P 3/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 grudnia 2022 r. Pozycja 76 POSTANOWIENIE z dnia 8 grudnia 2022 r. Sygn. akt P 3/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Justyn Piskorski – sprawozdawca Wojciech Sych Michał Warciński, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 grudnia 2022 r., pytania prawnego Sądu Najwyższego, czy: 1) art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2019 r. poz. 825, ze zm.) w związku z art. 5 § 1 zdanie drugie, art. 6 § 2, art. 7 § 4, 5 i 6, art. 20, art. 27 § 1, art. 28 § 2 zdanie trzecie, art. 35 § 3 zdanie czwarte, art. 44 § 11, art. 47, art. 48 § 7, art. 55 § 3, art. 76 § 1, art. 98 § 1 i 3 i art. 131 tej ustawy jest zgodny z art. 175 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 3 pkt 5 w związku z art. 5 § 1 zdanie drugie, art. 6 § 2, art. 7 § 4, 5 i 6, art. 20, art. 27 § 1, art. 28 § 2 zdanie trzecie, art. 35 § 3 zdanie czwarte, art. 44 § 11, art. 47, art. 48 § 7, art. 55 § 3, art. 76 § 1, art. 98 § 1 i 3 i art. 131 ustawy powołanej w punkcie 1 jest zgodny z art. 175 ust. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Sąd Najwyższy Izba Dyscyplinarna (dalej: sąd pytający) postanowieniem z 13 lute-go 2020 r. (sygn. akt II DSI 2/20) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne w przedmiocie zgodności: art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. z 2019 r. poz. 825, ze zm.; dalej: u.SN) w związku z art. 5 § 1 zdanie drugie, art. 6 § 2, art. 7 § 4, 5 i 6, art. 20, art. 27 § 1, art. 28 § 2 zdanie trzecie, art. 35 § 3 zdanie czwarte, art. 44 § 11, art. 47, art. 48 § 7, art. 55 § 3, art. 76 § 1, art. 98 § 1 i 3 i art. 131 u.SN z art. 175 ust. 1 Konstytucji oraz tego samego przedmiotu kontroli z art. 175 ust. 2 Konstytucji. OTK ZU A/2022 P 3/20 poz. 76 2 1.1. Pytanie prawne wystosowano w następstwie przekazania sądowi pytającemu od-wołania Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego Prokuratora Generalnego dla szczecińskiego okręgu regionalnego wniesionego na niekorzyść prokuratora ukaranego karą dyscyplinarną przez Sąd Dyscyplinarny przy Prokuratorze Generalnym. W ocenie pytającego sądu wskazane w pytaniu prawnym normy prawne wymagają oceny pod względem zgodności z Konstytucją z uwagi na istnienie linii orzeczniczej „w szczególności Sądu Najwyższego, która sprowadza się do uznania, że Sąd Najwyższy – Izba Dyscyplinarna nie jest sądem w rozumieniu art. 175 ust. 1 [Konstytucji], ale że należy go traktować jako sąd wyjątkowy, którego działanie w czasie innym niż czas wojny jest zabro-nione mocą art. 175 ust. 2 [Konstytucji]”. Sąd pytający wskazał, że udzielenie odpowiedzi będzie miało przełożenie na możliwość wydania przez niego merytorycznego orzeczenia w sprawie bądź też skutkowało niemożnością procedowania w razie stwierdzenia niezgodno-ści z Konstytucją objętych pytaniem norm. 1.2. Uzasadniając wątpliwości dotyczące zgodności z Konstytucją wskazanej normy, sąd pytający podniósł, że w kwestii funkcjonowania Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego istnieją dwa przeciwstawne poglądy. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20, Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego ma charakter sądu wyjątkowego, którego ustanowienie jest zakazane w czasie pokoju. „[W] odniesieniu do sędziów Izby Dyscyplinarnej zachodzą do-datkowe okoliczności potwierdzające tezę o braku możliwości dochowania przez sąd orzeka-jący z ich udziałem standardu niezawisłości i bezstronności. Okoliczności te dotyczą bezpo-średnio organizacji, ustroju i sposobu powołania tej Izby oraz jej wyodrębnienia z Sądu Naj-wyższego”. Ponadto, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2019 r. (sygn. akt III PO 7/18) oraz poglądami części przedstawicieli doktryny wyrażonymi w artykule W. Wró-bla Izba Dyscyplinarna jako sąd wyjątkowy w rozumieniu art. 175 ust. 2 Konstytucji („Pale-stra” nr 1/2019), Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego charakteryzuje się autonomiczną strukturą, wskazującą w istocie na jej odrębność od pozostałych izb Sądu Najwyższego. Za taką interpretacją przemawiać ma niezależna od Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego po-zycja Prezesa Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, składanie przez Prezesa Izby Dyscy-plinarnej informacji o działalności Izby w odrębnym dokumencie stanowiącym załącznik do informacji przedstawianej przez Pierwszego Prezesa Sejmowi, Senatowi, Prezydentowi i Kra-jowej Radzie Sądownictwa. Podobnie Prezes Izby Dyscyplinarnej jest uprawniony, z pomi-nięciem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, do przedstawiania właściwym organom uwag o stwierdzonych nieprawidłowościach lub lukach w prawie, których usunięcie jest nie-zbędne do zapewnienia praworządności, sprawiedliwości społecznej i spójności systemu prawnego RP oraz reprezentowania Sądu Najwyższego przed Trybunałem Konstytucyjnym, jak również rozstrzygania co do właściwości owej izby w zakresie spraw przekazywanych do lub z izby. Ponadto wskazano również na inne cechy autonomii, związane z odrębnością bu-dżetową oraz administracyjną. Sąd pytający przedstawił również konkurencyjny pogląd, zgodnie z którym wprowa-dzenie Izby Dyscyplinarnej stanowiło próbę „pogodzenia dwóch dążeń: tj. wyposażenia Izby Dyscyplinarnej w daleko idącą samodzielność, przy jednoczesnym utrzymaniu jej w struktu-rze Sądu Najwyższego”. Niezależność Prezesa Izby Dyscyplinarnej „od Pierwszego Prezesa jest przejawem wzmocnionej niezawisłości wewnętrznej, uzasadnionej choćby faktem, iż Izba Dyscyplinarna jest właściwa, zgodnie z art. 27 § 1 [u.SN], do rozpoznawania spraw sędziów Sądu Najwyższego – dyscyplinarnych, z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz przeniesienia ich w stan spoczynku, zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji”. Podjął również polemikę z przywołanym artykułem W. Wróbla, wskazując na niepoprawność poglą-dów dotyczących sposobu zgłaszania kandydatów do Izby Dyscyplinarnej, rzekomych „fun- OTK ZU A/2022 P 3/20 poz. 76 3 damentalnych odrębności proceduralnych” czy inkwizycyjnego charakteru postępowania, a także braku kontroli orzeczeń zapadłych w pierwszej instancji przed Izbą Dyscyplinarną – jej Wydział Drugi rozpoznaje bowiem odwołania od orzeczeń zapadłych także w Wydziale Pierwszym. Wskazał również, że nazywanie Izby Dyscyplinarnej sądem specjalnym stanowi nadużycie. 2. W piśmie z 19 lipca 2022 r. Prokurator Generalny wniósł o umorzenie postępowania w sprawie ze względu na utratę mocy obowiązującej przez akt normatywny w zakwestiono-wanym zakresie przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393). 3. Do dnia wydania niniejszego postanowienia stanowisko Sejmu nie wpłynęło. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot kontroli. W niniejszym postępowaniu Sąd Najwyższy – Izba Dyscyplinarna (dalej: sąd pytają-cy) zwrócił się do Trybunału z pytaniem prawnym, czy art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (aktualnie Dz. U. z 2021 r. poz. 1904, ze zm.; dalej: u.SN) w związku z art. 5 § 1 zdanie drugie, art. 6 § 2, art. 7 § 4, 5 i 6, art. 20, art. 27 § 1, art. 28 § 2 zdanie trzecie, art. 35 § 3 zdanie czwarte, art. 44 § 11, art. 47, art. 48 § 7, art. 55 § 3, art. 76 § 1, art. 98 § 1 i 3 i art. 131 u.SN jest zgodny z art. 175 ust. 1 oraz art. 175 ust. 2 Konstytucji. Wskazany w pytaniu prawnym przedmiot kontroli obejmował najbardziej istotne przepisy u.SN dotyczące istnienia i funkcjonowania Izby Dyscyplinarnej. Należy w tym miejscu przypomnieć, że Trybunał Konstytucyjny przed rozpoznaniem merytorycznym sprawy dokonuje oceny dopuszczalności orzekania. Kwestia ta dotyczy rów-nież pytania prawnego. W niniejszej sprawie Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę w szczególności, że 15 lipca 2022 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1259; dalej: ustawa zmieniająca). Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy, „[z] dniem wejścia w życie niniejszej ustawy znosi się Izbę Dyscyplinarną oraz tworzy się Izbę Odpowiedzialności Zawodowej”. Ponadto na mocy art. 1 ustawy zmieniającej uchylone zostały art. 3 pkt 5, art. 7 § 4, 5 i 6, art. 20, art. 27 § 1, art. 44 § 11, art. 48 § 7 i art. 98 § 3 u.SN. Jednocześnie art. 5 § 1, art. 6 § 2, art. 28 § 2, art. 35 § 3, art. 47, art. 55 § 3, art. 76 § 1 i art. 98 § 1 u.SN na mocy ustawy zmieniającej otrzymały nowe brzmienie, nie uwzględniające jakiejkolwiek wzmianki o funk-cjonowaniu Izby Dyscyplinarnej. W mocy pozostał jedynie art. 131 u.SN, jednakże ze wzglę-du na treść zacytowanego powyżej art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej nie można przyjąć, aby przepis ten w istocie nadal był podstawą normy, której dotyczyło pytanie prawne. 2. Należy pamiętać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału obowiązywa-nie przepisu jest związane z możliwością dokonywania na jego podstawie indywidualnych aktów stosowania prawa. „W orzecznictwie Trybunału ustabilizował się pogląd, zgodnie z którym proste uchylenie przepisu nie zawsze jest równoznaczne z utratą przez niego w cało-ści mocy obowiązującej. To, czy faktycznie doszło do uchylenia w całości zaskarżonego przepisu, należy ocenić na podstawie treści normy derogującej lub przejściowej, która pozwa-la ustalić, czy uchylony przepis utracił moc obowiązującą w tym znaczeniu, iż nie może być OTK ZU A/2022 P 3/20 poz. 76 4 już w ogóle stosowany do stanów faktycznych z przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości” (postanowienie z 11 czerwca 2019 r., sygn. P 9/17, OTK ZU A/2019, poz. 25). Dopiero po upewnieniu się, że norma będąca przedmiotem pytania prawnego nie może być już zastosowana, Trybunał umarza postępowanie (por. postanowienia z: 18 listopada 1998 r., sygn. SK 1/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 120; 15 grudnia 2009 r., sygn. K 30/08, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 175; 1 czerwca 2017 r., sygn. P 32/15, OTK ZU A/2017, poz. 45; 19 lutego 2019 r., sygn. P 3/18, OTK ZU A/2019, poz. 7; 11 czerwca 2019 r., sygn. P 9/17; oraz wyrok z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99, OTK ZU nr 1/2001, poz. 5). Jak już wskazano, art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej zniósł Izbę Dyscyplinarną i wpro-wadził w jej miejsce Izbę Odpowiedzialności Zawodowej. Zmiana ta nie miała wyłącznie charakteru kosmetycznego i nie ograniczała się do zmiany nazewnictwa. Nowa izba charakte-ryzuje się bowiem odmienną od Izby Dyscyplinarnej organizacją, sposobem wyboru człon-ków oraz stopniem odrębności od innych izb Sądu Najwyższego. Trudno zatem uznać, by wątpliwości podniesione przez sąd pytający mogły przekładać się na jakiekolwiek z obecnie prowadzonych postępowań, szczególnie że w myśl art. 8 ust. 2 ustawy zmieniającej „[s]prawy wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy należące do właści-wości Izby Dyscyplinarnej przejmuje i prowadzi Izba Odpowiedzialności Zawodowej”, zgod-nie zaś z ust. 3 przywołanego artykułu „[s]prawy wszczęte i niezakończone przed dniem wej-ścia w życie niniejszej ustawy z zakresu przeniesienia sędziego Sądu Najwyższego w stan spoczynku przejmuje i prowadzi Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych”. Co więcej, art. 9 ustawy zmieniającej nakazuje, że w sprawach, w których Izba Dyscyplinarna orzekła zawieszenie w czynnościach służbowych sędziego, przeciwko któremu wszczęto po-stępowanie dyscyplinarne albo wobec którego została wydana uchwała zezwalająca na pocią-gnięcie do odpowiedzialności karnej i obniżenie wynagrodzenia lub uposażenia sędziego na czas trwania zawieszenia sędziego w czynnościach służbowych albo postępowania dyscypli-narnego – z urzędu, Izba Odpowiedzialności Zawodowej na pierwszym posiedzeniu w spra-wie ponownie rozpatrzy zasadności ich stosowania. Z tych względów Trybunał uznał, że postępowanie w niniejszej sprawie podlega umo-rzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393). Mając na uwadze powyższe, Trybunał postanowił jak w sentencji.