K 47/15). Wynikająca z preambuły Konstytucji zasada rzetelności i sprawności działania instytu-cji publicznych odnosi się nie tylko do Trybunału Konstytucyjnego, ale do wszystkich jego organów, obejmując również Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK. Aktualny ponadto pozostaje pogląd, że ustawodawca „nie może obniżać dotychczasowego poziomu rzetelności i sprawno-ści działania istniejącej instytucji publicznej. Preambuła Konstytucji zobowiązuje go bowiem do tego, by «działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność», zaś ów obo-wiązek «zapewnienia» oznacza utrzymywanie istniejącej rzetelności i sprawności działania instytucji publicznych, a w razie potrzeby – podwyższanie ich poziomu” (wyrok w sprawie K 47/15, pkt III.5.3.3). Z trzech kryteriów kontroli przepisów z zasadą rzetelności i sprawności działania in-stytucji publicznych, wyróżnionych w sprawie K 39/16, w warunkach niniejszej sprawy istot-ne jest kryterium sprawności, „którą należy rozumieć jako zdolność instytucji publicznej do realizacji przyznanych jej prawem kompetencji. Przejawia się ona w jednoznacznej i spójnej regulacji ustawowych kompetencji oraz procedury działania danej instytucji. Konstytucyjnego OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 9 kryterium sprawności nie spełnia ustawa zarówno wyłączająca wprost konstytucyjną kompe-tencję organu władzy publicznej, jak i regulująca ją w sposób niespójny, nakazując organowi: a) dokonanie czynności, które są ze sobą sprzeczne; b) dokonanie w tym samym czasie dwóch lub więcej czynności, których nie można dokonać równocześnie; c) dokonanie dwóch czynno-ści, z których jedna czynność niweczy skutek drugiej czynności. Ocena spełniania przez usta-wodawcę wymogu sprawności działania instytucji publicznej wymaga zatem uwzględnienia albo konstytucyjnej normy kompetencyjnej organu, albo konstytucyjnych gwarancji procedury właściwej dla tego organu” (wyrok w sprawie K 39/16, pkt III.6.1). 3.3. Zarówno zasada podziału władzy, jak i zasada odrębności władzy sądowniczej by-ły przedmiotem wielokrotnych rozważań w orzecznictwie konstytucyjnym (zob. wyroki TK z: 3 grudnia 2015 r. w sprawie K 34/15; 15 stycznia 2009 r. w sprawie K 45/07; 7 listopada 2013 r. w sprawie K 31/12; 29 listopada 2005 r. w sprawie P 16/04; 24 lutego 2010 r. w sprawie K 6/09 oraz w kontekście pozycji władzy sądowniczej wyroki TK z: 14 kwietnia 1999 r. w sprawie K 8/99; 9 listopada 2005 r. w sprawie Kp 2/05; 19 lipca 2005 r. w sprawie K 28/04; 7 listopada 2013 r. w sprawie K 31/12; 14 października 2015 r. w sprawie Kp 1/15). W warunkach niniejszej sprawy należało przypomnieć, że „art. 173 Konstytucji w szczególny sposób określa pozycję władzy sądowniczej w konstytucyjnym podziale władzy. O ile w stosunkach między władzą ustawodawczą a wykonawczą możliwe są różne formy wzajemnych oddziaływań i współpracy, dopuszcza się również istnienie obszaru, w którym kompetencje organów należących do obu władz «przecinają się» lub «nakładają», o tyle rela-cje między władzą sądowniczą a pozostałymi władzami muszą opierać się na zasadzie «sepa-racji». Koniecznym elementem zasady podziału władzy są niezależność sądów i niezawisłość sędziów (…). Gwarancją przestrzegania art. 10 i art. 173 Konstytucji jest w szczególności sądowa kontrola konstytucyjności norm, sprawowana przez Trybunał Konstytucyjny. (…) Ustrojodawca wyznaczył tym samym organom władzy publicznej materialne i proceduralne granice, w których wszystkie ich rozstrzygnięcia muszą się każdorazowo mieścić. (…) Jedy-nym organem władzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej, mającym kompetencję do osta-tecznego i wiążącego wszystkie podmioty rozstrzygania o zgodności prawa z Konstytucją, jest Trybunał Konstytucyjny. (…) Ustrojodawca nie wyłączył z jej zakresu żadnej ustawy, w tym także ustawy regulującej funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego, o której mowa w art. 197 Konstytucji. Skoro takiego wyłączenia wprost nie przewidziano, to nie można go domniemywać. Trybunał Konstytucyjny nie tylko jest gwarantem prymatu Konstytucji, ale również stoi na straży trójpodziału władzy. Wszelkie dotyczące go regulacje nie mogą prowa-dzić do sytuacji, w której utraciłby zdolność funkcjonowania” (wyrok w sprawie K 39/16 i powołane tam orzecznictwo). Zasada „niezależności i odrębności władzy sądowniczej, wy-nikająca z art. 173 Konstytucji, dotyczy także – w równym wymiarze – wspomnianych w tym przepisie trybunałów. W ten sposób ustrojowe wyodrębnienie władzy sądowniczej, związane z jej szczególnymi kompetencjami oraz sposobem usytuowania jej organów, odnosi się rów-nież w pełni do Trybunału Konstytucyjnego. Wyznacza przez to kierunek wszelkich ocen do-konywanych w odniesieniu do unormowań ustawowych określających sposób organizacji Trybunału oraz warunki wykonywania jego ustrojowych zadań” (wyrok z 3 grudnia 2015 r. w sprawie K 34/15, pkt III.1.2). W orzecznictwie konstytucyjnym przyjmuje się, że „oddzielenie Trybunału Konstytucyjnego od organów innych władz ma umożliwić mu wykonywanie jego konstytucyjnych funkcji w sposób niezależny i samodzielny. (…) odrębność i niezależność Trybunału, w rozumieniu art. 173 Konstytucji, zakłada oddzielenie tego organu od innych władz, tak aby zapewnić mu pełną samodzielność w zakresie rozpoznawania spraw i orzeka-nia. Odrębność taką należy rozumieć jako odrębność organizacyjną, co oznacza, że powinny być mu zapewnione mechanizmy do samodzielnego działania, a także jako odrębność funk- OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 10 cjonalną, co oznacza, że na sposób realizacji jego kompetencji nie będą miały wpływu ani władza ustawodawcza, ani władza wykonawcza. Władza ustawodawcza i wykonawcza nie mogą zatem wkraczać w te dziedziny, w których sędziowie są niezawiśli” (wyrok z 9 grudnia 2015 r. w sprawie K 35/15, pkt III.4.2). 3.4. Odnosząc się do art. 194 ust. 2 Konstytucji należało stwierdzić, że choć przepis ten nie określa wprost liczby kandydatów przedstawianych Prezydentowi na stanowisko pre-zesa i wiceprezesa Trybunału, to jednak wykładnia językowa pozwala przyjąć, iż Zgromadze-nie Ogólne Sędziów TK powinno przedstawić więcej niż jednego kandydata na każde ze sta-nowisk. Prezydent zaś może powołać wyłącznie osobę wskazaną w akcie Zgromadzenie Ogólnego Sędziów TK. Niedopuszczalne konstytucyjnie jest powołanie na stanowisko preze-sa albo wiceprezesa Trybunału osoby, która nie ma w rozumieniu konstytucyjnym statusu urzędującego sędziego Trybunału (por. wyrok w sprawie K 34/15 oraz postanowienie w sprawie U 8/15). Art. 194 ust. 2 Konstytucji jest adresowany do Prezydenta oraz do Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK. Konstytucja w drodze wyjątku dopuszcza wpływ władzy wykonaw-czej na jedną ze sfer funkcjonowania władzy sądowniczej, w tym wypadku sferę organizacji. „To, że działanie Prezydenta przewidziane w art. 194 ust. 2 Konstytucji jest także – z uwagi na treść art. 144 ust. 3 pkt 21 Konstytucji – jedną z prerogatyw, oznacza li tylko, że kwestia obsady stanowisk Prezesa lub Wiceprezesa TK została wyraźnie wyłączona poza zakres od-działywania innego – poza Prezydentem – organu władzy wykonawczej, a więc Rady Mini-strów. Potwierdza to jednocześnie, że procedura, w której Prezydent bierze udział, powołując Prezesa i Wiceprezesa TK, ma charakter szczególny i nie wiąże się z prowadzeniem polityki wewnętrznej, stanowiącej podstawowe zadanie Rady Ministrów (art. 146 ust. 1 Konstytucji). Określenia aktu powołania Prezesa i Wiceprezesa TK jako uprawnienia osobistego (preroga-tywy) głowy państwa nie można zatem rozumieć jako przyznania Prezydentowi swobody de-cydowania o obsadzie tych stanowisk. Co więcej, powołanie jednej ze wskazanych głowie państwa osób na stanowisko Prezesa oraz Wiceprezesa TK stanowi konstytucyjny obowiązek Prezydenta. Na gruncie Konstytucji nie ma bowiem żadnych wątpliwości, że Prezydent zobo-wiązany jest uczynić użytek ze swojej kompetencji, a wskazanie osoby Prezesa i Wiceprezesa TK spośród wąskiego grona kandydatów nie jest pozostawione do jego swobodnego uznania. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wyłączenie aktu urzędowego Prezydenta, o którym mowa w art. 194 ust. 2 Konstytucji, z wymogu uzyskania – dla swej ważności – podpisu Prezesa Rady Ministrów, nie podważa konstytucyjności art. 12 ust. 1 i 5 ustawy o TK. Ustawodawca dokonał w tym wypadku uszczegółowienia jednego z elementów procedury przewidzianej w art. 194 ust. 2 Konstytucji, zachowując wszystkie konstytucyjne elementy procedury zmierzającej do obsadzenia stanowisk Prezesa i Wiceprezesa TK” (wyrok w spra-wie K 34/15, pkt III.4.3; wyrok w sprawie K 39/16, pkt III.3.4). Aktualny pozostaje pogląd, że „w takim układzie rola Prezydenta ma wyraźnie charakter wtórny w stosunku do tego etapu procedury, który powierzono samemu Trybunałowi Konstytucyjnemu, a konkretnie Zgroma-dzeniu Ogólnemu Sędziów TK (…) aktywność głowy państwa ma stanowić odpowiedź na wcześniejsze rozstrzygnięcie wewnątrz Trybunału Konstytucyjnego dotyczące kandydatów na te funkcje. Ustawodawca (…) [n]ie może jednak (…) działaniem przekraczać ram określo-nych w samej Konstytucji, która wyłanianie kandydatur – a więc decydowanie o tym, z jakie-go grona osób może być powołany Prezes i Wiceprezes TK – pozostawia Zgromadzeniu Ogólnemu TK. Do Zgromadzenia należy zatem wskazanie kandydatów i tylko z ich grona Prezydent ma możliwość wyboru. (…) niedopuszczalne byłoby takie ukształtowanie omawia-nej procedury na poziomie ustawowym, która sprowadzałaby rolę Zgromadzenia Ogólnego wyłącznie do uporządkowania czy pogrupowania proponowanych kandydatur według popar- OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 11 cia, jakie uzyskali na etapie procedury przeprowadzonej w Trybunale. Niedopuszczalne było-by również takie poszerzenie dopuszczalnej liczby kandydatów, które oznaczałoby faktyczne przekazanie Prezydentowi całościowego i samodzielnego rozstrzygania w kwestii obsady funkcji Prezesa lub Wiceprezesa TK, bez praktycznego uwzględniania wypowiedzi i stanowi-ska Zgromadzenia Ogólnego w tej sprawie” (wyrok w sprawie K 34/15, pkt III.4.3). Art. 194 ust. 2 Konstytucji przesądził o konstytucjonalizacji organu wewnętrznego Trybunału Konstytucyjnego określając go nazwą „Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego” (zob. mutatis mutandis wyrok TK z 4 grudnia 2012 r. w sprawie U 3/11). Ze swej istoty organ ten nie jest ograniczony terytorialnie i nie ma charakteru lokalnego. Jego utworzenie jest obligatoryjne. Konstytucja określa także wyczerpująco jego skład oraz w spo-sób pośredni granice kompetencji – przez sformułowanie kompetencji samego Trybunału oraz kompetencji Prezydenta. Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK jest przy tym upoważnione by normami generalnymi i abstrakcyjnymi uregulować swą działalność w sposób zgodny z prze-pisami konstytucyjnymi i ustawowymi. Ustawodawca może przyznać Zgromadzeniu Ogólne-mu Sędziów TK – explicite albo implicite – swobodę określenia procedury, w której dochodzi do wyłonienia kandydatów, bądź uregulować ją samodzielnie – działając na podstawie art. 197 Konstytucji i w konstytucyjnie wyznaczonych granicach. 3.5. Odnosząc się do art. 197 Konstytucji należało stwierdzić, że określenie podsta-wowych zasad wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału stanowi materię konstytucyjnie prze-kazaną do regulacji ustawowej. Przepis ten, nakazując ustawodawcy uregulować „organizację Trybunału Konstytucyjnego”, odnosi się do organizacji wewnętrznej i porządku pracy Trybu-nału oraz trybu działania jego organów, w tym Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK. Zwa-żywszy, że przepisy konstytucyjne nie regulują szczegółowo procedury, według której reali-zowana jest konstytucyjna kompetencja Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK, nie wyłączają kompetencji prawodawczej ustawodawcy w tym zakresie oraz zawierają adresowane do usta-wodawcy wymogi treściowe odnośnie do procedury wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału, należało uznać, że ustawodawca został konstytucyjnie upoważniony do zagwarantowania efektywnej realizacji art. 194 ust. 2 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny uwzględnił, że art. 194 ust. 2 Konstytucji reguluje kwestię wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału w sposób podobny do art. 183 ust. 3 i art. 185 Kon-stytucji, które upoważniają Zgromadzenia Ogólne Sędziów SN oraz Sędziów NSA do przed-stawienia Prezydentowi kandydatów odpowiednio na stanowisko: Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego oraz Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Podobnie jak art. 194 ust. 2 Konstytucji, art. 183 ust. 3 oraz art. 185 Konstytucji nie określają ani liczby przedstawianych kandydatów, ani sposobu głosowania nad kandydaturami. Zagadnienia te zostały przekazane do regulacji ustawowej (art. 176 ust. 2 Konstytucji). Kwalifikacja zasad i reguł wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału jako materii usta-wowej znajduje ponadto uzasadnienie w przebiegu prac Komisji Konstytucyjnej Zgromadze-nia Narodowego. W trakcie debaty konstytucyjnej rozważano zarówno rozwiązanie, w świetle którego prezesa i wiceprezesa Trybunału wybierają sędziowie, jak i regulację upoważniającą Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK do wskazania dwóch kandydatów na każde stanowisko (Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego nr XXV, s. 11). Ostatecznie Komisja Konstytucyjna zaproponowała wybór Prezesa Trybunału przez Sejm spośród kandy-datów przedstawionych przez Zgromadzenie Narodowe (zob. Sprawozdanie Komisji Konsty-tucyjnej Zgromadzenia Narodowego o projekcie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, druk Zgromadzenia Narodowego nr 14). Na skutek poprawek zgłoszonych przez Prezydenta, Zgromadzenie Narodowe przyjęło obowiązujące brzmienie art. 194 ust. 2 Konstytucji. Nale-żało zatem uznać, że skoro prawodawca konstytucyjny odstąpił zarówno od wyboru prezesa OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 12 Trybunału przez organ władzy sądowniczej, jak i konstytucyjnego wskazania liczby kandyda-tów w wypadku powołania prezesa przez organ władzy ustawodawczej, dokonując podziału kompetencji między Sejm (art. 197 Konstytucji), Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK (art. 194 ust. 2 Konstytucji) i Prezydenta (art. 144 ust. 3 pkt 21 Konstytucji), to kwestia regulacji pod-stawowych zasad wyboru prezesa i wiceprezesa Trybunału została zaliczona do materii usta-wowej w momencie konstytucjonalizacji. Regulacja szczegółowych zasad wyboru kandyda-tów, o których mowa w art. 194 ust. 2 Konstytucji, przynależy zaś do kompetencji Zgroma-dzenia Ogólnego Sędziów TK, które jest konstytucyjnie i ustawowo upoważnione do general-nego i abstrakcyjnego uregulowania swej działalności. Należało jednak uwzględnić, że konstytucyjne upoważnienie ustawodawcy do szczegółowego określenia zasad wyłaniania kandydatów, o których mowa w art. 194 ust. 2 Konstytucji, doznaje daleko idących konstytucyjnie ograniczeń. Regulacja składu i podstaw organizacyjnych sądu konstytucyjnego, w tym jego organów wewnętrznych, w demokratycz-nych państwach prawnych stanowi tradycyjnie materię konstytucyjną. Dominuje wszakże przekonanie o konieczności stworzenia trwałych, wolnych od zmian politycznych i arbitralno-ści zasad oraz reguł działania sądu konstytucyjnego. Polska regulacja konstytucyjna jest na tyle obszerna, że pozostawia ustawodawcy niewielki margines działania. W doktrynie i orze-cznictwie przyjmowano, że im szersza i bardziej szczegółowa regulacja konstytucyjna, tym węższa jest kompetencja ustawodawcy (zob. L. Garlicki, uwaga 2 do art. 197, [w:] Konstytu-cja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 4, red. L. Garlicki, Warszawa 2005, s. 2; por. od-powiednio uwagi o swobodzie ustawodawcy zawarte w wyrokach TK z: 8 maja 2000 r., spra-wa SK 22/99; 31 stycznia 2001 r., sprawa P 4/99; 2 lipca 2002 r., sprawa U 7/01). Aktualny pozostaje pogląd, że art. 188−197 Konstytucji regulują „kompleksowo zakres kognicji, zasady postępowania i orzekania, ustrój oraz status prawny Trybunału Konstytucyjnego” (postano-wienie TK z 17 lipca 2003 r., sprawa K 13/02). Art. 197 Konstytucji nie może być zatem in-terpretowany rozszerzająco. Uwzględniając doniosły ustrojowo charakter ustawy, o której mowa w art. 197 Konsty-tucji, należało stwierdzić, że stanowiąc o organizacji Trybunału lub trybie postępowania przed Trybunałem, ustawodawca zobowiązany jest przestrzegać wszystkich relewantnych meryto-rycznie norm konstytucyjnych, a w szczególności zasad: sprawności, rzetelności i efektywno-ści działania instytucji publicznych (preambuła Konstytucji), poprawnej legislacji (art. 2 Kon-stytucji), podziału i równoważenia się władzy (art. 10 Konstytucji), odrębności władzy są-downiczej (art. 173 Konstytucji), zachowania kompetencji Trybunału (art. 188 Konstytucji), niezawisłości sędziów TK (art. 195 ust. 1 Konstytucji). Ponadto ustawa, o której mowa w art. 197 Konstytucji, powinna stanowić wewnętrznie spójny zbiór norm, w którym nie wy-stępują normy sprzeczne, przeciwne oraz niezgodne prakseologicznie (zob. cyt. wyrok w sprawie K 39/16). 3.6. Trybunał Konstytucyjny przyjął, że wzorcami kontroli w niniejszym postępowaniu są art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173, art. 197 Konstytucji i preambułą Konstytucji. 4. Ocena konstytucyjności art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r., w części obejmują-cej słowo „trzech”, jest zgodny z art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173, art. 197 i pream-bułą Konstytucji. Przemawiały za tym następujące argumenty: Po pierwsze, dookreślenie liczby kandydatów, o których mowa w art. 194 ust. 2 Kon-stytucji, może nastąpić w ustawie. Art. 197 Konstytucji upoważnia ustawodawcę do uregulo-wania „organizacji Trybunału Konstytucyjnego”, a zatem również i organizacji jego organów wewnętrznych, w tym Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK. Żaden przepis konstytucyjny nie OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 13 wyłącza wprost kompetencji prawodawczej ustawodawcy w tym zakresie. Wnioskodawca zaś nie przekonał Trybunału w niniejszej sprawie, że art. 188–197 Konstytucji – w analogii do art. 112 Konstytucji – pozwalają przyjąć, iż problematyka wyboru prezesa i wiceprezesa Try-bunału objęta jest pełną autonomią regulaminową Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK (zob. pkt 3.5 tej części uzasadnienia). Po drugie, Konstytucja nie wskazuje wprost liczby kandydatów na prezesa i wicepre-zesa Trybunału. Dokonana w sprawie K 34/15 oraz przywołana powyżej wykładnia językowa art. 194 ust. 2 Konstytucji uzasadniają twierdzenie, że gdyby przedstawienie przez Zgroma-dzenie Ogólne Sędziów TK dwóch kandydatów było jedynym dopuszczalnym konstytucyjnie rozwiązaniem ustawowym, to expressis verbis zostałoby wskazane przez ustrojodawcę (zob. pkt 3.4 tej części uzasadnienia). Po trzecie, stanowiąc o trzech kandydatach, ustawodawca nie naruszył konstytucyjnej zasady odrębności i niezależności Trybunału Konstytucyjnego. Uwzględniając związki mery-toryczne art. 194 ust. 2 z art. 10 i art. 173 Konstytucji (zob. pkt 3.3 tej części uzasadnienia) należało przyjąć, że Konstytucja wymaga, aby liczba kandydatów przedstawianych Prezyden-towi przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK wynosiła nie mniej niż dwóch, a zarazem nie więcej niż trzech. Konstytucyjne wyodrębnienie kompetencji Zgromadzenia Ogólnego Sę-dziów TK i kompetencji Sejmu oraz oddzielenie od kompetencji Prezydenta uzasadnione było zasadą podziału władz i miało na celu stworzenie „TK możliwość swobodnego kształtowania swoich władz niezależnie od woli polityków” (Z. Czeszejko-Sochacki, L. Garlicki, J. Trzciń-ski, Komentarz do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z dnia 1 sierpnia 1997 r., Warszawa 1999, s. 60). Włączenie Prezydenta w procedurę wyłaniania organów kierowniczych Trybuna-łu stanowi realizację mechanizmu równoważenia się władz przewidzianego w art. 10 Konsty-tucji. Jednakże włączenia tego nie można odczytywać jako koniecznego przejawu owego „równoważenia”. Ustrojodawca nadał owemu mechanizmowi konkretną treść w sposób suwe-renny (wspomniana konieczność nie ma więc charakteru abstrakcyjnego, ale wynika z decyzji ustrojodawcy). Ponadto formułując, oprócz zasady podziału i równoważenia się władz, zasadę odrębności i niezależności władzy sądowniczej, ustrojodawca akceptował – już na poziomie ustrojowych fundamentów – możliwość ograniczenia (zachwiania) mechanizmu równoważe-nia się władz na rzecz władzy sądowniczej, z uwagi na szczególną rolę tej ostatniej dla ochro-ny praworządności w wymiarze ogólnym oraz indywidualnym. Procedurę, o której stanowi art. 194 ust. 2 Konstytucji, należy traktować jako ograniczenie podziału władzy, a zarazem osłabienie separacji władzy sądowniczej od pozostałych organów władzy. Wybór ustrojodaw-cy należy zarazem rozumieć w kategoriach wyjątku konstytucyjnego, który nie może podlegać jakiemukolwiek rozszerzeniu w toku tworzenia prawa przez ustawodawcę albo jego stosowa-nia przez inne, choćby i konstytucyjne, organy państwa. Skoro zatem wykładnia językowa art. 194 ust. 2 Konstytucji prowadzi do wniosku, że ustrojodawca dopuścił możliwość wpro-wadzania wymogu dwóch lub trzech kandydatów, wykluczone jest zwiększenie tej liczby, ze względu na zasady podziału władzy, odrębności i niezależności władzy sądowniczej. Po czwarte, art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r., w części obejmującej słowo „trzech”, nie na-rusza sam w sobie konstytucyjnych wymogów zapewnienia sprawności, rzetelności i efektyw-ności procedury wyborczej. Dopiero korelacja liczby kandydatów przedstawionych Prezyden-towi, liczby głosów przysługujących sędziom TK w trakcie wyboru kandydatów oraz zasad tego wyboru bezpośrednio wpływa na zakres kompetencji Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK oraz możliwość wypełniania przez ten organ konstytucyjnych funkcji (zob. pkt 5 tej części uzasadnienia). OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 14 5. Ocena konstytucyjności art. 16 ust. 7 zdanie drugie uTK z 2016 r. 5.1. Przystępując do oceny konstytucyjności art. 16 ust. 7 zdanie drugie uTK z 2016 r., Trybunał Konstytucyjny dostrzegł zasadniczą trafność twierdzenia wnioskodawcy, że za nie-dopuszczalną konstytucyjnie należałoby uznać regulację nakazującą Zgromadzeniu Ogólnemu Sędziów TK przedstawienie Prezydentowi kilku kandydatów wyłonionych w jednoetapowym ogólnym głosowaniu, w którym sędziom przysługuje jeden głos na tylko jednego kandydata (por. argumenty przedstawione w pkt 3 tej części uzasadnienia). Regulacja taka umożliwiała-by bowiem przedstawienie kandydatów niepopieranych przez jakkolwiek pojmowaną więk-szość sędziów Trybunału, a nawet kandydata, który uzyskał tylko jeden głos (w skrajnym wy-padku głos oddany na samego siebie). Oznaczałoby to z kolei pozbawienie Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK kompetencji w zakresie wysuwania kandydatów będących kandydata-mi Zgromadzenia. Kompetencja ta de facto zostałaby powierzona poszczególnym sędziom. Art. 194 ust. 2 Konstytucji przesądza zaś, że chodzi wyłącznie o kandydata Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK, a nie kandydata zgłaszających go grup mniejszościowych lub kandy-datów poszczególnych sędziów. Wnioskodawca, co do zasady, trafnie przyjmuje, że za niedopuszczalną konstytucyjnie należałoby również uznać regulację wprowadzającą jednoetapowe głosowanie ogólne, w któ-rym wybierającym przysługuje jeden głos oddawany tylko na jedną kandydaturę, przy usta-wowym założeniu, że propozycje kandydatów można zgłaszać wyłącznie przed rozpoczęciem Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK, a każdy sędzia Trybunału ma tylko jeden głos w całej procedurze (por. argumenty przedstawione w pkt 3 tej części uzasadnienia). Rozwiązanie takie prowadziłoby bowiem do powstania sytuacji, w których Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK nie mogłoby zrealizować swej konstytucyjnej i ustawowej kompetencji przedstawienia kan-dydatów Prezydentowi. Sytuacja taka miałaby bowiem miejsce, gdy: a) więcej niż trzech kan-dydatów uzyska taką samą liczbę głosów; b) tylko dwóch kandydatów uzyska poparcie głosu-jących sędziów; c) każdy z głosujących sędziów odda głos na samego siebie. W pierwszym i trzecim wypadku jednoetapowa procedura głosowania nad wszystkimi zgłoszonymi kandy-daturami oraz zasada uprzedniego zgłaszania kandydatów, stałaby na przeszkodzie przepro-wadzeniu kolejnego głosowania w celu zmniejszenia do trzech liczby kandydatów, którzy mają zostać przedstawieni Prezydentowi. W drugim ze wskazanych wypadków nie doszłoby w ogóle do przedstawienia Prezydentowi trzech kandydatów, wymuszając de facto koniecz-ność zwołania kolejnego Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK. Dysfunkcjonalność wspo-mnianego mechanizmu ujawniałaby się również w sytuacji, w której trzech sędziów, którzy zgłosili się jako kandydaci, oddałoby głos na samych siebie, a pozostali sędziowie Trybunału wstrzymaliby się od głosu. Pomimo iż Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK formalnie dokona-łoby wówczas wyłonienia trzech kandydatów, akt ten nie mógłby zostać zakwalifikowany jako spełniający konstytucyjny wymóg reprezentatywnego charakteru kandydatur. Należało jednak zauważyć, że zrekonstruowane powyżej zarzuty wnioskodawcy odno-szą się do tylko jednego z możliwych sposobów rozumienia art. 16 ust. 7 uTK z 2016 r. W piśmie inicjującym niniejsze postępowanie przyjęto bowiem, że zasady głosowania okre-ślone w zakwestionowanym przepisie dotyczą etapu podjęcia przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK uchwały w sprawie przedstawienia Prezydentowi Rzeczypospolitej nazwisk kan-dydatów na prezesa i wiceprezesa Trybunału. Trybunał Konstytucyjny dostrzegł tymczasem, że możliwe jest odmienne odczytanie zaskarżonego przepisu w zgodzie z art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173 Konstytucji oraz preambułą Konstytucji. 5.2. W sytuacji gdy są możliwe różne sposoby interpretacji przepisu, należy dokonać wykładni w zgodzie z Konstytucją. Priorytet ma bowiem stosowanie prawa prowadzące do OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 15 zachowania domniemania zgodności z Konstytucją i – w efekcie – stabilizacji systemu praw-nego. Dopiero jeżeli prokonstytucyjna wykładnia danej regulacji prawnej nie prowadzi do jednoznacznego ustalenia treści normy (kwalifikowana niejasność przepisu), uzasadnione jest stwierdzenie jej niekonstytucyjności ze względu na naruszenie zasady poprawnej legislacji, wzmocnionej przez przepisy Konstytucji ustalające szczególne wymogi co do określoności przepisów prawnych w niektórych gałęziach prawa czy w odniesieniu do niektórych zagad-nień. Nie można również a priori zakładać, że ustawa będzie stosowana w sposób niezgodny z Konstytucją, w sytuacji gdy jej prokonstytucyjna wykładnia jest możliwa. 5.3. Punktem wyjścia prokonstytucyjnej wykładni zakwestionowanego przepisu nale-żało uczynić konstytucyjne pojęcie „kandydatów przedstawionych”, które ma charakter auto-nomiczny i nie może być intepretowane przez odwołanie się do pojęć ustawowych, ani tym bardziej z nimi utożsamiane. Doniosłość i autonomię pojęcia konstytucyjnego dostrzega zresztą sam ustawodawca, który w art. 16 ust. 2 zdanie pierwsze oraz ust. 5-7 uTK z 2016 r. stanowi wyłącznie o wyborze kandydatów, a nie ich przedstawieniu. Nieprzypadkowo przypi-sy konstytucyjne stanowią o przedstawieniu, a ustawowe wyłącznie o wyborze kandydatów. Prawodawca konstytucyjny, odnosząc się w art. 194 ust. 2 Konstytucji do „kandydatów przedstawionych”, wskazał rezultat wieloetapowego działania Zgromadzenia Ogólnego Sę-dziów TK. Ratio legis, przebieg debaty konstytucyjnej na forum Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego oraz zasada odrębności i niezależności władzy sądowniczej sprzeciwiają się czysto technicznemu ujęciu czynności Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK i ograniczeniu jej tylko do przekazania Prezydentowi listy z imionami i nazwiskami kandyda-tów zgłoszonych przez sędziów lub grupy sędziów Trybunału. Zgodnie z art. 194 ust. 2 Kon-stytucji, Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK zostało konstytucyjnie upoważnione do dokona-nia wszystkich czynności konwencjonalnych prowadzących do konstytucyjnie określonego rezultatu, w tym do dokonania przedstawienia kandydatów, spośród których Prezydent doko-nuje powołania. Ponieważ przedstawienie dokonywane przez organ kolegialny, należało – w braku od-miennej regulacji konstytucyjnej – uznać, iż ma ono formę uchwały, która dla swej ważności wymaga większości głosujących sędziów TK. W tym zaś kontekście istotne jest, że konstytu-cyjny status sędziów Trybunału, a w szczególności ich równość w sprawowaniu urzędu, wy-maga zachowania jednakowej wagi i indywidualnego charakteru każdego z głosów oddawa-nych w procedurze, o której mowa w art. 194 ust. 2 Konstytucji. Zapewnieniu tak rozumianej reprezentatywności kandydatur służyć może w szczególności albo jedno głosowanie, w któ-rym każdemu sędziemu Trybunału przysługuje tyle głosów, ilu jest kandydatów, albo oddziel-ne głosowania na każdą z kandydatur, w których każdemu sędziemu przysługuje jeden głos (zob. też argumenty przedstawione w pkt 3 tej części uzasadnienia). Trybunał Konstytucyjny uwzględnił ponadto, że pomimo zróżnicowania regulacji kon-stytucyjnej, ustawowej i regulaminowej, w większości państw Unii Europejskiej, w których prezesów sądów konstytucyjnych wybierają sędziowie (np. Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Hiszpania, Łotwa, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Włochy), istotnymi elementami procedury są zarówno tajność głosowania sędziów, jak i wymogi co do większości i kolejnych tur gło-sowania w wypadku jej nieosiągnięcia, a także sposób postępowania w wypadku równego rozłożenia głosów. Niezależnie od różnic w zakresie i głębokości regulacji za dominujące można uznać rozwiązanie, zgodnie z którym wybór prezesa trybunału lub sądu konstytucyjne-go dokonywany jest albo względną, albo bezwzględną, albo kwalifikowaną większością gło-sów (zob. Bułgaria, Chorwacja, Łotwa, Hiszpania, Portugalia, Rumunia, Słowenia, Włochy). Wykluczone są zatem sytuacje, w których prezesem mógłby zostać kandydat mniejszości albo sędzia, który oddał głos tylko na samego siebie. Wspólnym elementem tych zróżnicowanych OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 16 regulacji jest zapewnienie możliwie najbardziej reprezentatywnego charakteru wyboru (zob. Powoływanie prezesów sądów konstytucyjnych i ich kadencje w państwach Unii Euro-pejskiej, Notatka Zespołu Orzecznictwa i Studiów Biura Trybunału Konstytucyjnego, ZOS.430.20.2015, Warszawa 2015). 5.4. W świetle powyższych ustaleń, konieczne jest rozróżnienie dwóch grup kandyda-tów: w rozumieniu ustawowym („kandydatów wybranych”) oraz w rozumieniu konstytucyj-nym („kandydatów przedstawionych”). Pierwszą tworzą, kandydaci, którzy uzyskali kolejno największą liczbę głosów spośród „kandydatów zgłoszonych” (art. 16 ust. 2 zdanie pierwsze in fine ustawy w związku z art. 16 ust. 7 zdanie drugie uTK z 2016 r.). Są to kandydaci wy-brani przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK w celu wyłonienia spośród nich kandydatów w rozumieniu konstytucyjnym. Drugą grupę tworzą kandydaci na stanowisko prezesa i wice-prezesa Trybunału, którzy uzyskawszy poparcie Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK, są przedstawiani Prezydentowi Rzeczypospolitej. Są to kandydaci wyłonieni z grupy kandyda-tów, którzy wcześniej uzyskali największą liczbę głosów spośród kandydatów zgłoszonych przez sędziów TK (art. 16 ust. 2 zdanie pierwsze in fine ustawy w związku z art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r.). Tylko do tej grupy kandydatów odnosi się uchwała, o której mowa w art. 16 ust. 2 zdanie drugie uTK z 2016 r. Dokonanemu powyżej rozróżnieniu odpowiada wyodrębnienie dwóch podstawowych i złożonych czynności konwencjonalnych, które dokonywane są na forum Zgromadzenia Ogól-nego Sędziów TK zwołanego w celu realizacji art. 194 ust. 2 Konstytucji. Pierwsza z nich dokonywana jest na podstawie art. 16 ust. 2 zdanie pierwsze i ust. 3-7 uTK z 2016 r. oraz odpowiednich przepisów regulaminu TK. Wskazanym wprost w ustawie rezultatem tej czynności jest „wybór kandydatów”, którzy uzyskali największą liczbę głosów w tajnym głosowaniu sędziów TK. Analizowana złożona czynność obejmuje kolejno: a) prze-kazanie listy kandydatów zgłoszonych przez sędziów Trybunału (art. 16 ust. 5 i 6 zdanie pierwsze uTK z 2016 r.); b) sporządzenie karty do głosowania, na której wymienione są na-zwiska i imiona kandydatów zgłoszonych (art. 16 ust. 6 zdanie drugie uTK z 2016 r.); c) przeprowadzenie głosowania tajnego, w którym każdy sędzia TK „ma tylko jeden głos i może głosować tylko na jednego kandydata” (art. 16 ust. 7 uTK z 2016 r.). Wybrani w tej procedurze kandydaci nie są kandydatami w konstytucyjnym rozumieniu, gdyż z konieczności matematycznej i logicznej głosowanie na jednej karcie, na której jest wielu kandydatów, przy założeniu, że każdy głosujący sędzia ma tylko jeden głos, nie pozwala wyłonić kandydatów, którzy cieszyliby się poparciem większości głosujących sędziów TK (zob. pkt 3 tej części uzasadnienia). Druga z podstawowych i złożonych czynności konwencjonalnych Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK dokonywana jest bezpośrednio na podstawie art. 194 ust. 2 Konstytu-cji, art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r. oraz odpowiednich przepisów regulaminu TK. Jej, wskazanym wprost w Konstytucji, rezultatem jest wyłonienie „kandydatów przedstawionych”. Analizo-wana złożona czynność obejmuje: a) sporządzenie kart z nazwiskami kandydatów, którzy uzyskali kolejno największą liczbę głosów w procedurze wyboru, do której odnosi się art. 16 ust. 5-7 uTK z 2016 r. ; b) głosowanie w celu wyłonienia wyłącznie trzech kandydatów w rozumieniu konstytucyjnym (tj. kandydatów przedstawionych) spośród kandydatów w ro-zumieniu ustawowym (tj. kandydatów wybranych) (art. 194 ust. 2 Konstytucji w związku z art. 16 ust. 1 uTK z 2016 r.); c) podjęcie uchwały przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK i niezwłoczne przekazanie jej Prezydentowi (art. 194 ust. 2 w związku z art. 16 ust. 2 zdanie drugie uTK z 2016 r.). Za kandydatów w konstytucyjnym rozumieniu należy uznać wyłącznie trzech kandydatów, którzy uzyskali poparcie większości głosujących sędziów. Tylko tacy kan-dydaci mogą bowiem zostać uznani za popieranych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK OTK ZU A/2018 K 44/16 poz. 33 17 (zob. pkt 3 tej części uzasadnienia). Interpretując art. 194 ust. 2 w związku z art. 10, art. 173 Konstytucji oraz preambułą Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że kandydaci w rozumieniu konstytucyjnym mogą zostać wyłonieni albo w indywidualnych głosowaniach nad każdą z kandydatur, w których każdy z głosujących sędziów ma jeden głos i może go oddać tylko na jednego kandydata, albo w głosowaniu ogólnym, w którym każdy z głosujących sę-dziów ma tyle głosów, ile jest kandydatur. Podsumowując, w obowiązującym stanie prawnym procedura, której rezultat został wprost wskazany w art. 194 ust. 2 Konstytucji, ma charakter dwuetapowy i obejmuje wybór kandydatów (uregulowany ustawowo i regulaminowo) oraz przedstawienie kandydatów (ure-gulowane konstytucyjnie i regulaminowo). Zarówno wybór, jak i przedstawienie to czynności konwencjonalne Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK, które mają charakter złożony i se-kwencyjny oraz są celowościowo determinowane bezpośrednio przez Konstytucję. Na każ-dym z etapów konieczne jest zagwarantowanie odrębności i niezależności Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK (art. 194 ust. 2 w związku z art. 10 i art. 173 Konstytucji) oraz unika-nie rozwiązań dysfunkcjonalnych (art. 194 ust. 2 w związku z preambułą Konstytucji). Art. 16 ust. 2 zdanie pierwsze oraz ust. 3-7 uTK z 2016 r. odnoszą się wyłącznie do etapu wyboru kandydatów, który poprzedza konstytucyjny etap przedstawienia kandydatów przez Zgroma-dzenie Ogólne Sędziów TK. Jedynie art. 16 ust. 1 oraz ust. 2 zdanie drugie uTK z 2016 r. od-noszą się do konstytucyjnego etapu przedstawienia kandydatów. Uszczegółowienie zasad od-dawania głosów, sporządzania kart do głosowania, głosowania oraz reguł na wypadek nieuzy-skania większości na etapie przedstawiania kandydatów zostały implicite przekazane przez prawodawcę do regulacji Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK (zob. pkt 3.5 tej części uzasadnienia). 5.5. Dokonana powyżej wykładnia przepisów ustawy o TK z 2016 r. umożliwia pogo-dzenie ich treści z konstytucyjnymi wymogami zagwarantowania odrębności Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK, przedstawicielskiego charakteru kandydatur przedstawianych Prezy-dentowi oraz sprawności, rzetelności i efektywności procedury (zob. pkt 3 tej części uzasad-nienia). W konsekwencji Trybunał Konstytucyjny nie znalazł podstaw do wydania wyroku o niekonstytucyjności art. 16 ust. 7 zdanie drugie uTK z 2016 r. w rozumieniu określonym w sentencji niniejszego wyroku. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.