K 46/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 22 kwietnia 2017 r. Pozycja 29 POSTANOWIENIE z dnia 20 kwietnia 2017 r. Sygn. akt K 46/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Małgorzata Pyziak-Szafnicka – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Leon Kieres Piotr Tuleja – sprawozdawca Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 kwietnia 2017 r., wniosku Krajowej Rady Izb Rolniczych o zbadanie zgodności: 1) art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 stycznia 2012 r. o składkach na ubezpieczenie zdrowotne rolników za 2012 r. (Dz. U. poz. 123) w zakresie, w jakim przewi-duje, że wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników uzależniona jest od powierzchni obszaru użytków rolnych w gospodarstwie rolnym rolnika i ustalana jest za każdą osobę podlegającą ubezpieczeniu, z art. 23, art. 32, art. 68 ust. 2, art. 84 oraz z zasadą sprawiedliwości społecznej wy-nikającą z art. 2 Konstytucji, 2) art. 2 ust. 3 pkt 1 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim przewi-duje, że w gospodarstwach rolnych o powierzchni poniżej 6 hektarów przeli-czeniowych użytków rolnych, przyjętych dla celów ustalenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, składkę na ubezpieczenie społeczne rolników opłaca Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, przy jednoczesnym stwierdzeniu, że w gospodarstwach rolnych o powierzchni powyżej 6 hektarów przeliczeniowych, składkę opłaca ubezpieczony, w konsekwencji uniezależnia-jąc zarówno wysokość składki, jak i obowiązek faktycznego jej opłacania przez rolnika, od rzeczywiście osiąganych przez nich przychodów, z art. 23, art. 32, art. 68 ust. 2, art. 84 oraz z zasadą sprawiedliwości społecznej wynika-jącą z art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 2 UZASADNIENIE I 1. Krajowa Rada Izb Rolniczych (dalej: wnioskodawca, KRIR lub Rada) wniosła 23 listopada 2012 r. do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności: 1) art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 stycznia 2012 r. o składkach na ubezpieczenie zdro-wotne rolników za 2012 r. (Dz. U. poz. 123; dalej: ustawa o składkach za 2012 r.) w zakresie, w jakim przewiduje, że wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników uzależniona jest od powierzchni obszaru użytków rolnych w gospodarstwie rolnym rolnika i ustalana jest za każdą osobę podlegającą ubezpieczeniu, z art. 23, art. 32, art. 68 ust. 2, art. 84 oraz art. 2 Konstytucji (w zakresie zasady sprawiedliwości społecznej), 2) art. 2 ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r. w zakresie, w jakim przewiduje, że w gospodarstwach rolnych o powierzchni poniżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przyjętych dla celów ustalenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, składkę na ubezpieczenie społeczne rolników opłaca Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, przy jednoczesnym stwierdzeniu, że w gospodarstwach rolnych o powierzchni powyżej 6 hektarów przeliczeniowych, składkę opłaca ubezpieczony, w konsekwencji uniezależniając zarówno wysokość składki, jak i obowiązek faktycznego jej opłacania przez rolnika, od rze-czywiście osiąganych przez nich przychodów, z art. 23, art. 32, art. 68 ust. 2, art. 84 oraz z art. 2 Konstytucji (w zakresie zasady sprawiedliwości społecznej), 3) ustawy o składkach za 2012 r., z uwagi na nieprzeprowadzenie konsultacji społecz-nych na etapie jej projektowania, z art. 2 Konstytucji (w zakresie zasady demokratycznego państwa prawnego i wynikającej z niej zasady zaufania obywateli do państwa i tworzonego przez nie prawa oraz zasady techniki prawodawczej). 1.1. Wnioskodawca zwrócił na wstępie uwagę, że zakwestionowana ustawa o skład-kach za 2012 r. miała na celu wykonanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 października 2010 r., sygn. K 58/07 (OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 80). Wyrok stwierdzał niezgodność art. 86 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowot-nej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135, ze zm.) w zakresie, w jakim przepis ten określał zobowiązanie budżetu państwa do finansowania składek na ubez-pieczenie zdrowotne wszystkich wskazanych w nim rolników i ich domowników, podlegają-cych ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, prowadzących działalność rolni-czą, bez względu na wysokość osiąganych przez nich przychodów. W ocenie KRIR, ustawodawca, uchwalając ustawę o składkach za 2012 r., zignorował konieczność uzależnienia wysokości składki od osiąganych przez rolnika przychodów i jego zdolności płatniczej. Tymczasem Trybunał stwierdził jednoznacznie, że: „Ustawodawca, do-konując zmian prawnych, winien uwzględnić, że kwestia zakresu i form współuczestnictwa ubezpieczonych rolników w finansowaniu systemu ochrony zdrowia powinna być oparta na zasadzie powszechności i dostosowana do reguł ogólnych tego systemu, ale też powinien uwzględniać sytuację gospodarczą i możliwości finansowe uczestników systemu ubezpieczeń zdrowotnych ze środków publicznych – zarówno płatników składek, jak i budżetu państwa partycypującego w finansowaniu systemu”. Zdaniem wnioskodawcy, zakwestionowane przepisy naruszają zasadę równości (art. 32 Konstytucji) oraz zasadę równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej (art. 68 ust. 1 i 2 Konstytucji). Rolnicy powinni być zobowiązani do opłacenia składki zdrowotnej od podstawy stanowiącej kwotę netto ich dochodów, w wysokości obowiązującej powszechnie. Nie ma uzasadnienia traktowanie rolników w sposób odmienny od innych ubezpieczonych. Jedynie przyjęcie, jako podstawy wymiaru wysokości składki na ubezpieczenie zdrowotne OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 3 rolników, faktycznej sytuacji ekonomicznej podmiotów objętych ubezpieczeniem, urzeczy-wistni realizację fundamentalnych zasad konstytucyjnych. Ustawodawca w art. 2 ustawy o składkach za 2012 r. przewidział, że wysokość mie-sięcznej składki na ubezpieczenie zdrowotne za każdą osobę podlegającą ubezpieczeniu wy-nosi 1 zł za każdy pełny hektar przeliczeniowy użytków rolnych w gospodarstwie rolnym, przyjęty dla celów ustalania wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ustawo-dawca, uzależniając wysokość składki od wielkości posiadanego przez rolnika gruntu rolne-go, wybrał kryterium irrelewantne z punktu widzenia różnicowania wysokości składek opła-canych przez rolników, jako że nie stanowi ono wyznacznika ekonomicznego ani nie uzasad-nia rentowności gospodarstwa rolnego. Ponadto posiadanie gospodarstwa w żadnym wypadku nie świadczy o faktycznym jego prowadzeniu i osiąganiu zeń dochodów. Nieusprawiedliwione jest przy tym, z punktu widzenia zasady równości, jak również art. 84 Konstytucji, ustawowe zwolnienie z ponoszenia ciężaru składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników prowadzących działalność w gospodarstwach rolnych o powierzchni po-niżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przy jednoczesnym nałożeniu tego obo-wiązku na pozostałe, wskazane w ustawie podmioty; np. rolnicy prowadzący sad w gospodar-stwie rolnym o powierzchni mniejszej niż 6 hektarów osiągają rocznie obroty 500 000 zł, a mimo to na gruncie kwestionowanego zapisu będą zwolnieni z płacenia składki na ubezpie-czenie zdrowotne. Zwalniając część rolników z obowiązku opłacania składki, ustawodawca naruszył zasadę powszechnego obowiązku ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, przy czym tego zwolnienia to nie uzasadnia zasada sprawiedliwości społecznej. Istotą zasady sprawiedliwości społecznej jest niedyskryminowanie jednych grup społecznych w stosunku do innych, gdy nie jest to poparte obiektywnymi wymogami i kryteriami. Nierówne traktowanie rolników w stosunku do innych ubezpieczonych wynika także z faktu, że kwestionowany przepis obejmuje opłacanie składek nie tylko za rolników, ale i za domowników, którymi są osoby mające powyżej 16 lat, pozostające z rolnikiem we wspól-nym gospodarstwie oraz pracujące w tym gospodarstwie. Ma to istotne znaczenie, jeśli chodzi o dzieci, które ukończyły naukę w wieku 16 lat, za które w świetle kwestionowanej regulacji rolnik zobowiązany jest do opłacania składki do chwili osiągnięcia przez nie pełnoletności, podczas gdy dzieci innych ubezpieczonych mają prawo do bezpłatnych świadczeń opieki zdrowotnej w ramach składki opłacanej przez ich rodziców. Wskazane argumenty, zdaniem wnioskodawcy, uzasadniają również zarzut naruszenia art. 23 Konstytucji, zgodnie z którym podstawą ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne. Gospodarstwo to powinno stanowić efektywną formę gospodarowania, pozwalającą prowadzić produkcję rolną w celu zapewniania godziwego utrzymania rodzinom rolniczym. 1.2. W ocenie wnioskodawcy, zakwestionowana regulacja jest także sprzeczna z wy-rażoną w art. 2 Konstytucji zasadą demokratycznego państwa prawnego, a w szczególności z wynikającą z niej zasadą zaufania obywateli do państwa i tworzonego przez nie prawa. Ustawa o składkach za 2012 r., w brzmieniu uchwalonym przez Sejm, obowiązującym od 1 lutego 2012 r., nie była konsultowana z KRIR. Do konsultacji był przedstawiony poselski projekt nowelizacji, którego założenia były całkowicie odmienne od rządowego projektu ustawy. Rada przekazała uwagi do obydwu projektów nowelizacji. 1.3. KRIR uzasadniła swoją legitymację do wystąpienia z wnioskiem do Trybunału, wskazując, że na mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o izbach rolniczych (Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 927, ze zm.; dalej: u.i.r.), izby rolnicze tworzą samorząd rolniczy, działający na rzecz rozwiązywania problemów rolnictwa i reprezentujący interesy zrzeszo-nych w nim podmiotów, tj. zgodnie z art. 1 ust. 2 u.i.r. rolników. W świetle art. 37 u.i.r. izby rolnicze tworzą Krajową Radę Izb Rolniczych. Zgodnie z art. 38 u.i.r. oraz § 7 statutu Rady, OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 4 do podstawowych zadań Rady należy w szczególności reprezentowanie izb przed organami państwowymi, opiniowanie projektów aktów prawnych oraz przedstawianie właściwym orga-nom wniosków w sprawie sytuacji w rolnictwie i inicjatyw w zakresie regulacji prawnych. Zgodnie z § 1 statutu Rady, działa ona na rzecz rolnictwa, wpływa na kształt polityki rolnej i uczestniczy w jej realizacji. KRIR stwierdziła, że art. 2 ust. 1 i 3 ustawy o składkach za 2012 r. reguluje sposób obliczania składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników, których szeroko pojęte interesy re-prezentuje Rada na mocy art. 38 u.i.r. oraz § 7 statutu Rady. Uznać zatem należy, że ustawa o składkach za 2012 r., regulująca wysokość obciążeń publicznoprawnych nałożonych na rolników, jest ściśle związana z działalnością Rady, a w konsekwencji może być przedmiotem wniosku do Trybunału. Podstawą wystąpienia z wnioskiem do Trybunału jest uchwała Rady podjęta na posie-dzeniu 15 września 2012 r. 2. Wniosek KRIR podlegał wstępnej kontroli. Postanowieniem z 10 października 2013 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania wnioskowi dalszego biegu. Przede wszyst-kim, Trybunał uznał, że skład podmiotowy KRIR wyklucza możliwość uznania, że jest ona zrzeszeniem osób fizycznych, a tym samym Rada nie może być uznana za organizację zawo-dową w rozumieniu art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji. Niezależnie od powyższej oceny, Try-bunał stwierdził, że sprawa, która jest przedmiotem wniosku, nie należy do zakresu działania Rady. Wnioskodawca zaskarżył postanowienie o odmowie nadania wnioskowi dalszego bie-gu. Trybunał w postanowieniu z 12 sierpnia 2016 r. (sygn. Tw 58/12) uznał, że Rada może domagać się ochrony praw rolników, gdyż adresatami art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r. jest właśnie ta grupa zawodowa. Jednocześnie Trybunał zaznaczył, że Rada nie ustosunkowała się do podstaw odmowy nadania wnioskowi dalszego biegu w części dotyczącej zarzutu naruszenia, z uwagi na brak konsultacji społecznych, procedury uchwalenia ustawy o składkach z 2012 r. Należało więc przyjąć, że w tej części Rada podzie-liła stanowisko Trybunału wyrażone w zaskarżonym postanowieniu z 10 października 2013 r. (sygn. Tw 58/12). II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwagi wstępne – przedmiot wniosku. 1.1. Wniosek Krajowej Rady Izb Rolniczych (dalej także: wnioskodawca, KRIR lub Rada) dotyczy wysokości i zasad wymierzania składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników za 2012 r. na podstawie ustawy z dnia 13 stycznia 2012 r. o składkach na ubezpieczenie zdrowotne rolników za 2012 r. Należy zaznaczyć, że ustawodawca przedłużał działanie tej ustawy na następne lata, co wiązało się z odpowiednimi zmianami tytułu ustawy i jej niektórych przepisów. Po ostat-niej nowelizacji ustawa otrzymała tytuł: „ustawa o składkach na ubezpieczenie zdrowotne rolników za lata 2012-2016”. Biorąc pod uwagę zakres zaskarżenia, Trybunał przyjął, że przedmiotem kontroli jest art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 13 stycznia 2012 r. o skład-kach na ubezpieczenie zdrowotne rolników za lata 2012-2016 (Dz. U. poz. 123, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2012 r. (dalej: ustawa o składkach za 2012 r.). Wnioskodawca zakwestionował art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r., oraz całość ustawy o składkach za 2012 r., z uwagi na brak konsultacji społecznych OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 5 „na etapie jej projektowania”. Trybunał w niniejszym składzie, określając przedmiot wniosku Rady, wziął pod uwa-gę ustalenia Trybunału przyjęte w postanowieniu z 12 sierpnia 2016 r. (sygn. Tw 58/12). Try-bunał, rozpoznając zażalenie KRIR, przyjął, że nie dotyczyło ono odmowy nadania wniosko-wi biegu w zakresie zarzutu naruszenia procedury uchwalania ustawy o składkach za 2012 r. To znaczy, że Trybunał zbadał zasadność odmowy nadania dalszego biegu wnioskowi KRIR tylko w zakresie dotyczącym art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r. i uznał, że w tym zakresie należy nadać wnioskowi dalszy bieg. Reasumując, z treści postanowień Trybunału, wydanych w ramach kontroli wstępnej, wynika, że do dalszego rozpoznania przekazany został wniosek KRIR o zbadanie zgodności art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r. z art. 23, art. 32, art. 68 ust. 2, art. 84 oraz art. 2 Konstytucji (w zakresie zasady sprawiedliwości społecznej). 1.2. W świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału, nadanie wnioskowi dalszego biegu nie przesądza o merytorycznym rozpoznaniu sprawy. Trybunał Konstytucyjny na każ-dym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych, skutkująca umorzeniem postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Zatem – jeśli występują co do tego wątpliwości – należy przede wszystkim zweryfikować, czy nie zachodzą przeszkody formalne uniemożliwiające merytoryczne rozpoznanie sprawy (zob. np. wyrok z 22 listopada 2016 r., sygn. K 13/15, OTK ZU A/2016, poz. 88). 2. Legitymacja wnioskodawcy. 2.1. Trybunał w niniejszym składzie podzielił stanowisko, zajęte w wydanym w peł-nym składzie postanowieniu z 19 lipca 2016 r., sygn. Tw 4/13 (OTK ZU B/2016, poz. 485), do którego odwołał się Trybunał w postanowieniu uwzględniającym zażalenie wnioskodaw-cy, że w grupie podmiotów wywodzących swoje uprawnienie do zainicjowania kontroli kon-stytucyjności z art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji mogą się również znaleźć organizacje o mie-szanym statusie. Chodzi w tym wypadku o podmioty, które mają charakter zawodowy – sta-nowią reprezentację osób fizycznych wykonujących określony zawód, a oprócz tego noszą też pewne cechy organizacji gospodarczej – zrzeszają osoby prawne prowadzące jakiś rodzaj działalności gospodarczej. Trybunał uznał, że mieszany status KRIR nie przekreślił zatem – sam w sobie – możliwości traktowania tego podmiotu jak organizacji zawodowej. KRIR zrze-sza osoby wykonujące zawód rolnika i jest organizacją reprezentatywną dla takiej kategorii osób. Celem i funkcją tego podmiotu jest reprezentowanie rolników oraz podejmowanie dzia-łań związanych z wykonywaniem tego zawodu. Trybunał jednocześnie podkreślił w postanowieniu o sygn. Tw 4/13, że traktowanie KRIR jako organizacji zawodowej nie przesądza o dopuszczalności inicjowania przez ten podmiot postępowań przed TK w każdej sprawie. Istotą legitymacji przysługującej podmio-tom wymienionym m.in. w art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji, w tym ogólnokrajowym wła-dzom organizacji zawodowych, jest ich ograniczony przedmiotowo zakres zaskarżenia. Samo spełnienie przesłanki podmiotowej, skutkujące uznaniem KRIR za organizację zawodową, o której mowa w art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji, nie znaczy zatem, że podmiot ten może skutecznie wszcząć kontrolę konstytucyjności aktu normatywnego wskazanego we wniosku. 2.2. KRIR zakwestionowała zgodność art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r. z art. 23, art. 32, art. 68 ust. 2, art. 84 oraz art. 2 Konstytucji (w zakresie zasady spra-wiedliwości społecznej). OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 6 Zgodnie z art. 1 ustawy o składkach za 2012 r.: „Ustawa określa wysokość i sposób opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 grudnia 2012 r.: 1) rolników, o których mowa w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. b i pkt 34 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicz-nych (Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027, z późn. zm., z wyłączeniem rolników prowadzą-cych działalność wyłącznie w zakresie działów specjalnych produkcji rolnej w rozumieniu ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291, z późn. zm.) oraz rolników, którzy prowadzą działalność w zakresie działów specjalnych produkcji rolnej i dodatkowo w gospodarstwie rolnym; 2) domowników rolników, o których mowa w pkt 1 oraz domowników rolników któ-rzy prowadzą działalność w zakresie działów specjalnych produkcji rolnej i dodatkowo w gospodarstwie rolnym; 3) domowników rolników prowadzących działalność wyłącznie w zakresie działów specjalnych produkcji rolnej w rozumieniu ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników”. Zakwestionowany art. 2 ust. 1 ustawy o składkach za 2012 r. w brzmieniu obowiązu-jącym do 31 grudnia 2012 r. stanowił: „Od dnia 1 kwietnia 2012 r. do dnia 31 grudnia 2012 r. wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenie zdrowotne osób, o których mowa w art. 1 pkt 1 i 2, za każdą osobę podlegającą ubezpieczeniu, wynosi 1 zł za każdy pełny hektar prze-liczeniowy użytków rolnych w gospodarstwie rolnym, przyjęty dla celów ustalenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne rolników. W gospodarstwach rolnych o powierzchni po-niżej 1 hektara przeliczeniowego użytków rolnych składka wynosi 1 zł”. Wnioskodawca zakwestionował art. 2 ust. 1 ustawy o składkach za 2012 r. w zakresie, w jakim przewiduje, że wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników uzależniona jest od powierzchni obszaru użytków rolnych w gospodarstwie rolnym rolnika i ustalana jest za każdą osobę podlegającą ubezpieczeniu. Z kolei art. 2 ust. 3 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r. stanowił: „Składkę na ubezpieczenie zdrowotne: 1) o której mowa w ust. 1, w gospodarstwach rolnych o powierzchni: a) poniżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przyjętych dla celów usta-lenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne rolników, opłaca Kasa Rolniczego Ubez-pieczenia Społecznego, b) od 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przyjętych dla celów ustalenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne rolników, opłaca rolnik, o którym mowa w art. 1 pkt 1”. Przepis ten został zakwestionowany w zakresie, w jakim przewiduje, że w gospodar-stwach rolnych o powierzchni poniżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przyję-tych dla celów ustalenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, składkę na ubezpie-czenie zdrowotne rolników opłaca Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, natomiast w gospodarstwach rolnych o powierzchni powyżej 6 hektarów przeliczeniowych składkę opłaca ubezpieczony, w więc uniezależnia się zarówno wysokość składki, jak i obowiązek faktycznego jej opłacania przez rolnika, od rzeczywiście osiąganych przez rolnika przycho-dów. 2.3 Treść zacytowanych przepisów dowodzi, że adresatami zakwestionowanego prze-pisu ustawy o składkach za 2012 r. są nie tylko rolnicy, którzy mają obowiązek samodzielne-go opłacania składki (zob. art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 lit. b), ale także Kasa Rolniczego Ubez-pieczenia Społecznego (dalej: KRUS), obowiązana opłacać składkę na ubezpieczenie zdro-wotne osób w gospodarstwach rolnych o powierzchni poniżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przyjętych dla celów ustalenia wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 7 rolników (art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1 lit. a). W kontekście zacytowanych przepisów wnioskodawca postawił zarzut naruszenia art. 32 Konstytucji, wskazując, że „nie istnieje rzeczowe uzasadnienie dla traktowania rolni-ków w sposób odmienny od innych ubezpieczonych”; rolnicy powinni opłacać składkę zdro-wotną od podstawy stanowiącej kwotę netto ich dochodów w wysokości obowiązującej po-wszechnie (zob. s. 4 wniosku). Ponadto naruszenie art. 32 Konstytucji wynika z zastosowania przez ustawodawcę ir-relewantnego kryterium różnicowania wysokości składek opłacanych przez rolników. Zda-niem wnioskodawcy, wielkość posiadanego gruntu rolnego nie stanowi wyznacznika ekono-micznego, a posiadanie gospodarstwa nie świadczy o faktycznym jego prowadzeniu i osiąga-niu dochodów. Poza tym, w ocenie KRIR, nieusprawiedliwione jest, z punktu widzenia zasady rów-ności, jak również art. 84 Konstytucji, ustawowe zwolnienie z ponoszenia ciężaru składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników prowadzących działalność w gospodarstwach rolnych o powierzchni poniżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, natomiast nałożenie tego obowiązku na pozostałe, wskazane w ustawie podmioty (zob. s. 6 wniosku). W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, zbadanie zakwestionowanych przepisów, w kontekście zarzutów sformułowanych przez KRIR, miałoby walor kontroli uruchomionej przez podmiot legitymowany generalnie. Rada kwestionuje kształt systemowych rozwiązań dotyczących zasad opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników, co nie ma bezpo-średniego związku z interesem prawnym KRIR, jak i interesem prawnym członków Rady, w imieniu których działa wnioskodawca. Tymczasem zakres przedmiotowej legitymacji podmiotów wymienionych w art. 191 ust. 1 pkt 3-5 został przez Trybunał jednoznacznie określony. Powiązanie sprawy wnoszonej do Trybunału z określonym ustawowo zakresem działania wnioskodawcy należy interpretować w sposób ścisły. To znaczy, że wniosek złożo-ny do Trybunału musi być bezpośrednio związany z interesem prawnym danej organizacji jako takiej lub interesem prawnym członków tej organizacji, do którego reprezentowania or-ganizacja została powołana (zob. np. postanowienie z 4 grudnia 2014 r., sygn. K 24/13, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 124). W ocenie Trybunału, sformułowane zarzuty i ich uzasadnienie nie tylko nie pozostają w ścisłym związku z interesem rolników, ale ich uwzględnienie, w pewnym zakresie, mogło-by doprowadzić do niekorzystnych zmian dotyczących zasad ustalenia wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne. Po pierwsze, wnioskodawca stwierdził, że zakwestionowane prze-pisy różnicują zasady opłacania składki „w sposób sprzeczny z aksjologicznymi fundamen-tami konstytucji”, traktując odmiennie ubezpieczonych, objętych zakresem ustawy o skład-kach za 2012 r. oraz pozostałych ubezpieczonych. Zdaniem wnioskodawcy, rolnicy powinni być zobowiązani do opłacania składki zdrowotnej od podstawy stanowiącej kwotę netto ich dochodów, w wysokości obowiązującej powszechnie. „Nie istnieje bowiem rzeczowe uzasad-nienie dla traktowania rolników w sposób odmienny od innych ubezpieczonych” (s. 4 wnio-sku). Po drugie, według wnioskodawcy, zakwestionowane przepisy różnicują sytuację „wewnątrz podmiotów objętych zakresem Ustawy, traktując odmiennie osoby posiadające gospodarstwa rolne o powierzchni powyżej i poniżej 6 hektarów”. Zdaniem KRIR, kryterium wielkości samego gospodarstwa jest irrelewantne z punktu widzenia różnicowania wysokości składek opłacanych przez rolników. „Nieusprawiedliwionym jest zatem, z punktu widzenia zasady równości, jak również art. 84 Konstytucji, ustawowe zwolnienie z ponoszenia ciężaru składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników, prowadzących działalność w gospodarstwach rolnych o powierzchni poniżej 6 hektarów przeliczeniowych użytków rolnych, przy jednocze-snym nałożeniu tego obowiązku na pozostałe, wskazane w ustawie podmioty” (s. 6 wniosku). OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 8 Podsumowując, należy zauważyć, że uwzględnienie postulowanych przez wniosko-dawcę zarzutów oznaczałoby zwiększenie obciążeń finansowych, przynajmniej części rolni-ków. Ponadto wnioskodawca, wskazując na naruszenie art. 32 i art. 84 Konstytucji, czyni to w celu wykazania niekonstytucyjnego zróżnicowania sytuacji podmiotów w sferze ich praw majątkowych (obciążenie składką). Nie odnosi tego naruszenia do wykonywania zawodu. Trybunał stwierdzał natomiast, że nie wystarczy pośredni lub prawdopodobny związek, jaki może zajść w następstwie stosowania zakwestionowanego przepisu, ale konieczne jest zaist-nienie niewątpliwej konsekwencji jego obowiązywania, polegającej na kształtowaniu praw i obowiązków w ramach wykonywania zawodu (zob. postanowienie TK z 8 stycznia 2008 r., sygn. Tw 39/07, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 48). Dlatego też Trybunał uznał, że inicjowana przez KRIR kontrola konstytucyjności, chociaż w ogólnym ujęciu dotyczy rolników i ma doprowadzić do zmiany ich sytuacji praw-nej, to nie dotyczy ona tej sfery, która ma zasadnicze znaczenie w perspektywie art. 191 ust. 2 w związku z art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji, tj. sfery interesów zawodowych. W konsekwencji Trybunał uznał rozpoznanie wniosku KRIR za niedopuszczalne i po-stanowił umorzyć postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK). Na marginesie należy dodać, że postulaty dotyczące doboru odpowiednich kryteriów, które decydowałyby o sposobie wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników, mają charakter postulatów prawodawczych, a nie zarzutów konstytucyjnych. 3. Zmiana stanu prawnego. 3.1. Niezależnie od negatywnej oceny legitymacji KRIR w niniejszym postępowaniu, należy zauważyć, że ustawa o składkach za 2012 r. miała w założeniu czasowe zastosowanie. Weszła w życie 1 lutego 2012 r. i miała na celu wykonanie wyroku Trybunału Konstytucyj-nego z 26 października 2010 r., sygn. K 58/07 (OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 80). Trybunał orzekł w powołanym wyroku o niezgodności art. 86 ust. 2 w związku z art. 86 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środ-ków publicznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027, ze zm.; dalej: ustawa o świadczeniach) w zakresie, w jakim określa zobowiązanie budżetu państwa do finansowania składek na ubez-pieczenie zdrowotne wszystkich wskazanych w nim rolników i ich domowników, podlegają-cych ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, prowadzących działalność rolni-czą bez względu na wysokość osiąganych przez nich przychodów, z art. 32 ust. 1 w związku z art. 84 i art. 2 Konstytucji. Ustawodawca nie dokonał nowelizacji skontrolowanej przez Trybunał ustawy o świadczeniach, ale wprowadził „«rozwiązanie przejściowe», obowiązujące wyłącznie w okresie 1 stycznia – 31 grudnia 2012 r.” (druk sejmowy nr 103/VII kadencja). Uchwalona ustawa z 13 stycznia 2012 r. nosiła tytuł: „Ustawa o składkach na ubezpieczenie zdrowotne rolników za 2012 r.”; ustawa określała wysokość i sposób opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne „za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 grudnia 2012 r.” (art. 1 tej ustawy). Jednocześnie, na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o składkach za 2012 r., został uchylony, z dniem 1 lutego 2012 r., art. 86 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach. Pierwotne brzmienie ustawy o składkach za 2012 r. zostało zakwestionowane we wniosku KRIR. W kolejnych latach ustawodawca przedłużał działanie „przejściowej regulacji”. Pro-jektodawcy wyjaśniali, że kontynuacja rozwiązania przyjętego w 2012 r. wynika z faktu, iż „systemowe zmiany w zakresie obowiązku podatkowego i składkowego rolników mają charakter wielopłaszczyznowy i złożony”, zaś „uchwalenie odpowiednich zmian wymagać OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 9 będzie zagwarantowania odpowiedniego vacatio legis, dostosowanego również do terminów opłacania podatków i składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne”. Ostatecznie, na pod-stawie ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o składkach na ubezpieczenie zdro-wotne rolników za lata 2012-2014 (Dz. U. poz. 1935) przedłużono działanie ustawy o skład-kach na rok 2015 i 2016; zmieniona ustawa otrzymała tytuł: „ustawa o składkach na ubezpie-czenie zdrowotne rolników za lata 2012-2016” (druk sejmowy nr 2905/VII kadencja). Podsumowując, rozwiązania dotyczące struktury opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników, tożsame z przyjętymi na 2012 r., obowiązywały także w latach 2013-2016. 1 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 2 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. poz. 2250; dalej: ustawa z 2 grudnia 2016 r.), która miała na celu zapewnienie dalszego funk-cjonowania systemu powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego rolników, członków ich ro-dzin oraz domowników w oparciu o rozwiązania zawarte w ustawie z 13 stycznia 2012 r. o składkach na ubezpieczenie zdrowotne rolników za lata 2012–2016. Projektodawca uzasad-niał, że ustanowienie systemu obliczania wysokości składki dla wszystkich typów rolników na jednolitych zasadach odnoszących się do uzyskiwanego dochodu stanowi realizację kon-stytucyjnej zasady równości, zgodnie z wyrokiem Trybunału z 26 października 2010 r., sygn. K 58/07. „Wprowadzone projektowaną ustawą zróżnicowanie w zakresie opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne między rolnikami, którzy prowadzą działalność w zakresie działów specjalnych, a rolnikami prowadzącymi gospodarstwo rolne czyni zadość konstytucyjnej za-sadzie równości, gdyż wielkość gospodarstwa rolnego (określona w hektarach przeliczenio-wych) ma wpływ na wysokość dochodów uzyskiwanych przez rolnika. Tym samym w przy-padku obu kategorii rolników podstawa wymiaru składki jest ustalana z uwzględnieniem ich możliwości dochodowych” (uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – druk sejmowy nr 1057/VIII ka-dencja). Wraz z wejściem życie ustawy z 2 grudnia 2016 r. ustawa o składkach za 2012 r. nie znajduje zastosowania do składek wymierzanych za kolejne lata po roku 2016. Od 1 stycznia 2017 r. sposób i tryb ustalania wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników uregu-lowane są w art. 80, art. 84, art. 86 i art. 87 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1793, ze zm.). 3.2. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 4 otpTK, Trybunał na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, „jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał”. Trybunał wyrażał w swoim orzecznictwie pogląd, że utrata mocy obowiązującej całe-go aktu normatywnego przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny, następu-jąca na skutek uchylenia tego aktu albo upływu czasu, na który został ustanowiony, powoduje umorzenie postępowania (zob. postanowienie z 27 lipca 2016 r., sygn. K 18/15, OTK ZU A/2016, poz. 67). Wykładnia zwrotu „akt normatywny utracił moc obowiązującą” powinna zmierzać do oceny, czy zaskarżona norma prawna została usunięta z porządku prawnego nie tylko w sensie formalnoprawnym, lecz także w tym zakresie, czy uchylony przepis nadal wy-wiera określone skutki dla obywateli i czy może być nadal zastosowany w praktyce (posta-nowienie z 13 października 1998 r., sygn. SK 3/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 69; zob. także postanowienia z: 18 listopada 1998 r., sygn. SK 1/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 120; 30 grud-nia 1999 r., sygn. SK 16/99, OTK ZU nr 7/1999, poz. 173; 5 kwietnia 2016 r., sygn. K 3/15, OTK ZU A/2016, poz. 7). OTK ZU A/2017 K 46/16 poz. 29 10 Ustawa o składkach za 2012 r. (w tym jej art. 2 ust. 1 i ust. 3 pkt 1) nie została uchylo-na wyraźnym przepisem derogującym, jednak przestała być podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników wraz z wejściem w życie (1 stycznia 2017 r.) ustawy z 2 grudnia 2016 r. Odrębną kwestią byłaby ocena, czy zakwestionowane przepisy mogą na-dal znaleźć zastosowanie w praktyce. Trybunał nie podjął takiej oceny w niniejszym postę-powaniu, biorąc pod uwagę, że przedmiot zaskarżenia wykracza poza zakres działania wnio-skodawcy, co stanowi przesłankę umorzenia postępowania. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.