P 3/18

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 21 lutego 2019 r. Pozycja 7 POSTANOWIENIE z dnia 19 lutego 2019 r. Sygn. akt P 3/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja – przewodniczący Małgorzata Pyziak-Szafnicka – sprawozdawca Michał Warciński Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego 2019 r., pytania prawnego Sądu Okręgowego w Warszawie: czy art. 1101 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 11018 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 666) w zakresie, w jakim powierza Komisji Prawa Autorskiego rozstrzyganie sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 tej ustawy, wy-łączając upoważnienie do sądowego ukształtowania stosunku prawnego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072 oraz z 2019 r. poz. 125) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Postanowieniem z 18 grudnia 2017 r., w sprawie o sygn. akt II C 436/16, Sąd Okrę-gowy w Warszawie II Wydział Cywilny (dalej: sąd) wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, czy art. 1101 pkt 3 w związku z art. 11018 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lu-tego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 666, obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1191, ze zm.; dalej: prawo autorskie) w zakresie, w jakim powierza Komisji Prawa Autorskiego (dalej: Komisja, KPA) rozstrzyganie sporów związanych z za-warciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 tej ustawy, wyłączając upoważnienie do OTK ZU A/2019 P 3/18 poz. 7 2 sądowego ukształtowania stosunku prawnego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Kon-stytucji. Pytanie prawne zostało zadane na tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy: Stronami sporu przed sądem są: operator telewizji kablowej (dalej: operator) oraz or-ganizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (dalej: organizacja). Strony, ze wzglę-du na brak konsensu co do przedmiotowo istotnych postanowień umowy, nie zawarły umowy licencyjnej, o której mowa w art. 211 ust. 1 prawa autorskiego, pozwalającej na korzystanie przez operatora, na polu reemisji, z utworów należących do repertuaru objętego zbiorowym zarządem organizacji. W związku z tym operator wystąpił do sądu o ukształtowanie stosunku prawnego przez zobowiązanie organizacji do złożenia oświadczenia woli w tym zakresie. W odpowiedzi na pozew organizacja wniosła o oddalenie powództwa, ponieważ zgodnie z art. 1101 ust. 2 pkt 3 prawa autorskiego rozstrzyganie sporów związanych z zawarciem przedmiotowej umowy należy do wyłącznych zadań Komisji, a zatem brak jest podstaw prawnych do prowadzenia postępowania o zawarcie umowy o reemisję przed sądem po-wszechnym. W konsekwencji pozwany podniósł również zarzut niedopuszczalności drogi sądowej (art. 199 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.). Postanowieniem z 16 grudnia 2016 r. Sąd Okręgowy w Warszawie odmówił odrzuce-nia pozwu, a Sąd Apelacyjny w Warszawie, postanowieniem z 23 marca 2017 r., oddalił zaża-lenie pozwanego na to rozstrzygnięcie. Rozpoznając sprawę, sąd stwierdził, że ustawą z dnia 8 lipca 2010 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 152, poz. 1016; dalej: ustawa nowelizująca) doszło do uchylenia m.in. art. 108 prawa autorskiego. We wcześniejszym stanie prawnym z art. 108 ust. 5-7 prawa au-torskiego wynikało, że spory związane z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 prawa autorskiego, rozstrzygała obligatoryjnie Komisja. Powództwo do właściwego sądu okręgowego mogła wnieść jedynie strona niezadowolona z rozstrzygnięcia Komisji. Dopusz-czalność drogi sądowej w sprawach związanych z zawarciem umowy o reemisję uzależniona więc była od wyczerpania postępowania przed KPA. Ustawa nowelizująca wprowadziła moż-liwość poddania sporu o zawarcie umowy mediacji, o której mowa w art. 211 ust. 1 prawa autorskiego na mocy art. 11018 prawa autorskiego, który z kolei przewiduje, że do postępowa-nia w przedmiocie rozpatrywania sporów stosuje się odpowiednio przepisy k.p.c. o postępo-waniu nieprocesowym (mediacji). W myśl art. 11018 ust. 2 prawa autorskiego mediacja jest dobrowolna. Zdaniem sądu, uchylenie art. 108 ust. 7 prawa autorskiego i skierowanie sporów na tle zawarcia umowy o reemisję do dobrowolnej mediacji zostało w orzecznictwie sądowym wy-łożone w sposób prowadzący do wyłączenia możliwości skutecznego dochodzenia zawarcia umowy o reemisję na drodze sądowej. Powołał się przy tym na wyrok Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2016 r. (sygn. akt IV CSK 484/15), pod wpływem którego w orzecznictwie są-dów powszechnych doszło do powstania i utrwalenia wykładni kwestionowanych przepisów zgodnie ze wskazanym wyrokiem SN. Sąd dostrzegł przy tym, że dopuszczalna jest prokon-stytucyjna wykładnia kwestionowanych przepisów, pozostająca w zgodzie ze wskazanymi przepisami Konstytucji. Odwołał się w tym zakresie do poglądów wyrażonych przez Sąd Apelacyjny w Warszawie w uzasadnieniu postanowienia z 23 marca 2017 r. (sygn. akt I ACz 311/17), że ogólną podstawę wydania wyroku zastępującego oświadczenie woli stanowił art. 65 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459, ze zm.). W takim zaś wypadku, jeśli obowiązek zawarcia umowy został uregulowany w przepisie szczególnym, w tym w art. 211 ust. 1 prawa autorskiego, nawet brak szczegółowych regulacji, określających wymagania dotyczące treści objętej pozwem o nakazanie jej zawarcia, nie musi OTK ZU A/2019 P 3/18 poz. 7 3 stanowić przeszkody w zakresie wydania wyroku uwzględniającego takie powództwo. Zda-niem sądu jest to jednak stanowisko jednostkowe, a ocenie TK powinna podlegać dominująca linia orzecznicza, oparta na wskazanym wyżej wyroku Sądu Najwyższego o sygn. akt IV CSK 484/15. Podsumowując sąd stwierdził, że uchylenie art. 108 prawa autorskiego i skierowanie sporów powstających na tle umów o reemisję do dobrowolnej mediacji zostało w orzecznic-twie sądowym zinterpretowane w sposób prowadzący do wyłączenia możliwości skutecznego dochodzenia zawarcia tego rodzaju umowy na drodze sądowej, a więc do rezultatu sprzeczne-go z bezwzględnym zakazem wynikającym z art. 77 ust. 2 Konstytucji oraz naruszającego prawo do sądu w ujęciu materialnym (art. 45 ust. 1 Konstytucji). 2. W piśmie z 28 marca 2018 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza swego udziału w postępowaniu. 3. Marszałek Sejmu (dalej: Marszałek) w piśmie z 5 lipca 2018 r. przedstawił stanowi-sko, że postępowanie w niniejszej sprawie powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Try-bunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), ze względu na niedopuszczalność wydania wy-roku. Uzasadniając stanowisko Marszałek wskazał, że wątpliwości budzi spełnienie przez pytanie prawne przesłanki przedmiotowej i funkcjonalnej. Jego zdaniem sąd nie wskazał, w jakim zakresie odpowiedź TK może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, nie sformuło-wał nawet lakonicznego wyjaśnienia w tym zakresie. Nie można przyjąć, że jest to usprawie-dliwione istotą problemu konstytucyjnego, chociaż dotyczy on kognicji sądu do ukształtowa-nia stosunku prawnego (czego domaga się powód). Uzasadnienie pytania prawnego nie wyja-śnia bowiem, dlaczego zakwestionowane zostały normy kompetencyjne będące podstawą działalności innego organu (KPA) w związku z normami dotyczącymi postępowania media-cyjnego, które in casu nie znalazły zastosowania. Marszałek zauważył, że sąd nie wskazał dlaczego rozstrzygnięcie co do meritum sporu zawisłego przed sądem ma być determinowane interpretacją przyjętą w jednym z wyroków Sądu Najwyższego. Sąd nie wykazał istnienia stabilnej i powszechnej praktyki orzeczniczej w zakresie rozstrzygania przez sądy sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 prawa autorskiego. Eksponowana w pytaniu prawnym wypowiedź Sądu Naj-wyższego miała charakter wpadkowy, została sformułowana w sprawie dotyczącej roszczenia organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi z tytułu bezumownej reemisji utwo-rów audiowizualnych w programach telewizyjnych przez pozwanego operatora sieci kablo-wej. Ponadto Marszałek zwrócił uwagę, że nawet wykazanie przez sąd istnienia trwałej, powszechnej i jednolitej praktyki stosowania kontrolowanej regulacji, ukształtowanej w spo-sób zbieżny z wyrażonym w wyroku o sygn. akt IV CSK 484/15, nie przesądzałoby o do-puszczalności pytania prawnego. Na tym tle wyłania się wątpliwość, czy sąd kwestionuje – zgodnie z petitum swojego wystąpienia do Trybunału – powierzenie KPA rozstrzygania sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 prawa autorskiego, czy też chodzi mu o nieprzyznanie sądom przez ustawodawcę kompetencji (a nawet – szczegółowych wytycznych) do kształtowania stosunku prawnego w zakresie odnoszącym się do tego rodzaju umowy. Odebranie KPA wspomnianego uprawnienia w drodze zakresowego wyroku TK nie mogłoby doprowadzić do wypełnienia podnoszonej w pytaniu prawnym (w ślad za poglądem SN wyrażonym w wyroku o sygn. akt IV CSK 484/15) luki prawnej obejmującej taką normę kompetencyjną adresowaną do sądu. Marszałek przypomniał, że w postanowieniu z 17 grud-nia 2013 r., sygn. SK 43/12, nieobowiązujący art. 108 ust. 5 prawa autorskiego, który podob- OTK ZU A/2019 P 3/18 poz. 7 4 nie jak obecnie art. 1101 ust. 2 pkt 3 prawa autorskiego odnosił się do kognicji Komisji w zakresie rozstrzygania sporów związanych z zawarciem umowy określonej w art. 211 prawa autorskiego, został uznany przez Trybunał za nieregulujący właściwości sądów powszech-nych i nieznajdujący zastosowania w postępowaniu przed nimi. Właśnie jako zaniechanie legislacyjne należałoby kwalifikować brak stosownej normy prawnomaterialnej przyznającej sądom kompetencję do ukształtowania stosunku prawnego w zakresie umowy, o której mowa w art. 211 prawa autorskiego. Ustalenie to ma dla dopuszczalności rozpoznania pytania praw-nego zasadnicze znaczenie, ponieważ zaniechanie legislacyjne nie może stanowić przedmiotu realizowanej przez TK kontroli konstytucyjnej. Na koniec Marszałek zauważył, że 29 czerwca 2018 r. Prezydent podpisał ustawę z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrew-nymi (Dz. U. poz. 1293; dalej: ustawa o zbiorowym zarządzaniu). Z chwilą jej wejścia w ży-cie nastąpi uchylenie m.in. rozdziału 121 prawa autorskiego (zob. art. 123 pkt 7 ustawy o zbiorowym zarządzaniu), którego składową stanowią zakwestionowane w pytaniu prawnym art. 1101 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 11018 ust. 1 i 2 prawa autorskiego. Z kolei art. 85 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 pkt 3 ustawy o zbiorowym zarządzaniu przewiduje, że spory zwią-zane z zawarciem i warunkami umowy, o której mowa wart. 211 ust. 1 prawa autorskiego mogą być rozwiązywane w drodze postępowania mediacyjnego „bez uszczerbku dla dopusz-czalności drogi sądowej”. 4. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) pismem z 25 lipca 2018 r. wystąpił o uznanie, że postępowanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu z uwagi na utratę mocy obowiązującej przez zakwestionowane przepisy. Prokurator zwrócił uwagę, że 19 lipca 2018 r. weszła w życie ustawa o zbiorowym za-rządzaniu. Na mocy art. 123 pkt 7 tej ustawy uchylono rozdziały 12 i 121 prawa autorskiego, a to właśnie w drugim z wymienionych rozdziałów znajdowały się zakwestionowane przepisy art. 1101 ust. 2 pkt 3 i art. 11018 ust. 1 i 2 prawa autorskiego. Z kolei na mocy art. 123 pkt 3 ustawy o zbiorowym zarządzaniu nowe brzmienie otrzymał art. 211 ust. 2 prawa autorskiego, stanowiący obecnie, że „W przypadku sporów związanych z zawarciem i warunkami umowy, o której mowa w ust. 1, stosuje się przepis art. 85 ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi”. Art. 85 ustawy o zbiorowym zarządzaniu wprost przewi-duje możliwość rozstrzygnięcia sądu w tego rodzaju sprawach. Prokurator podkreślił, że jeśli w kwestionowanych przepisach sąd upatrywał wyłączenia przez ustawodawcę możliwości ukształtowania przez sąd treści stosunku prawnego odpowiadającego umowie, o której mowa w art. 211 ust. 1 prawa autorskiego, to aktualnie kwestia ta musi zostać przez sąd ponownie oceniona przez pryzmat regulacji ustawy o zbiorowym zarządzaniu. Prokurator zauważył również, że zawarte w ustawie o zbiorowym zarządzaniu przepi-sy intertemporalne nie dotyczą art. 1101 ust. 2 pkt 3 i art. 11018 ust. 1 i 2 prawa autorskiego, a co za tym idzie ustawodawca nie przewidział ich stosowania do stanów prawnych z prze-szłości, teraźniejszości czy przyszłości. Tym samym kwestionowane przepisy nie tylko zosta-ły uchylone, ale także utraciły moc obowiązującą. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W rozpatrywanym pytaniu prawnym zakwestionowany został art. 1101 pkt 3 w związku z art. 11018 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 666, obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1191, ze zm.; dalej: OTK ZU A/2019 P 3/18 poz. 7 5 prawo autorskie) w zakresie, w jakim powierza Komisji Prawa Autorskiego rozstrzyganie sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1 tej ustawy. Trybunał podzielił stanowisko Prokuratora, że wskazując art. 1101 pkt 3 prawa autor-skiego sąd omyłkowo pominął wskazanie ustępu w tym artykule i prawidłowo winien być powołany art. 1101 ust. 2 pkt 3 prawa autorskiego. Na takie ustalenie wskazuje zarówno bu-dowa art. 1101, w którym jedynie ust. 2 zawierał punkty, jak i treść pytania prawnego. 2. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: uotpTK), postępowanie podlega umorzeniu na posiedzeniu niejawnym, „jeżeli akt normatyw-ny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał”. 19 lipca 2018 r. weszła w życie ustawa z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarzą-dzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi (Dz. U. poz. 1293; dalej: ustawa o zbio-rowym zarządzaniu). Na mocy art. 123 pkt 7 tej ustawy uchylono rozdziały 12 i 121 prawa autorskiego zawierające art. 104-11023, a więc również będące przedmiotem pytania prawne-go, art. 1101 ust. 2 pkt 3 i art. 11018 ust. 1 i 2 prawa autorskiego. Z kolei na mocy art. 123 pkt 3 ustawy o zbiorowym zarządzaniu nowe brzmienie otrzymał art. 211 ust. 2 prawa autor-skiego, stanowiący obecnie, że „W przypadku sporów związanych z zawarciem i warunkami umowy, o której mowa w ust. 1, stosuje się przepis art. 85 ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi”. Art. 85 ust. 1 ustawy o zbiorowym zarządzaniu stanowi: „Bez uszczerbku dla dopuszczalności drogi sądowej spory w sprawach, o których mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2-4 [tj. należących do zadań Komisji Prawa Autorskiego], mogą być rozwiązywane w drodze postępowania mediacyjnego”, a więc przewiduje możliwość rozstrzygnięcia sądu w tego rodzaju sprawach. Dalszego stosowania kwestionowanych przez sąd przepisów prawa autorskiego nie przewidują również przepisy przejściowe i dostosowujące zawarte w ustawie o zbiorowym zarządzaniu (art. 127 i nast.), a zatem sąd jest obowiązany rozstrzygać sprawę według obecnie obowiązującej regulacji. Powyższe ustalenia uzasadniły przyjęcie, że w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka utraty mocy obowiązującej określona w art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK i w konse-kwencji postępowanie winno zostać umorzone. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.