P 14/18

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 czerwca 2025 r. Pozycja 60 POSTANOWIENIE z dnia 4 czerwca 2025 r. Sygn. akt P 14/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bogdan Święczkowski – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz – sprawozdawca Jakub Stelina Rafał Wojciechowski, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 czerwca 2025 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim, „[c]zy art. 1791 w związku z art. 1821c § 1 i 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy (Dz. U. 2018.917 j.t.), interpretowany w ten sposób, iż złożenie przez matkę dziecka wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego jednorazowo, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, w pełnym wymiarze wynikającym z art. 1821a § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy, w przypadku rezygnacji przez matkę z korzystania z udzielonego jej urlopu rodzicielskiego, uniemożliwia udzielenie matce dziecka, niewykorzystanej części urlopu rodzicielskiego w późniejszym okresie, nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia, jest niezgodny z art. 2, 32 ust. 1 Konstytucji RP”, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W postanowieniu z 25 września 2018 r. Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim (dalej: pytający sąd) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, „[c]zy art. 1791 w związku z art. 1821c § 1 i 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy (Dz. U. 2018.917 jt. [dalej: k.p.]), interpretowany w ten sposób, iż złożenie przez matkę dziecka wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego jednorazowo, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, w pełnym wymiarze wynikającym z art. 1821a § 1 ustawy z dnia 26 czerwca OTK ZU A/2025 P 14/18 poz. 60 2 1974 roku Kodeks pracy, w przypadku rezygnacji przez matkę z korzystania z udzielonego jej urlopu rodzicielskiego, uniemożliwia udzielenie matce dziecka, niewykorzystanej części urlopu rodzicielskiego w późniejszym okresie, nie później niż do zakończenia roku kalen-darzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia, jest niezgodny z art. 2, 32 ust. 1 Kon-stytucji RP”. 1.1. Pytanie zostało zadane w związku z postępowaniem zainicjowanym odwołaniem ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o odmowie prawa do zasiłku macierzyńskiego w wymiarze 16 tygodni, nieprzypadającym bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu. Ubezpieczona złożyła wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego za okres odpo-wiadający okresowi urlopu rodzicielskiego – w wymiarze 32 tygodni (od sierpnia 2016 r. do marca 2017 r.), oświadczając jednocześnie, że nie podejmie zatrudnienia w trakcie jego pobierania, a także, i z zasiłku nie będzie korzystał ojciec dziecka. We wrześniu 2016 r. ubezpieczona oświadczyła, że od września 2016 r. rezygnuje z zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego. Od tej pory do marca 2017 r. ubez-pieczona korzystała z zasiłku chorobowego w związku z orzeczoną niezdolnością do pracy. Od marca 2017 r. do marca 2018 r. pobierała zasiłek macierzyński oraz zasiłek macierzyński odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego na drugie dziecko. W marcu 2018 r. ubezpie-czona złożyła wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego odpowiadającego okresowi urlopu rodzicielskiego w wymiarze 16 tygodni. Stanowiło to pozostałą, niewykorzystaną w 2016 r. część urlopu. Urlop ten nie przypadał zatem bezpośrednio po jego poprzedniej części. 1.2. Pytający sąd uznał, że zgodnie z powszechnie przyjętą interpretacją przepisów, na które powoływała się ubezpieczona, w wypadku rezygnacji z części urlopu rodzicielskiego udzielonego na podstawie wniosku o przyznanie urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze i nieprzejęcia korzystania z tego urlopu przez drugiego z rodziców następuje utrata prawa do korzystania z jego dalszej części. Ubezpieczona może zrezygnować z całości lub części zawnioskowanego w pełnym wymiarze urlopu macierzyńskiego. Pozostała część lub całość może zostać wybrana przez pracującego ojca, wychowującego dziecko. Jednak, jeśli ojciec takiego wniosku nie złoży lub złoży wniosek i wróci wcześniej do pracy, niewykorzystany urlop przepada. 1.3. Taka interpretacja art. 1791 oraz art. 1821c § 1 i 4 k.p. jest, zdaniem pytającego sądu, niezgodna z art. 2 i art. 32 Konstytucji. Pytający sąd wskazał, że obowiązująca wykładnia zaskarżonych przepisów dokonuje rozróżnienia sytuacji prawnej rodziców chcących skorzystać z urlopu rodzicielskiego w zależności od tego, czy składają oni wniosek o wykorzystanie całości czy części tego urlopu. Cechą relewantną, na którą wskazuje pytający sąd, jest konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem. Nieuzasadnione, a także nie racjo-nalne i sprzeczne z celem i treścią art. 1791 oraz z art. 1821c § 1 i 4 k.p. jest kryterium zróżni-cowania sytuacji prawnej takich osób według treści złożonego wniosku urlopowego. 2. W piśmie z 2 stycznia 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił udział w postę-powaniu. 3. W piśmie z 15 kwietnia 2019 r. Marszałek w imieniu Sejmu wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organi-zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p.TK), z powodu niedopuszczalności wydania orzeczenia. OTK ZU A/2025 P 14/18 poz. 60 3 4. W piśmie z 27 czerwca 2019 r. Prokurator Generalny wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z powodu niedopuszczalności wydania orzeczenia. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot pytania prawnego. 1.1. Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim (dalej: pytający sąd) w postanowieniu z 25 września 2018 r. przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, „czy art. 1791 w związku z art. 1821c § 1 i 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy (Dz. U. 2018.917 j.t. [dalej: k.p.]), interpretowany w ten sposób, iż złożenie przez matkę dziecka wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego jednorazowo, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, w pełnym wymiarze wynikającym z art. 1821a § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy, w przypadku rezygnacji przez matkę z korzystania z udzielonego jej urlopu rodzicielskiego, uniemożliwia udzielenie matce dziecka, niewykorzystanej części urlopu rodzicielskiego w późniejszym okresie, nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia, jest niezgodny z art. 2, 32 ust. 1 Kon-stytucji RP”. 1.2. Zaskarżony art. 1791 k.p. miał następujące brzmienie: „§ 1. Pracownica, nie później niż 21 dni po porodzie, może złożyć pisemny wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze wynikającym z art. 1821a § 1. § 2. W przypadku złożenia wniosku, o którym mowa w § 1, pracownica może dzielić się z pracownikiem – ojcem wychowującym dziecko albo ubezpieczonym – ojcem dziecka korzystaniem z urlopu rodzicielskiego albo pobieraniem zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi tego urlopu, zgodnie z zasadami określonymi w art. 1821c § 2 i 4. § 3. Przepis § 2 stosuje się odpowiednio do pracownika – ojca wychowującego dziecko, w przypadku gdy ubezpieczona – matka dziecka złożyła wniosek o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, o którym mowa w art. 30a ust. 1 ustawy z dnia 25 czer-wca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. § 4. W przypadkach, o których mowa w § 2 i 3, pisemny wniosek dotyczący: 1) rezygnacji z korzystania z urlopu rodzicielskiego w całości albo w części i powrotu do pracy - składa się pracodawcy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed przystąpieniem do pracy; 2) udzielenia urlopu rodzicielskiego w całości albo w części - składa się pracodawcy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu albo jego części. § 5. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wnioski, o których mowa w § 1 i 4. Do wniosków dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 1868a”. Zaskarżony art. 1821c § 1 i 4 k.p. miał następujące brzmienie: „§ 1. Urlop rodzicielski jest udzielany jednorazowo albo w częściach nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia. § 4. Żadna z części urlopu rodzicielskiego nie może być krótsza niż 8 tygodni, z wy-jątkiem: 1) pierwszej części urlopu rodzicielskiego, która w przypadku: OTK ZU A/2025 P 14/18 poz. 60 4 a) urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie nie może być krótsza niż 6 ty-godni, b) przyjęcia przez pracownika, o którym mowa w art. 183 § 1, na wychowanie dziecka w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odro-czeniu obowiązku szkolnego, do 10 roku życia, nie może być krótsza niż 3 tygodnie; 2) sytuacji, gdy pozostała do wykorzystania część urlopu jest krótsza niż 8 tygodni”. 2. Dopuszczalność pytania prawnego. 2.1. Przepisy stanowiące przedmiot pytania prawnego zostały odpowiednio: art. 1791 k.p. uchylony z dniem 26 kwietnia 2023 r. przez art. 1 pkt 25 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 641; dalej: ustawa zmieniająca); art. 1821c § 1 i 4 k.p. znowelizowany z dniem 26 kwietnia 2023 r. przez art. 1 pkt 28 ustawy zmieniającej. Ustawa zmieniająca wdrażała w zakresie swojej regulacji dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 186 z 11.07.2019, s. 105) oraz dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającą dyrektywę Rady 2010/18/UE (Dz. Urz. UE L 188 z 12.07.2019, s. 79). Obecnie art. 1821c ma następujące brzmienie: „Urlop rodzicielski jest udzielany jednorazowo albo nie więcej niż w 5 częściach nie później niż do zakończenia roku kalen-darzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia”. 2.2. Art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę-powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) stanowi, że Trybunał na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postę-powania, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. Zgodnie z art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK Trybunał nie umarza postępowania z tej przyczyny, jeżeli wydanie orzeczenia w postępowaniu zaini-cjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych praw i wolności. A zatem, w warunkach obowiązującej u.o.t.p.TK możliwość kontynuowania przed Trybu-nałem postępowania, którego przedmiotem jest uchylony przepis, zarezerwowana została jedynie dla skarg konstytucyjnych. Niniejsze postępowanie zostało zainicjowane pytaniem prawnym, zatem nie spełnia przesłanek lex specialis z art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK. Wobec utraty mocy obowiązującej przepisów będących przedmiotem pytania prawne-go Trybunał na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK umorzył postępowanie. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał postanowił jak w sentencji.