P 103/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 9 lipca 2018 r. Pozycja 44 POSTANOWIENIE z dnia 27 czerwca 2018 r. Sygn. akt P 103/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mariusz Muszyński – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Stanisław Rymar – sprawozdawca Piotr Tuleja Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 czerwca 2018 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego w Koninie: czy art. 386 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) w zakresie, w jakim dopuszcza uchylenie przez sąd drugiej instancji zaskarżonego apelacją wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy, także w sytua-cji gdy sąd pierwszej instancji przeprowadził w całości postępowanie dowodowe, jest zgodny z art. 2 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.) w części przyznającej prawo do rozpatrzenia sprawy sądowej w rozsądnym czasie i z art. 45 ust. 1 Konstytucji w części przyznającej prawo do rozpatrzenia sprawy sądowej bez nieuzasadnionej zwłoki, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów. UZASADNIENIE I 1. Sąd Rejonowy w Koninie, I Wydział Cywilny (dalej: pytający sąd), w postanowie-niu z 8 maja 2015 r. (wpłynęło 15 maja 2015 r.), przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, czy art. 386 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 2 cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim dopuszcza uchylenie przez sąd drugiej instancji zaskarżonego apelacją wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy, także w sytuacji gdy sąd pierwszej instancji przeprowadził w całości postępowanie dowodowe, jest zgodny z art. 2 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolno-ści, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja) w części przyznającej prawo do rozpatrzenia sprawy sądowej w rozsądnym czasie i z art. 45 ust. 1 Konstytucji w części przyznającej prawo do rozpatrzenia sprawy są-dowej bez nieuzasadnionej zwłoki. 1.1. Wątpliwości co do konstytucyjności wskazanej regulacji powstały na tle następu-jącego stanu faktycznego: Postanowieniem z 13 listopada 2014 r. Sąd Rejonowy w Koninie po przeprowadzeniu w całości postępowania dowodowego, zgodnie ze zgłoszonymi przez uczestników postępowania wnioskami dowodowymi oddalił wniosek „E” S.A. o ustanowie-nie służebności przesyłu na nieruchomości uczestników postępowania. Postanowieniem z 6 lutego 2015 r. Sąd Okręgowy w Koninie, po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy, na pod-stawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie oraz przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, wraz z rozstrzygnięciem o kosztach instancji apelacyjnej. Powodem uchylenia zaskarżonego postanowienia było nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy w Koninie stwierdził, że sąd pierwszej instancji zaniechał zbadania materialnej podstawy żą-dania, bezpodstawnie przyjmując, iż istnieje materialnoprawna przesłanka unicestwiająca roszczenie. Po otrzymaniu sprawy do ponownego rozpoznania pytający sąd podał w wątpli-wość zgodność z Konstytucją oraz Konwencją normy wyrażonej w art. 386 § 4 k.p.c. w za-kresie wskazanym w pytaniu prawnym wniesionym do TK. 1.2. W ocenie pytającego sądu, poważne wątpliwości konstytucyjne budzi kompeten-cja sądu drugiej instancji do uchylenia zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji i prze-kazanie sprawy do ponownego rozpoznania bez względu na to, czy postępowanie dowodowe zostało w całości przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji. Kwestionowany przepis powinien precyzować podstawy uchylenia i wskazywać, że nie jest ono możliwe z powoła-niem na nierozpoznanie istoty sprawy, jeżeli postępowanie dowodowe zostało w całości prze-prowadzone. Art. 386 § 4 k.p.c. w zakresie, w jakim dopuszcza uchylenie wyroku z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy także w sytuacji, gdy sąd pierwszej instancji przeprowadził w całości postępowanie dowodowe, jako niedookreślony i niepełny narusza konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawnego oraz zasadę poprawnej legislacji i pewności sto-sowania prawa wynikające z art. 2 Konstytucji. Uchylenie przez sąd odwoławczy zaskarżone-go orzeczenia z powołaniem na przesłankę nierozpoznania istoty sprawy w sytuacji komplet-ności postępowania dowodowego narusza także konstytucyjną i konwencyjną zasadę szybko-ści postępowania wyrażoną w przepisach art. 6 ust. 1 Konwencji oraz art. 45 ust. 1 Konstytu-cji, ponieważ przyczynia się w sposób bezpośredni do wydłużenia postępowania sądowego skutkiem powrotu sprawy do instancji niższej, podczas gdy sprawa zakończyłaby swój prze-bieg od razu w instancji odwoławczej. 2. Prokurator Generalny, w piśmie z 28 grudnia 2015 r., zajął stanowisko, że postępo-wanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Prokurator Generalny zauważył, że pytający sąd, jako sąd rozpoznający sprawę w pierwszej instancji, nie może w ogóle zastosować kwestionowanej regulacji, ponieważ jej adresatem jest sąd apelacyjny (sąd drugiej instancji). Z tego powodu nie została spełniona OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 3 przesłanka funkcjonalna, a rozpatrywane pytanie prawne ma na celu wszczęcie kontroli abs-trakcyjnej, niedopuszczalnej z inicjatywy pytającego sądu. W ocenie Prokuratora Generalnego, pytający sąd w istocie kwestionuje prawidłowość rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji zarówno na płaszczyźnie prawa materialnego, a więc oceny zasadności żądania rozpoznawanego przed sądem rejonowym, jak i na płaszczyźnie prawa procesowego. 3. Marszałek Sejmu, w piśmie z 11 marca 2016 r., w imieniu Sejmu, wniósł o umorze-nie postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Marszałek Sejmu wskazał, że z przedstawionego przez pytający sąd stanu faktycznego wynika, iż kwestionowany przepis został już zastosowany w sprawie, a ponadto zastosował go sąd drugiej instancji. Art. 386 § 4 k.p.c. określa sposób merytorycznego rozpatrzenia ape-lacji, enumeratywnie wyliczając wypadki, w których sąd drugiej instancji może uchylić za-skarżony wyrok (postanowienie) i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Adresatem tej normy jest zatem wyłącznie sąd drugiej instancji. Nawet przyjmując, że w sprawie będzie miał on ponownie zastosowanie, to sądem stosującym nie będzie pytający sąd, który aktualnie ponownie rozpoznaje sprawę w rezultacie rozstrzygnięcia sądu odwoławczego, ale sąd wyż-szej instancji. W takiej sytuacji pytanie prawne przybiera niedopuszczalną postać żądania kontroli abstrakcyjnej. Zdaniem Marszałka Sejmu, na tym etapie postępowania bezzasadne byłoby zakłada-nie, że zakwestionowany przepis będzie ponownie zastosowany, a sąd drugiej instancji na jego podstawie po raz kolejny uchyli wydane orzeczenie i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania. Niezależnie od powyższego, analiza pytania prawnego może prowadzić do wniosku, że pytający sąd prowadzi swoistą polemikę z sądem drugiej instancji, a istota same-go pytania prawnego sprowadza się do zakwestionowania twierdzeń zawartych w jego roz-strzygnięciu, co dodatkowo potwierdza tezę o niedopuszczalności wydania wyroku w niniej-szej sprawie. Pytający sąd de facto kwestionuje bowiem prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego w Koninie, w szczególności poprawność skorzystania przez ten sąd z możliwo-ści uchylenia zaskarżonego postanowienia. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawy orzekania. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte pytaniem prawnym Sądu Rejo-nowego w Koninie, Wydziału I Cywilnego (dalej: pytający sąd), które wpłynęło do Trybunału Konstytucyjnego 15 maja 2015 r. Obowiązująca ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organi-zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p.TK) weszła w życie 3 stycznia 2017 r. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna-łem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.) do postępowań wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w ży-cie u.o.t.p.TK stosuje się przepisy tej ustawy. Z tego względu w niniejszej sprawie zastoso-wanie znajdują przepisy u.o.t.p.TK. 2. Pytanie prawne przedstawione przez Sąd Rejonowy w Koninie Trybunałowi Kon-stytucyjnemu. Niniejsze postępowanie zostało zainicjowane pytaniem prawnym Sądu Rejonowego w Koninie dotyczącym zgodności art. 386 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 4 postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 2 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporzą-dzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja) w części przyznającej prawo do rozpatrzenia sprawy sądowej w rozsądnym cza-sie i z art. 45 ust. 1 Konstytucji w części przyznającej prawo do rozpatrzenia sprawy sądowej bez nieuzasadnionej zwłoki. Zakwestionowany art. 386 § 4 k.p.c. stanowi: „Poza wypadkami określonymi w § 2 i 3 sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego roz-poznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości”. Pytający sąd zakwestionował art. 386 § 4 k.p.c. w zakresie, w jakim dopuszcza uchy-lenie przez sąd drugiej instancji zaskarżonego apelacją wyroku i przekazanie sprawy do po-nownego rozpoznania z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy, także w sytuacji gdy sąd pierwszej instancji przeprowadził w całości postępowanie dowodowe. 3. Dopuszczalność pytania prawnego. Zasady inicjowania postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w trybie pytania prawnego sądu są uregulowane w art. 193 Konstytucji. Zgodnie z tym przepisem, każdy sąd może zadać Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowie-dzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Interpretując art. 193 Konstytucji, Trybunał zwracał uwagę, że pytanie prawne, podobnie jak skarga kon-stytucyjna, jest środkiem inicjującym kontrolę konkretną konstytucyjności prawa. Specyfika tej kontroli polega na tym, że kwestionowana norma prawna jest bezpośrednio związana ze stosowaniem prawa w konkretnej sprawie. W wypadku skargi konstytucyjnej kontrola kon-stytucyjności dotyczy normy już zastosowanej przy wydaniu orzeczenia. W wypadku pytania prawnego kontrola konkretna odnosi się do normy, którą sąd zamierza w przyszłości zasto-sować podczas rozstrzygania zawisłej przed nim sprawy. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał wyjaśnił, że zależność między odpowie-dzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy polega na tym, że treść orzeczenia Trybu-nału Konstytucyjnego ma wpływ na rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem stawia-jącym pytanie prawne. Zależność ta oparta jest na odpowiedniej relacji między treścią kwe-stionowanego przepisu i stanem faktycznym sprawy, w związku z którą zostało zadane pyta-nie prawne. Przedmiotem pytania prawnego może być tylko taki przepis, którego wyelimino-wanie z porządku prawnego w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego wywrze wpływ na treść rozstrzygnięcia sprawy, w związku z którą przedstawiono pytanie prawne. Trybunał Konstytucyjny ten konstytucyjny wymóg określa w swoim orzecznictwie jako przesłankę funkcjonalną, która wynika z funkcji orzeczniczej konkretnego sądu, rozstrzygającego kon-kretną sprawę w konkretnym (zawisłym przed nim) postępowaniu (zob. np. postanowienia TK z: 29 marca 2000 r., sygn. P 13/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 68; 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36; 30 czerwca 2009 r., sygn. P 34/07, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 101; 6 listopada 2013 r., sygn. P 24/13, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 129 i 25 listopada 2015 r., sygn. P 55/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 180). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, dopuszczalne jest kwestionowanie w trybie pytania prawnego przepisów dotyczących zagadnień incydentalnych oraz proceduralnych, jeżeli orzeczenie Trybunału w tym zakresie może mieć wpływ na roz-strzygnięcie sprawy zawisłej przed sądem (zob. np. postanowienia TK z: 20 listopada 2008 r., sygn. P 18/08, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 168; 10 czerwca 2009 r., sygn. P 4/09, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 93; 7 grudnia 2011 r., sygn. P 15/11, OTK ZU nr 10/A/2011, poz. 121 oraz wyrok z 24 czerwca 2008 r., sygn. P 8/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 84). W wypadku za- OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 5 gadnień proceduralnych przesłanka funkcjonalna jest również spełniona, gdy utrata mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu ma istotne znaczenie dla przebiegu postępowania są-dowego, a w szczególności dla realizacji podstawowych praw stron w tym postępowaniu, albowiem może zależeć od tego wynik sprawy (zob. wyrok TK z 28 lutego 2006 r., sygn. P 13/05, OTK ZU nr 2/A/2006, poz. 20). Zależność między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy sprowa-dza się więc do ścisłej korelacji treści zadanego przez dany sąd pytania prawnego z rozstrzy-ganą przez ten sąd sprawą i wykluczone jest zadawanie przez sądy pytań „przy okazji” roz-strzyganej sprawy. Wówczas bowiem dochodziłoby do niekonstytucyjnego poszerzenia gra-nic legitymacji sądów do inicjowania postępowania przed Trybunałem. Pytający sąd winien wykazać zatem istotne (ważkie) wątpliwości co do konstytucyjności danej regulacji, a także wykazać, że zakwestionowany przepis ma w danej sprawie rzeczywiste zastosowanie. Oko-liczność tę determinuje charakter pytania prawnego jako środka konkretnej kontroli konstytu-cyjności prawa. Niedopuszczalne jest pytanie prawne odnoszące się do przepisów niemają-cych zastosowania w danej sprawie, albowiem nie może się ono przekształcić w środek ini-cjujący abstrakcyjną kontrolę konstytucyjności prawa (zob. np. postanowienia TK z: 13 lute-go 2009 r., sygn. P 65/08, OTK ZU nr 2/A/2009, poz. 16 i 16 października 2012 r., sygn. P 29/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 116). Sąd zwracający się z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego zobowiązany jest do wyjaśnienia, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzy-gnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało postawione (art. 52 ust. 2 pkt 5 u.o.t.p.TK; tożsamy obowiązek uregulowany był w art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Try-bunale Konstytucyjnym, Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.). Na sądzie stawiającym pytanie prawne ciąży obowiązek stosownego do charakteru sprawy odrębnego wskazania, w jaki spo-sób zmieniłoby się rozstrzygnięcie sądu w toczącej się przed nim sprawie, gdyby określony przepis utracił moc obowiązującą wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o jego nie-zgodności z Konstytucją. Wymaganie to ma charakter bezwzględnie wiążący. Zarazem Try-bunał Konstytucyjny, jako organ działający na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytu-cji), ma kompetencję w zakresie oceny, czy sąd prawidłowo wykazał spełnienie przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego (zob. np. wyroki TK z 7 listopada 2005 r., sygn. P 20/04, OTK ZU nr 10/A/2005, poz. 111 i 30 października 2006 r., sygn. P 10/06, OTK ZU nr 9/A/2006, poz. 128). 4. Niespełnienie przesłanki funkcjonalnej przez pytanie prawne Sądu Rejonowego w Koninie. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że rozpatrywane pytanie prawne nie spełnia prze-słanki funkcjonalnej wyrażonej w art. 193 Konstytucji. Przemawiają za tym następujące ar-gumenty: Po pierwsze, pytający sąd kwestionuje normę prawną, która została już zastosowana. Jak wynika z przedstawionego w pytaniu prawnym stanu faktycznego, sąd drugiej instancji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił orzeczenie pytającego sądu i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. Na gruncie art. 193 Konstytucji nie chodzi jednak o kontrolę zasto-sowanej już normy, ale o zapobieżenie rozstrzygnięciu sprawy na podstawie norm, co do któ-rych pojawiają się uzasadnione wątpliwości natury konstytucyjnej (zob. np. wyrok TK z 14 czerwca 2000 r., sygn. P 3/00, OTK ZU nr 5/2000, poz. 138; zob. też J. Trzciński, M. Wiącek, uwaga 22 do art. 193, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, t. 5, Warszawa 2008, s. 12). Po drugie, art. 386 § 4 k.p.c. enumeratywnie wymienia wypadki, w których sąd dru-giej instancji może uchylić zaskarżony wyrok (postanowienie) i przekazać sprawę do ponow-nego rozpoznania. Podmiotem stosującym art. 386 § 4 k.p.c. jest wyłącznie sąd drugiej in- OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 6 stancji. Pytający sąd jako sąd pierwszej instancji nie jest w ogóle upoważniony do stosowania art. 386 § 4 k.p.c., a jedynie jest zobowiązany do zrealizowania wyznaczonego prawem za-chowania, tzn. ponownego rozpoznania sprawy na podstawie odpowiednich przepisów postę-powania cywilnego. Po trzecie, na brak zależności między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnię-ciem sprawy wskazał sam pytający sąd, stwierdzając, że skoro nastąpiło już uchylenie orze-czenia na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., to „orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, gdyby stwierdziło niekonstytucyjność przepisu, nie odwróciłoby już dokonanego faktu uchylenia” (s. 4 pytania prawnego). Po czwarte, rozpatrywane pytanie prawne stanowi w istocie polemikę pytającego sądu z uzasadnieniem postanowienia Sądu Okręgowego, dotykając zagadnienia stosowania prawa. Trybunał Konstytucyjny jest sądem prawa i nie ma kompetencji do rozstrzygania sprawy, na tle której sąd wystąpił z pytaniem prawnym. Trybunał nie pełni funkcji kolejnej instancji od-woławczej, nie bada zgodności z prawem i słuszności podjętych przez orzekające organy roz-strzygnięć. Do jego kompetencji nie należy kontrola prawidłowości ustaleń sądu, sposobu zastosowania czy też pominięcia obowiązujących przepisów (zob. np. postanowienia TK z: 7 marca 2011 r., sygn. P 3/09, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 13; 16 października 2012 r., sygn. P 14/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 115; 26 marca 2014 r., sygn. P 7/13, OTK ZU nr 3/A/2014, poz. 36). Konkludując, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że rozpatrywane pytanie prawne nie spełnia przesłanki funkcjonalnej, a zatem wydanie orzeczenia jest w niniejszej sprawie niedopuszczalne. Z przedstawionych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Mariusza Muszyńskiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2018 r., sygn. akt P 103/15 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) zgłaszam zdanie odręb-ne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 27 czerwca 2018 r., sygn. P 103/15. I 1. Moje zdanie odrębne dotyczy aspektu formalnego, a mianowicie ukształtowania składu orzekającego z udziałem p. Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz. Uważam, że nie jest on prawidłowo powołany, ponieważ p. Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz nie jest sędzią Trybunału Konstytucyjnego z dwóch powodów: 1) przyjęcia przez Sejm uchwały o jej wyborze w wadliwej prawnie procedurze, oraz 2) faktu, że nie złożyła ślubowania w obecności Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Procedura wyboru Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz uruchomiona została w 2010 r. Dnia 2 marca 2010 r. upływała kadencja sędziego Janusza Niemcewicza. Zgodnie z art. 194 ust. 1 Konstytucji, Sejm miał wybrać na kolejną kadencję nowego sędziego TK. OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 7 Procedurę wyboru w roku 2010 r. określała uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. - Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Regulamin Sej-mu RP). Stosowny przepis brzmiał wówczas: „Art. 30. 1. Wnioski w sprawie wyboru lub powołania przez Sejm poszczególnych osób na stanowiska państwowe określone w art. 26 i 29 mogą zgłaszać Marszałek Sejmu albo co najmniej 35 posłów, z tym że na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego - Prezydium Sejmu albo co najmniej 50 posłów, a na stanowisko Rzecznika Praw Dziecka - Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, grupa co najmniej 35 posłów lub co najmniej 15 senatorów. Art. 4 ust. 2 zdanie drugie stosuje się odpowiednio. 2. Do wniosku dołącza się uzasadnienie, dane o kandydacie i jego zgodę na kandydo-wanie. 3. Wnioski składa się Marszałkowi Sejmu w terminie: 1) 30 dni przed upływem kadencji, 2) 21 dni od dnia odwołania lub stwierdzenia wygaśnięcia mandatu, 3) ustalonym przez Marszałka Sejmu w pierwszym dniu pierwszego posiedzenia Sejmu - w stosunku do kandydatów na zastępców przewodniczącego i członków Trybunału Stanu, 4) ustalonym przez Marszałka Sejmu w przypadku wyboru organu po raz pierwszy, je-żeli ustawa nie określiła terminów zgłaszania kandydatów, a także kolejnych wyborów, jeżeli upływ kadencji nie wynika z aktów ogłoszonych w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. 4. Poddanie pod głosowanie wniosków w sprawie wyboru lub powołania przez Sejm poszczególnych osób na stanowiska państwowe określone w art. 26-29 nie może odbyć się wcześniej niż siódmego dnia od dnia doręczenia posłom druku zawierającego kandydatury, chyba że Sejm postanowi inaczej. 5. Wnioski w sprawie wyboru lub powołania przez Sejm poszczególnych osób na sta-nowiska państwowe określone w art. 26-29 albo odwołania z tych stanowisk Marszałek Sejmu kieruje do właściwej komisji sejmowej w celu zaopiniowania. Inna zainteresowana komisja może delegować swoich przedstawicieli na posiedzenie komisji właściwej. 6. Opinię w sprawie wniosku, o którym mowa w ust. 1, komisja przedstawia na piśmie Marszałkowi Sejmu. 7. Marszałek Sejmu zarządza doręczenie posłom druku zawierającego opinię komisji. 8. Rozpatrzenie przez Sejm wniosku, o którym mowa w ust. 1, może się odbyć nie wcześniej niż następnego dnia po dniu doręczenia posłom druku zawierającego opinię komi-sji. 9. Sejm w szczególnych wypadkach może skrócić postępowanie przez przystąpienie do rozpatrzenia wniosku: 1) bez przesyłania go do właściwej komisji, 2) w terminie krótszym niż określony w ust. 8”. Tak więc z treści Regulaminu Sejmu RP obowiązującej w momencie dokonywania czynności związanych z obsadzaniem wakatu w Trybunale Konstytucyjnym na początku 2010 r. wynikało, że wnioski w sprawie wyboru przez Sejm osób na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego składa się Marszałkowi Sejmu w terminie 30 dni przed upływem kadencji sędziego kończącego kadencję. Sędzia Janusz Niemcewicz kończył kadencję 2 mar-ca 2010 r. Termin zgłaszania upływał więc 1 lutego 2010 r. Do 1 lutego 2010 r. zgłoszone zostały 2 kandydatury: Krystyny Pawłowicz i Kazimie-rza Barczyka. Obie kandydatury uzyskały pozytywne opinie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, ale Kazimierz Barczyk wycofał się z kandydowania. Wobec tego w procedurze wyboru pozostała jedna kandydatka. W dniu 4 marca 2010 r. odbyło się głosowanie, ale Kry-styna Pawłowicz nie uzyskała wymaganej bezwzględnej większości głosów. Warto zauwa-żyć, że wskazane głosowanie odbywało się już po upływie kadencji sędziego Janusza Niem- OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 8 cewicza. Nie było bowiem wówczas i nadal nie ma przepisów konstytucyjnych, ustawowych ani regulaminowych, które zobowiązywałyby Sejm do przeprowadzenia głosowania nad zgło-szonymi kandydaturami przed upływem kadencji danego sędziego TK. W tej sytuacji nadal pozostawał wakat w Trybunale Konstytucyjnym. Marszałek Sej-mu zarządził ponowne zgłaszanie kandydatów na stanowisko sędziego Trybunału Konstytu-cyjnego. Działanie Marszałka nie miało jednak podstawy prawnej. Regulaminowy termin zgłaszania, wynoszący 30 dni przed upływem kadencji ustępującego sędziego TK wyekspi-rował w dniu 1 lutego 2010 r. W obowiązującym wówczas stanie prawym nie było więc nor-my regulującej powstałą sytuację. Podstawy prawne umożliwiające ponowne zgłaszanie kan-dydatów w przypadku upływu podstawowego terminu i nieskutecznego wyboru zostały wprowadzone do Regulaminu Sejmu RP dopiero w listopadzie 2015 r. Uchwałą Sejmu Rze-czypospolitej Polskiej z dnia 26 listopada 2015 r. w sprawie zmiany Regulaminu Sejmu Rze-czypospolitej Polskiej (M. P. poz. 1136) do art. 30 ust. 3 Regulaminu Sejmu RP dodano punkt 5 o następującej treści: „3. Wnioski składa się Marszałkowi Sejmu w terminie: […] 5) ustalonym przez Marszałka Sejmu w przypadku zaistnienia innych niż określone w pkt 1-4 okoliczności powodujących konieczność dokonania wyboru”. Oznacza to, że w zakresie dotyczącym zaistnienia innych niż określone w art. 30 ust. 3 pkt 1-4 Regulaminu Sejmu RP okoliczności powodujących konieczność dokonania wyboru, w momencie zgłaszania kandydatury p. S. Wronkowskiej-Jaśkiewicz, istniała luka w prawie. Prawidłowe procedowanie Sejmu powinno polegać w pierwszej kolejności na uzupełnieniu w drodze nowelizacji Regulaminu Sejmu RP o stosowne przepisy dotyczące możliwości zgła-szania kandydatów na stanowisko sędziego TK w sytuacji, gdy podstawowa procedura za-kończyłaby się niepowodzeniem, a dopiero następnie na ponownym przeprowadzeniu proce-dury zgłaszania kandydatów i ich wyboru. Wskazane działanie jednak nie nastąpiło, a Marszałek Sejmu arbitralnie zadecydował o możliwości ponownego zgłaszania kandydatów i wyznaczył termin dokonania tej czynno-ści. W wyniku tego działania grupa posłów zgłosiła kandydaturę Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego. 4. W dniu 27 kwietnia 2010 r. kandydatka uzyskała pozytywną opinię Komisji Spra-wiedliwości i Praw Człowieka. Komisja nie zwróciła uwagi na procedurę, w której kandydat-ka została zgłoszona i to, że procedura ta nie była uregulowana w żadnych przepisach. Jedy-nie posłanka Iwona Arent (PIS) stwierdziła (cyt.): „Chciałabym przedstawić stanowisko Klu-bu Parlamentarnego „Prawo i Sprawiedliwość”. Dlaczego nie zgłosiliśmy kandydata? To, że nie zgłosiliśmy kandydata, jest gestem protestu wobec nierespektowania przez pana Marszał-ka Sejmu RP oraz większość parlamentarną przepisów odnoszących się do wyboru sędziów TK. Dlatego też nie zgłaszamy kandydata. Jak bowiem przypomnę, kadencja sędziego TK pa-na Janusza Niemcewicza upłynęła już 2 marca 2010 r.”. Tymi słowami autorka wypowiedzi podkreśliła, że nie było możliwe złożenie wniosku z kandydatem na sędziego Trybunału Konstytucyjnego, a w konsekwencji dalsze procedowa-nie i wybór, ponieważ stosowny termin zgłaszania kandydatów z art. 30 ust. 3 pkt 1 Regula-minu Sejmu RP wyekspirował. Mimo wyżej wskazanych zastrzeżeń, 6 maja 2010 r. w Sejmie odbyło się głosowanie w sprawie wyboru na stanowisko sędziego TK, a kandydatka uzyskała bezwzględną więk-szość głosów. 5. W ten sposób wybór p. Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz został przeprowadzo-ny wbrew procedurze określonej w Regulaminie Sejmu RP dotyczącej zgłaszania kandydatów OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 9 na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Kandydaturę Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego zgłoszono w trybie niezna-nym polskiemu prawu. Słuszność takiej oceny podkreśla sposób rozumowania, jakim posługuje się sama S. Wronkowska-Jaśkiewicz. W swych zdaniach odrębnych opiera się ona o wyrok o sygn. K 34/15, co podkreśla używając słów: „czując się związana tym orzeczeniem” (zob. zdanie odrębne do wyroku TK z 16 marca 2017 r., sygn. Kp 1/17, które potwierdziła w zdaniach odrębnych do wyroku z 20 kwietnia 2017 r., sygn. K 10/15, OTK ZU A/2017, poz. 31; posta-nowienia z 20 kwietnia 2017 r., sygn. K 23/15, OTK ZU A/2017, poz. 40; postanowienia z 1 czerwca 2017 r., sygn. K 32/16, OTK ZU A/2017, poz. 47; wyroku z 5 października 2017 r., sygn. Kp 4/15. OTK ZU A/2017, poz. 72; postanowienia z 17 października 2017 r., sygn. SK 47/15, OTK ZU A/2017, poz. 67). Trybunał uznał w uzasadnieniu do wyroku o sygn.. K 34/15, że przepis o zgłaszaniu kandydatów (oznaczony jako art. 137 ustawy o TK) należy postrzegać jako „szeroko rozu-mianą podstawę wyboru sędziego” (cyt.) „nie ma podstaw prawnych do kwestionowania – jako niekonstytucyjnych – tych przepisów regulujących element procedury wyboru sędziego Trybunału, które Trybunał uznał w tym wyroku za zgodne z Konstytucją [M.M.: czyli określo-ny zakres art. 137 ustawy o TK z 2015 r.]”. Trybunał stwierdził też, że: „Niezależnie jednak od powyższych uwag Trybunał prze-sądził, że art. 137 ustawy o TK podlega kontroli konstytucyjności w zakresie, w jakim dotyczy postępowań w sprawie wyboru sędziego Trybunału, które zostały zainicjowane w 2015 r. i – w dniu orzekania przez Trybunał – nie zostały zakończone złożeniem wobec Prezydenta ślubowania (zob. art. 21 ustawy o TK). Trybunał stwierdził, że w tej części art. 137 ustawy o TK nadal obowiązuje jako fragment mechanizmu prawnego, inicjowanego wnioskiem w sprawie zgłoszenia kandydata na sędziego Trybunału, a zamykanego odebraniem przez Prezydenta ślubowania od osoby wybranej przez Sejm na stanowisko sędziego Trybunału. Dopóki przewidziana prawem sekwencja czynności nie zostanie zakończona, art. 137 ustawy o TK – mimo że nie może być podstawą nowych czynności wyborczych – powinien być trak-towany jako jedna z podstaw prawnych postępowania w sprawie obsadzenia stanowiska sę-dziego na dziewięcioletnią kadencję, które wciąż się toczy” (zob. uzasadnienie wyroku o sygn. K 34/15). W tej sytuacji naturalnym jest wniosek, że skoro przepis o zgłaszaniu kandydatów jest „jedną z podstaw prawnych postępowania w sprawie obsadzania stanowiska sędziego”, a w procedurze wyboru S. Wronkowskiej-Jaśkiewicz tego przepisu zabrakło, to podstawa wyboru nie była kompletna. Brakowało w niej elementu umożliwiającego zgłoszenie kandy-datów, czyli inicjatora dla rozpoczęcia całej procedury wyboru. W tej sytuacji procedura nie mogła być uruchomiona. Skoro tak, to uchwała w sprawie wyboru Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego została podjęta wadliwie. W tej sytuacji, w oparciu o własne stanowisko, p. S. Wronkowska-Jaśkiewicz sama powinna już odstąpić od dalszego orzekania najpóźniej w dniu publikacji tego orzeczenia, a więc 16 grudnia 2015 r. (zob. Dz. U. z 2015 r. poz. 2129). Z kolei Sejm RP, dokonując wyboru osoby S. Wronkowskiej-Jaśkiewicz, naruszył art. 7 w związku z art. 194 ust. 1 Konstytucji. Zainicjowanie wydania uchwały w sprawie wy-boru sędziego Trybunału Konstytucyjnego nastąpiło bez podstawy prawnej, a to w konse-kwencji oznacza, że organ wydający uchwałę działał poza granicami prawa. Kierując się więc logiką przedstawianą przez samą Sławomirę Wronkowską-Jaśkiewicz w jej zdaniach odręb-nych dotyczących składu TK, naturalnym jest wniosek, że uchwała o jej wyborze nie doszła do skutku. OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 10 6. Istnieje też drugi kontekst uzasadniający brak możliwości orzekania p. Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz w Trybunale Konstytucyjnym i jest on jeszcze bardziej wyraźny. Chodzi mianowicie o to, że wbrew przepisom ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym z 1997 r. (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.), Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz złożyła ślubowanie wobec Marszałka Sejmu RP, a nie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że p. S. Wronkowska-Jaśkiewicz jest dziś jedyną osobą zasiadającą w Trybunale Konstytucyjnym, która nie złożyła ślubowania wobec Prezydenta RP. Tymczasem, ślubowanie złożone zgodnie z wymogami formalnymi przewidzianymi w przepisach ustawy jest warunkiem objęcia urzędu i przystąpienia do wykonywania obo-wiązków sędziowskich. W tym właśnie duchu wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 3 grudnia 2015 r., sygn. K 34/15, którego składowi p. Sławomira Wronkow-ska-Jaśkiewicz przewodniczyła. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że (cyt.): „Ślubowanie składane wobec Prezydenta […] nie stanowi wyłącznie podniosłej uroczystości o charakterze symbolicznym, nawiązującej do tradycyjnej inauguracji okresu urzędowania. Wydarzenie to pełni dwie istotne funkcje. Po pierwsze, jest publicznym przyrzeczeniem sędziego do zacho-wania się zgodnie z rotą składanego ślubowania. W ten sposób sędzia deklaruje osobistą od-powiedzialność za bezstronne i staranne wykonywanie swoich obowiązków zgodnie z własnym sumieniem oraz poszanowaniem godności sprawowanego urzędu. Po drugie, złożenie ślubo-wania pozwala sędziemu rozpocząć urzędowanie, czyli wykonywanie powierzonego mu man-datu. Te dwa istotne aspekty ślubowania świadczą o tym, że nie jest to wyłącznie podniosła uroczystość, lecz zdarzenie wywołujące konkretne skutki prawne”. Trybunał Konstytucyjny w tym samym uzasadnieniu wyroku z dnia 3 grudnia 2015 r. potwierdził, że obsadzenie stanowisk sędziowskich następuje, gdy zostanie dopełniona ostat-nia czynność doniosła prawnie tj. ślubowanie sędziów Trybunału wobec Prezydenta. Jeśli więc ślubowanie nie jest złożone wobec Prezydenta RP, nie można mówić o ob-sadzeniu stanowiska sędziowskiego, co ma miejsce w przypadku Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz. 7. Stan faktyczny związany z sytuacją Sławomiry Wronkowskiej Jaśkiewicz był na-stępujący. W dniu 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie lotniczej zginął Prezydent RP, Lech Ka-czyński. W tym samym dniu, ówczesny Marszałek Sejmu przejął tymczasowo obowiązki Prezydenta. W tym kontekście trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 131 ust. 2 Konstytucji RP „Marszałek Sejmu tymczasowo, do czasu wyboru nowego Prezydenta Rzeczypospolitej, wyko-nuje obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej w razie: 1) śmierci Prezydenta Rzeczypospolitej (…). Pozornie sytuacja wygląda więc na skuteczną. Ale to tylko pozornie. Ślubowanie osoby wybranej na stanowisko sędziego TK określał wówczas art. 5 ust. 5 ustawy o TK z 1997 r. Brzmiał on: „Osoba wybrana na stanowisko sędziego Trybunału składa wobec Prezydenta Rze-czypospolitej ślubowanie następującej treści: „Ślubuję uroczyście przy wykonywaniu powie-rzonych mi obowiązków sędziego Trybunału Konstytucyjnego służyć wiernie Narodowi, stać na straży Konstytucji, a powierzone mi obowiązki wypełniać bezstronnie i z najwyższą sta-rannością.” Ślubowanie może być złożone z dodaniem zdania „Tak mi dopomóż Bóg”.” Brzmienie przywołanego wyżej przepisu ustawy odnoszącego się do ślubowania jest jednoznaczne. Nie kreuje on kompetencji Prezydenta RP. Wynikająca z niego norma tworzy obowiązek złożenia ślubowania po stronie osób wybranych na stanowisko sędziego. Nato-miast jej treść wskazuje jedynie na konieczność obecności Prezydenta RP podczas składania tego ślubowania. Mówi o tym słowo „wobec”, oznaczające konieczność obecności Prezyden- OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 11 ta RP w tym momencie. Taka obecność jest warunkiem ważności aktu ślubowania osoby wy-branej na stanowisko sędziego TK. Samo ślubowanie jest czynnością konwencjonalną, dla ważności której konieczna jest obecność Prezydenta. W tym miejscu należy przypomnieć o jeszcze jednej kwestii. Otóż w wyroku z 3 gru-dnia 2015 r. Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się w sprawie ślubowania osób wybra-nych na stanowisko sędziego TK. Wprawdzie nie dotyczy to ustawy na podstawie, której ślu-bowanie przed Marszałkiem Sejmu składała p. S. Wronkowska-Jaśkiewicz, jednak oceniana przez TK jednostka redakcyjna miała podobne brzmienie. Wyrok TK o sygn. K 34/15, doty-czący ustawy o TK z 2015 r. może więc zachęcać w tym zakresie do nieuprawnionej analogii. W pkt 4 sentencji wyroku z 3 grudnia 2015 r. o sygn. K 34/15 czytamy: „Art. 21 ust. 1 ustawy powołanej w punkcie 1, rozumiany w sposób inny, niż przewidu-jący obowiązek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej niezwłocznego odebrania ślubowania od sędziego Trybunału wybranego przez Sejm, jest niezgodny z art. 194 ust. 1 Konstytucji”. Z powyższym stanowiskiem nie można zgodzić się z następujących powodów: Po pierwsze, w tym fragmencie sentencji Trybunał dokonuje interpretacji normy ustawowej, usiłując narzucić w ten sposób Prezydentowi RP obowiązek ustawowy odebrania ślubowania. Warto więc przypomnieć, że do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego należy dokonywanie hierarchicznej kontroli norm ustaw z Konstytucją. Od czasu uchwalenia Kon-stytucji RP z 1997 r. Trybunał nie posiada uprawnień do dokonywania powszechnie obowią-zującej wykładni ustaw, a tym bardziej wiązania tą wykładnią innych organów państwa. Po drugie, gdyby założyć, że ustawa tworzy obowiązek Prezydenta, należy też wska-zać, że obowiązek ten nie należy do kompetencji określanych jako prerogatywy prezydenckie, których katalog zawiera art. 144 ust. 3 Konstytucji. Oznacza to, że możliwość jego wykona-nia wiązałaby się z obowiązkiem kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. Tworzyłoby to sy-tuację nie tylko absurdalną, ale też prowadziłoby do wniosku, że żaden z sędziów Trybunału Konstytucyjnego po 1997 r. nie złożył w sposób skuteczny ślubowania wobec Prezydenta. Po trzecie, składanie ślubowania wobec Prezydenta RP jest inną sytuacją niż określone w art. 154 ust. 1 i 3 i art. 155 ust. 1 Konstytucji „odbieranie przysięgi” przez Prezydenta RP od członków Rady Ministrów. Powyższe wskazuje, że gdyby ustawodawca chciał w inny sposób określić rolę Prezydenta RP w procedurze wyboru sędziów TK, to inaczej zredago-wałby przepisy dotyczące ślubowania. Skoro jednak słuszny jest wniosek, że obecność Prezydenta RP w trakcie ślubowania osób wybranych na stanowisko sędziego TK nie jest obowiązkiem Prezydenta, to taka obec-ność Prezydenta RP, o której stanowi omawiany przepis nie może być zastąpiona obecnością innego podmiotu, nawet Marszałka Sejmu działającego na podstawie konstytucyjnego upo-ważnienia do tymczasowego wykonywania obowiązków Prezydenta. W doktrynie bezsporne jest to, że osoba wykonująca czasowo obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej realizuje funkcje ustrojowe głowy państwa, jednak przez tę oko-liczność nie staje się Prezydentem RP w sensie podmiotowym. Nie posiada bowiem cech, które na gruncie aktualnego porządku konstytucyjnego identyfikują podmiotowo urząd Pre-zydenta Rzeczypospolitej. Instytucjonalne atrybuty polskiej konstrukcji ustrojowej prezyden-tury to przede wszystkim wybór w demokratycznym głosowaniu przez Naród, objęcie urzędu na podstawie przysięgi składanej przed Zgromadzeniem Narodowym oraz precyzyjnie okre-ślona kadencja. Żaden z wymienionych elementów nie ma zastosowania w formule zastępo-wania głowy państwa przez Marszałka Sejmu lub Senatu (zob. S. Patyra, Przesłanki i tryb przejmowania obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w ramach tzw. władzy re-zerwowej, „Studia Iuridica Lublinensia” 20, 2013, s. 42). Powyższa teza ma szczególne znaczenie przy analizie ważności czynności konwen-cjonalnych, jaką jest między innymi składanie ślubowania w obecności Prezydenta RP. OTK ZU A/2018 P 103/15 poz. 44 12 W dniu 17 maja 2010 r., to znaczy w dniu składania ślubowania przez p. Sławomirę Wronkowską-Jaśkiewicz, był wakat na urzędzie Prezydenta RP. Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz składała ślubowanie w obecności Marszałka Sejmu RP tymczasowo wykonujące-go obowiązki Prezydenta RP. Ta sytuacja została udokumentowana fotografiami umieszczo-nymi także na stronie internetowej Trybunału Konstytucyjnego. Skoro wykonywanie obowiązków Prezydenta RP nie uczyniło z Marszałka Sejmu Prezydenta RP, a z art. 5 ust. 5 ustawy o TK z 1997 r. nie wynikała żadna norma kompeten-cyjna statuująca obowiązek Prezydenta RP, to w opisywanym wypadku złożenie ślubowania wobec Marszałka Sejmu wykonującego obowiązki Prezydenta RP było nieskuteczne. W tej sytuacji ukształtowanie składu orzekającego Trybunału Konstytucyjnego z udziałem p. Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz jako osoby nieuprawnionej do orzekania także z tej perspektywy narusza zasadę legalizmu. Ponieważ zbadałem te sprawę, a jednocze-śnie znalazłem się w składzie z udziałem p. Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz, czuję się zobowiązany o tym poinformować, aby stosowne instytucje powinny rozważyć podjęcie dzia-łań w celu przywrócenia legalności działania Trybunału. Wobec powyższego, zdecydowałem się złożyć zdanie odrębne. Zdanie odrębne sędzi TK Sławomiry Wronkowskiej-Jaśkiewicz do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2018 r., sygn. akt P 103/15 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 27 czerwca 2018 r., sygn. P 103/15. Moje zdanie odrębne dotyczy warstwy proceduralnej tego postanowienia. Uważam bowiem, że skład, w jakim ono zapadło, został ukształtowany wadliwie. Swoje stanowisko w sprawie udziału w składach orzekających osób wybranych przez Sejm VIII kadencji na stanowiska sędziów Trybunału Konstytucyjnego na miejsca sędziów, których kadencja upłynęła 6 listopada 2015 r. wyraziłam i uzasadniłam w zdaniu odrębnym dotyczącym sprawy o sygn. Kp 1/17. Zaznaczyłam w nim, że zgłoszone przeze mnie zastrzeżenia zachowują aktualność także na przyszłość, ilekroć skład orzekający zostanie ukształtowany z udziałem osób nieuprawnionych. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie.