P 7/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 kwietnia 2018 r. Pozycja 14 WYROK z dnia 14 marca 2018 r. Sygn. akt P 7/16* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Leon Kieres Piotr Pszczółkowski Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz – sprawozdawca protokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem sądu przedstawiającego pytanie prawne oraz Sejmu, Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich, na rozprawie w dniu 14 marca 2018 r., pytania prawnego Sądu Okręgowego w Gdańsku: czy art. 491 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1222) rozumiany w ten sposób, że: – użyte w nim sformułowanie „w razie bezczynności spółdzielni” obejmuje każ-dą postać bezczynności, czyli niepodjęcia przez organ wykonawczy spółdzielni czynności niezbędnych do wyodrębnienia lokalu i przeniesienia jego własności na uprawnionego, zatem także czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 tej ustawy; – deroguje art. 49 tej ustawy, jest zgodny z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji, o r z e k a: Art. 491 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1222, z 2015 r. poz. 201 oraz z 2017 r. poz. 1442 i 1596) w zakresie, w jakim dotyczy sytuacji, w których uczynienie zadość przesłance samodzielności lokalu wymaga wykonania robót adaptacyjnych, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. * Sentencja została ogłoszona dnia 20 marca 2018 r. w Dz. U. poz. 582. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 2 Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Sąd Okręgowy w Gdańsku przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu następujące pytanie prawne: czy art. 491 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkanio-wych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1222; dalej: u.s.m. lub ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych) rozumiany w ten sposób, że: – użyte w nim sformułowanie „w razie bezczynności spółdzielni” obejmuje każdą po-stać bezczynności, czyli niepodjęcia przez organ wykonawczy spółdzielni czynności niezbęd-nych do wyodrębnienia lokalu i przeniesienia jego własności na uprawnionego, zatem także czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m., – deroguje art. 49 u.s.m., jest zgodny z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Sąd Okręgowy w Gdańsku przedstawił powyższe pytanie prawne w związku z toczącą się przed nim sprawą o stwierdzenie obowiązku złożenia przez spółdzielnię mieszkaniową oświadczenia woli o ustanowieniu odrębnej własności lokalu. Powód, któremu przysługuje własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego zwrócił się do pozwanej spółdzielni o zawarcie umowy ustanowienia odrębnej własności lo-kalu i przeniesienia własności na jego rzecz. Jako podstawę prawną swych żądań wskazał art. 174 w związku z art. 491 u.s.m. Do czasu wystąpienia z tym powództwem zarząd spół-dzielni nie podjął uchwały określającej przedmiot odrębnej własności lokali; w sprawie wy-dano nadto sprzeczne zaświadczenia dotyczące samodzielności lokalu. Sąd Okręgowy w Gdańsku zmienił tryb postępowania na nieprocesowy i przekazał sprawę sądowi rejonowemu. Powód sprecyzował wówczas swe żądanie, domagając się usta-nowienia odrębnej własności lokalu. Pozwana spółdzielnia wniosła o oddalenie wniosku, wskazując, że lokal nie ma cechy samodzielności. W toku postępowania dowodowego ustala-no, czy lokal, do którego przysługuje powodowi własnościowe prawo do lokalu, jest lokalem samodzielnym; z opinii biegłych wynikało, że lokal takiej cechy nie ma, a dla jej uzyskania konieczne jest przeprowadzenie prac adaptacyjnych. Następnie, powoławszy się na orzecze-nia Sądu Najwyższego, sąd rejonowy zmienił tryb postępowania na procesowy i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Gdańsku. Pytający sąd wyjaśnił, że przedmiotem jego pytania prawnego jest „zarówno sam przepis art. 491 [u.s.m.] jak i jego utrwalona wykładnia”. W ocenie pytającego sądu niejasność przepisu umożliwiła taką jego wykładnię, której rezultat – przyjęty w orzecznictwie Sądu Najwyższego – jest niezgodny z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Dla zobrazowania jednolitej linii orzecznictwa, pytający sąd przywołał następujące rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego: wyrok z 20 maja 2009 r. (sygn. akt I CSK 379/08), wyrok z 10 grudnia 2009 r. (sygn. akt III CSK 110/09), postanowienie z 17 listopada 2011 r. (sygn. akt III CZP 63/11), a nadto roz-strzygnięcia sądów powszechnych, w których sądy te powołały się na wykładnię przyjętą przez Sąd Najwyższy. Dodał, że takie jak przyjęte przez Sąd Najwyższy rozumienie kwestio-nowanego w pytaniu prawnym przepisu jest akceptowane w literaturze przedmiotu. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 3 Jeśli chodzi o relewantność pytania prawnego, sąd wyjaśnił, że wskutek eliminacji z systemu prawa normy wywiedzionej przez orzecznictwo z art. 491 u.s.m., należałoby przy-jąć, że art. 491 i art. 49 ust. 2 u.s.m. mają odmienne hipotezy, a w toczącej się przed nim sprawie sąd zastosowałby art. 49 ust. 2 u.s.m. Sprawa podlegałaby wówczas rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym z zastosowaniem przepisów o zniesieniu współwłasności oraz art. 11 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1892; dalej: u.w.l.). Ob-owiązywanie normy o treści wskazanej w petitum pytania prawnego skutkuje natomiast roz-poznaniem sprawy w postępowaniu procesowym, a to – jak podkreślił pytający sąd – unie-możliwia mu wydanie postanowienia, o jakim mowa w art. 11 ust. 2 ustawy o własności loka-li, nakazującego przeprowadzenie prac adaptacyjnych; sąd dodał, że takie postanowienie wstępne może wydać jedynie w postępowaniu nieprocesowym. Pytający sąd zaznaczył nadto, że jeśli lokal nie jest lokalem samodzielnym, a zarazem brak możliwości nakazania przepro-wadzenia prac adaptacyjnych, ustanowienie odrębnej własności lokalu i przeniesienie jej na rzecz powoda może okazać się niemożliwe. Przedstawiwszy historię regulacji dotyczących roszczeń związanych z ustanowieniem odrębnej własności lokali należących do zasobów spółdzielni mieszkaniowych, pytający sąd odniósł się do wątpliwości interpretacyjnych dotyczących art. 491 u.s.m. oraz innych przepi-sów, m.in. art. 12 ust. 1, art. 1714 ust. 1 oraz art. 1715 ust. 1 u.s.m., wskazując przede wszyst-kim na niekorespondujące ze sobą użyte w tych przepisach wyrażenia: „umowa przeniesienia własności lokalu” oraz „ustanowienie odrębnej własności lokalu”. Po analizie regulacji za-wartych w u.s.m., u.w.l. i k.c., sąd, odczytując cel art. 491 u.s.m., stwierdził, że ustawodawca zamierzał w sposób jednoznaczny określić tryb procesu cywilnego, a w nim powództwo o stwierdzenie obowiązku złożenia oświadczenia woli, jako właściwy do realizacji żądań o ustanowienie odrębnej własności lokalu pozostającego w zasobach spółdzielni mieszkanio-wej. Zdaniem pytającego sądu, miało to odróżniać sytuację osób uprawnionych na podstawie przepisów u.s.m. od sytuacji współwłaścicieli, którzy dokonują zniesienia współwłasności nieruchomości przez ustanowienie odrębnej własności lokali (art. 7 ust. 1 w związku z art. 11 ust. 1 u.w.l.). Mimo to – jak podkreślił pytający sąd – regulację art. 491 u.s.m. nie zawsze można zastosować do przymusowej realizacji żądania zawarcia umowy o ustanowienie od-rębnej własności lokalu. Jest to możliwe w sytuacji, gdy uregulowano stan prawny nierucho-mości spółdzielni i podjęto uchwałę zarządu określającą przedmiot odrębnej własności lokalu; wówczas nie ma przeszkód dochodzenia roszczenia zawarcia umowy przez złożenie powódz-twa o stwierdzenie obowiązku złożenia przez spółdzielnię oświadczenia woli określonej tre-ści. Natomiast tryb ten jest nieskuteczny, jeśli uchwałą zarządu nie określono odrębnego przedmiotu własności lub jeśli zachodzi potrzeba podjęcia jeszcze innych działań zmierzają-cych do wydzielenia lokalu (gdy nie spełnia on przesłanki samodzielności w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o własności lokali). Następnie pytający sąd odniósł się do zawartej w art. 491 u.s.m. przesłanki „bezczyn-ności spółdzielni”, podkreślając, że na sposobie jej rozumienia koncentrują się sformułowane w jego pytaniu prawnym zarzuty niezgodności z Konstytucją. W tej części uzasadnienia pyta-jący sąd omówił stanowisko Sądu Najwyższego, zajęte w wyroku z 9 maja 2009 r. (sygn. akt I CSK 379/08), w którym SN stwierdził: „Użyte w art. 491 [u.s.m.] określenie «w razie bez-czynności spółdzielni» jest na tyle pojemne, że obejmuje każdą postać bezczynności, czyli niepodjęcia przez organ wykonawczy spółdzielni czynności niezbędnych do wyodrębnienia lokalu i przeniesienia jego własności na uprawnionego. Dotyczy to także czynności, o których mowa w art. 41 i 42 u.s.m.”. Zdaniem pytającego sądu, w postępowaniu rozpoznawczym w trybie procesowym nie ma możliwości zastąpienia żadnymi działaniami procesowymi „bezczynności spółdzielni” w rozumieniu przyjętym przez Sąd Najwyższy. Pytający sąd nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, że sąd rozpoznający sprawę dotyczącą roszczenia w trybie art. 491 u.s.m. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 4 może ustalić wszystkie niezbędne elementy do wyodrębnienia i przeniesienia własności loka-lu. Wyjaśnił, że w postępowaniu procesowym sąd orzeka o zgłoszonym żądaniu, jest nim związany i nie może wykroczyć poza jego zakres (art. 321 k.p.c.). W przypadku żądania usta-nowienia odrębnej własności lokalu należy określić co najmniej rodzaj, położenie i po-wierzchnię lokalu oraz pomieszczeń przynależnych, a także wysokość udziałów w nierucho-mości wspólnej oraz samą nieruchomość wspólną (grunt z budynkiem) przez oznaczenie księgi wieczystej. W sytuacji gdy nie uregulowano stanu prawnego nieruchomości (np. nie została wydzielona nieruchomość gruntowa pod budynkiem) lub nie została podjęta uchwała zarządu spółdzielni mieszkaniowej o określeniu przedmiotu odrębnej własności lokali, powód nie ma możliwości, by określić treść żądanego oświadczenia. Pytający sąd podkreślił, że do-konane w procesie ustalenie co do wysokości udziału miałoby wpływ na zakres uprawnień innych podmiotów, którym także przysługuje roszczenie o ustanowienie odrębnej własności lokalu, przy czym brak regulacji, która przesądzałaby o rozszerzonej skuteczności tego rodza-ju wyroku (art. 365 § 1 k.p.c.). Konkludując tę część uzasadnienia pytania prawnego, pytający sąd stwierdził, że art. 491 u.s.m. w rozumieniu przyjętym w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest nieadekwat-nym narzędziem osiągnięcia celu, jakim jest uwłaszczenie spółdzielców. Pytający sąd zazna-czył, że tocząca się przed nim sprawa dobrze obrazuje ten problem. Lokal, którego dotyczy żądanie powoda, jest lokalem niesamodzielnym; dla uzyskania cechy samodzielności ko-nieczne jest przeprowadzenie odpowiednich prac adaptacyjnych. W postępowaniu proceso-wym sąd nie ma jednak możliwości wydania postanowienia wstępnego upoważaniającego uczestnika postępowania do wykonania takich prac. W konsekwencji – jak wskazał pytający sąd – dochodzi od sytuacji, w której uwzględnienie żądania powoda nie jest możliwe. Odwoławszy się do podobnych jak wyżej argumentów, pytający sąd uznał, że utrwa-lona wykładnia, zgodnie z którą art. 491 u.s.m. deroguje art. 49 tej ustawy, narusza także za-sady poprawnej legislacji. Zdaniem pytającego sądu, odmienność sytuacji, w której poza zło-żeniem oświadczenia woli przez spółdzielnię nie ma przeszkód do ustanowienia odrębnej własności lokalu od tej, w której do jej ustanowienia niezbędne jest podjęcie szeregu działań określonych np. w art. 41 i art. 42 u.s.m., determinuje konieczność zróżnicowania trybu, w jakim zainteresowani mogą dochodzić swych praw. Kolejno pytający sąd uzasadnił zarzut niezgodności art. 491 u.s.m. z art. 45 ust. 1 Kon-stytucji. Jego zdaniem kwestionowany przepis w rozumieniu przyjętym w orzecznictwie Sądu Najwyższego w pewnych sytuacjach pozbawia osoby uprawnione do nabycia odrębnej wła-sności lokalu możliwości sądowego dochodzenia roszczeń. Zdaniem pytającego sądu, w sytuacji, w której roszczeniu o ustanowienie odrębnej własności lokalu spółdzielnia nie czyni zadość, gdyż nie składa stosowanego oświadczenia woli oraz nie podejmuje czynności zmierzających do określenia przedmiotu odrębnej własno-ści, tryb przyjęty w art. 491 u.s.m. uniemożliwia wydanie sprawiedliwego wyroku. Sąd nie może rozstrzygnąć o żądaniu, którego treść nie jest sprecyzowana, np. gdy nie wskazano wy-sokości udziału w nieruchomości wspólnej. Pytający sąd stwierdził, że prowadzenie postępo-wania dowodowego w celu ustalenia treści roszczenia byłoby sprzeczne z istotą kontradykto-ryjnego procesu cywilnego. 2. Przystąpiwszy do postępowania zainicjowanego pytaniem prawnym Sądu Okręgo-wego w Gdańsku, Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 29 czerwca 2016 r. zajął stano-wisko, że art. 491 u.s.m. w zakresie, w jakim uniemożliwia realizację roszczenia o ustanowie-nie i przeniesienie odrębnej własności lokalu przez spółdzielnię mieszkaniową, przyznanego w przepisach u.s.m., w sytuacji gdy zadośćuczynienie przesłance samodzielności lokalu wy-maga wykonania robót adaptacyjnych, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz z art. 2 Konstytucji. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 5 Rzecznik Praw Obywatelskich przede wszystkim – podobnie jak pytający sąd – wska-zał, że od 2009 r. utrwaliła się jednolita i jednoznaczna wykładnia art. 491 u.s.m., a właściwie dwóch przepisów tej ustawy, tj. art. 491 i art. 49 ust. 2 u.s.m., określających tryb dochodzenia przed sądem roszczenia o ustanowienie odrębnej własności lokalu i przeniesienie prawa wła-sności na osobę uprawnioną. Jak wyjaśnił, zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego i są-dów powszechnych, art. 491 u.s.m., jako przepis późniejszy regulujący tożsamą materię, z dniem 31 lipca 2007 r. derogował art. 49 tej ustawy; w konsekwencji tego stanowiska przyjmuje się, że od tego dnia nie jest dopuszczalne, by sąd prowadził postępowanie w prze-dmiocie realizacji roszczenia przeciwko spółdzielni mieszkaniowej o ustanowienie odrębnej własności i przeniesienie tego prawa na osobę uprawnioną w trybie przepisów k.p.c. o znie-sieniu współwłasności, czyli w trybie nieprocesowym. Rzecznik Praw Obywatelskich poddał w wątpliwość sposób sformułowania przez py-tający sąd przedmiotu zaskarżenia. Zdaniem Rzecznika, z punktu widzenia kontroli konstytu-cyjności, trafniejsze jest takie ujęcie przedmiotu kontroli, jak zaproponowane w petitum jego stanowiska; Rzecznik uznał, że odpowiada ono także intencji pytającego sądu, aby Trybunał Konstytucyjny zbadał zgodność z Konstytucją regulacji, według której realizacja roszczenia o ustanowienie przez spółdzielnię mieszkaniową odrębnej własności lokalu odbywa się w trybie procesowym, podczas gdy w tym trybie uczynienie zadość roszczeniu możliwe jest nie w każdym przypadku, w którym roszczenie jest uzasadnione. Omawiając przepisy u.s.m. dotyczące przekształceń praw do lokali, Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał te same problemy, na które zwrócił uwagę pytający sąd. W szczegól-ności zaznaczył, że przepisy u.s.m. nie zawierają wprawdzie wymagania, aby lokal, którego dotyczy roszczenie o ustanowienie odrębnej własności, miał charakter samodzielny, jednakże w praktyce realizacja roszczenia o ustanowienie odrębnej własności lokalu powiązana jest z koniecznością doprowadzenia do sytuacji, w której lokal może być wyodrębniony. Zawarta w art. 2 ustawy o własności lokali definicja lokalu ma bowiem zastosowanie do wszystkich lokali – nie tylko tych, które są w ramach spółdzielni przedmiotem odrębnej własności, ale także tych, które są przedmiotem spółdzielczego lokatorskiego i spółdzielczego własnościo-wego prawa do lokalu oraz prawa najmu. Rzecznik – tak jak pytający sąd – podkreślił, że gdy lokal nie może być uznany za samodzielny bez np. uprzedniego przeprowadzenia prac adap-tacyjnych, to w trybie procesowym w toku postępowania o stwierdzenie obowiązku złożenia oświadczenia woli o określonej treści, sąd nie może nałożyć na pozwanego obowiązku wyko-nania takich prac. Jeśli chodzi o stanowisko Sądu Najwyższego, Rzecznik Praw Obywatelskich podkre-ślił, że trudno odnaleźć orzeczenie, w którym sąd dokonałby samodzielnych ustaleń w tak szerokim zakresie, jak przewiduje to SN, w szczególności uznałby za samodzielny lokal wy-magający przeprowadzenia prac adaptacyjnych. Rzecznik dodał, że nieliczne dostępne orze-czenia nie pozwalają na jednoznaczne ustalenie, jakie czynności sądy wykonują samodzielnie, zanim stwierdzą wyrokiem obowiązek spółdzielni złożenia oświadczenia woli o ustanowieniu odrębnej własności lokalu (Rzecznik jako przykłady przytoczył wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z 16 grudnia 2014 r., sygn. akt III Ca 884/14). Rzecznik przychylił się zatem do sta-nowiska pytającego sądu i dodał, że doprowadzenie do tego, iż sąd wyda orzeczenie nakazu-jące spółdzielni złożenie oświadczenia woli po podjęciu szeregu czynności „w zastępstwie” spółdzielni (w szczególności wykonania prac adaptacyjnych warunkujących „samodzielność” lokalu) wymaga precyzyjnego i szczegółowego sformułowania pozwu – trudnego do zreali-zowania zwłaszcza przez osoby niekorzystające z fachowej pomocy prawnej. Wziąwszy pod uwagę wskazane wyżej okoliczności, Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że art. 491 u.s.m. w zakresie, w jakim uniemożliwia realizację roszczenia o usta-nowienie i przeniesienie odrębnej własności lokalu przez spółdzielnię mieszkaniową, przy-znanego w przepisach u.s.m., w sytuacji gdy zadośćuczynienie przesłance samodzielności OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 6 lokalu wymaga wykonania robót adaptacyjnych, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W takich sytuacjach zaskarżony przepis czyni sądową ochronę przyznanego przez ustawę roszczenia iluzoryczną. Jeśli chodzi o zarzut niezgodności kwestionowanej regulacji z art. 2 Konstytucji, Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że „z zasady zaufania do państwa i stanowionego przez to państwo prawa wynika między innymi obowiązek takiego uregulowania procedur cywilnych, aby uprawnione podmioty mogły efektywnie dochodzić swoich praw – obowiązek zapewnienia spójności praw przyznających uprawnienia z prawami regulującymi sposób rea-lizacji tych uprawnień”. Rzecznik podkreślił, że od momentu uchwalenia u.s.m. ustawodawca przyjął jako wiodącą koncepcję powszechnego „uwłaszczenia”, polegającego na ułatwieniu w maksymalnym stopniu przekształcenia istniejących tytułów prawnych do lokali w prawo własności. Dodał, że w kolejnych latach ugruntowało się uzasadnione przeświadczenie oby-wateli, że państwo wspiera i chroni dążenia podmiotów posiadających tytuły prawne do lokali w spółdzielniach mieszkaniowych do uzyskania prawa własności w wyniku „przekształcenia” tych tytułów prawnych. Gwarancją tych dążeń – jak zaznaczył Rzecznik – są przyznane przez prawo roszczenia o ustanowienie odrębnej własności lokalu oraz droga sądowa ich realizacji w przypadku bezczynności spółdzielni. Podsumowując swe rozważania, Rzecznik stwierdził, że wyznaczenie przez ustawodawcę takiego trybu postępowania sądowego, który nie stwarza faktycznej możliwości zadośćuczynienia roszczeniu w każdej sytuacji, narusza zasadę zaufa-nia do państwa i stanowionego przez nie prawa. 3. W piśmie z 5 września 2016 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 83 ust. 1 w związku z art. 40 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157) z uwagi na niedopuszczalność orzekania. Omówiwszy kontekst historyczny oraz regulacje tworzące otoczenie normatywne art. 491 u.s.m., Prokurator Generalny uznał, że pytanie prawne Sądu Okręgowego w Gdańsku nie dotyczy ustalonej w orzecznictwie treści kwestionowanego przepisu, lecz w istocie zmie-rza do rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny o obowiązywaniu art. 49 ust. 2 u.s.m., poprzedzonego oceną prawidłowości stosowania przez sądy zasady lex posteriori derogat legi priori. Zauważył przy tym, że uzasadnienie pytania prawnego w przeważającej części oparte jest na polemice ze stanowiskiem Sądu Najwyższego. Prokurator Generalny stwierdził, że tak sformułowane pytanie prawne nie spełnia jed-nej z przesłanek jego dopuszczalności, a mianowicie przesłanki przedmiotowej, gdyż dotyczy poprawności wykładni, a nie treści normy prawnej. Jak wskazał, zgodnie z ustalonym orzecz-nictwem Trybunału, pytanie prawne nie może być przedstawione w celu uzyskania dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny wiążącej wykładni skarżonego przez sąd przepisu. 4. W piśmie swego Marszałka z 22 czerwca 2017 r. stanowisko w sprawie zajął Sejm, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Omówiwszy orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące przesłanek dopusz-czalności pytania prawnego, Sejm rozważył, czy przedmiotem pytania prawnego jest treść art. 491 u.s.m., czy raczej zmierza ono do ustalenia przez Trybunał obowiązywania (powinno-ści stosowania) art. 49 ust. 2 u.s.m. oraz wykładni art. 49 i art. 491 u.s.m. Sejm wskazał, że roszczenia o ustanowienie odrębnej własności lokalu przez spół-dzielnię mieszkaniową i jej przeniesienie na spółdzielcę lub inną osobę uprawnioną według art. 12 ust. 1, art. 174, art. 1715, art. 39 ust. 1 i art. 48 ust. 1 u.s.m. stanowią przejaw tzw. uwłaszczenia spółdzielców, budzącego pewne kontrowersje co do warunków, na jakich jest OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 7 dokonywane (por. np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 29 maja 2001 r., sygn. K 5/01; 20 kwietnia 2005 r., sygn. K 42/02; 5 września 2006 r., sygn. K 51/05). Jednakże – jak zazna-czył Sejm – materialnoprawne podstawy i treść roszczenia o ustanowienie i przeniesienie własności lokalu nie są przedmiotem zaskarżenia w rozpoznawanej sprawie, a to znaczy, że na jej potrzeby należy przyjąć, że przesłanki roszczenia in casu spełniono. Sejm omówił następnie regulację zawartą w art. 49 u.s.m., podnosząc, że wykazywała ona pewne niedostatki. Zauważył przy tym, że w doktrynie zwracano uwagę na nieadekwat-ność przyjętego trybu nieprocesowego do jego przedmiotu, brak harmonizacji art. 49 u.s.m. z innymi przepisami u.s.m., będący następstwem zmian wprowadzanych w latach 2004-2005, ograniczenie zakresu art. 49 u.s.m. Wskutek tych wątpliwości do tekstu u.s.m. dodano art. 491. Kolejno Sejm przenalizował orzecznictwo sądowe dotyczące art. 491 u.s.m. Wskazał, że w świetle orzecznictwa wynik postępowania prowadzonego na podstawie wskazanego przepisu może być trojaki. Po pierwsze, sąd może stwierdzić bezczynność spółdzielni i uwzględnić żądanie pozwu, wydając zastępcze oświadczenie woli o wyodrębnieniu lokalu. Następuje to tylko wtedy, gdy stan prawny nieruchomości na to pozwala. Po drugie, sąd może nie znaleźć podstawy do uwzględnienia powództwa i je oddalić, jeżeli; a) wyodrębnienie lo-kalu nie jest dopuszczalne z przyczyn leżących po stronie powodowej – na przykład powódz-two wniosła osoba nieuprawniona do wystąpienia z takim roszczeniem, zalegająca z opłatami eksploatacyjnymi lub wniesieniem wkładu budowalnego albo b) opóźnienia w procesie wyod-rębnienia lokali nie noszą znamion bezczynności, lecz powstały w powodów niezależnych od spółdzielni – na przykład przedłużających się postępowań związanych z uregulowaniem tytu-łu do gruntu, podziału lub połączenia nieruchomości, wykonania niezbędnych prac geodezyj-nych, uzgodnienia księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym albo legalnością uchwał zarządu spółdzielni, przy czym niektóre opóźnienia mogą być spowodowane także przez osoby występujące z żądaniem wyodrębnienia lokalu. Po trzecie, postępowanie w sprawie może zostać umorzone (np. w wypadku zawarcia ugody sądowej lub cofnięcia po-zwu). Omówiwszy jeszcze przywołane w pytaniu prawnym orzeczenia Sądu Najwyższego, Sejm uznał, że pytanie prawne Sądu Okręgowego w Gdańsku jest próbą zaangażowania Try-bunału Konstytucyjnego w oceny walidacyjne (bądź – kolizyjne) dotyczące obowiązywania (bądź – stosowania) art. 49 u.s.m., a w konsekwencji – ustalenia przez Trybunał obowiązują-cego stanu prawnego w zakresie trybu dochodzenia roszczenia o przeniesienie własności lo-kalu. Sejm dodatkowo podał w wątpliwość spełnienie przez pytanie prawne Sądu Okręgo-wego w Gdańsku przesłanki funkcjonalnej. Jak zauważył, pytający sąd przyjął, że eliminacja normy wywiedzionej z art. 491 u.s.m. o treści nadanej przez orzecznictwo otworzyłaby moż-liwość rozpoznania sprawy w trybie nieprocesowym, gdyż można by przyjąć, że art. 491 i art. 49 ust. 2 u.s.m. mają odmienne hipotezy. Zdaniem Sejmu, wniosek taki jest dyskusyjny, gdyż odrębnej analizy wymagałaby weryfikacja prawidłowości stanowiska Sądu Najwyższe-go co do skutku wyroku Trybunału w sprawie o sygn. K 42/02. Sejm podkreślił, że w jego ocenie, nie ma podstaw do różnicowania skutków wyroków Trybunału w zależności od tego, czy dany wyrok dotyczy przepisu „merytorycznego”, czy przepisu zmieniającego lub derogu-jącego. Dlatego Sejm uznał, że wyrok o sygn. K 42/02 nie spowodował „przywrócenia mocy obowiązującej” art. 49 u.s.m., a stan niekonstytucyjności w tym zakresie został usunięty (inna rzecz – czy prawidłowo i definitywnie) przez wprowadzenie kwestionowanego art. 491 u.s.m. Na zakończenie, Sejm rozważył zarzucany w pytaniu prawnym brak możliwości uwzględnienia roszczenia o przeniesienie własności lokalu w sytuacji, gdy zadośćuczynienie przesłance samodzielności lokalu wymaga przeprowadzenia robót adaptacyjnych. Wskazał, że wobec braku ustabilizowanego orzecznictwa nie można a limine wykluczyć dopuszczalno- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 8 ści zastosowania art. 11 ust. 2 u.w.l. w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 491 u.s.m. w drodze analogi – tym bardziej że przedmiotem postępowania toczącego się na pod-stawie art. 491 u.s.m. (podobnie jak na podstawie art. 49 ust. 2 u.s.m.) jest nie tyle samo prze-niesienie odrębnej własności lokalu, ile jej ustanowienie. W ocenie Sejmu, może za tym przemawiać art. 1714 u.s.m. oraz reguła instrumentalnego nakazu, a instrumentem możliwym do wykorzystania jest również wyrok wstępny. Sejm podkreślił, że pytający sąd nie podjął takich zabiegów interpretacyjnych i aplikacyjnych. II Na rozprawie w dniu 14 marca 2018 r. przedstawiciele uczestników: pytającego sądu, Sejmu, Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich podtrzymali stanowiska w sprawie. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Sąd Okręgowy w Gdańsku zakwestionował konstytucyjność art. 491 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1222, ze zm.; da-lej: u.s.m.). Przepis ten dodano ustawą z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873, ze zm.; dalej: ustawa nowelizująca z 2007 r.), która – zgodnie z jej art. 12 – weszła w życie 31 lipca 2007 r. Art. 491 u.s.m. miał następujące brzmienie pierwotne: „Osoba, która na podstawie ustawy może żądać ustanowienia prawa odrębnej własno-ści lokalu, w razie bezczynności spółdzielni może wystąpić do sądu z powództwem na pod-stawie art. 64 Kodeksu cywilnego w związku z art. 1047 § 1 Kodeksu postępowania cywilne-go. Pozew wolny jest od opłaty sądowej, zaś koszty postępowania sądowego pokrywa spół-dzielnia”. Art. 491 u.s.m. zmieniono następnie ustawą z dnia 18 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 223, poz. 1779; dalej: ustawa nowelizująca z 2009 r.) w ten sposób, że zdaniu drugiemu tego przepisu nadano następujące brzmienie: „Koszty sądowe oraz koszty zastępstwa procesowego pokrywa spółdzielnia”. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 27 lipca 2012 r., sygn. P 8/12 (OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 85) orzekł, że art. 491 zdanie drugie u.s.m. – w brzmieniu pierwotnym oraz w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z 2009 r. – obciążając pozwaną spółdzielnię mieszkaniową kosztami procesu niezależnie od wyniku postępowania, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wskutek tego orzeczenia Trybunału nastąpiło wyeliminowanie art. 491 zdanie drugie u.s.m. z systemu, co uwzględniono w tekście jednoli-tym (Dz. U. z 2013 r. poz. 1222). Sąd Okręgowy w Gdańsku, przedstawiając pytanie prawne dotyczące konstytucyjno-ści art. 491 u.s.m. do tego tekstu się odwołał, co uczynił także Trybunał Konstytucyjny ozna-czając przedmiot kontroli konstytucyjności w niniejszej sprawie. 2. Trybunał Konstytucyjny – biorąc również pod uwagę, że uczestnicy niniejszego po-stępowania: Sejm i Prokurator Generalny podnieśli w tym zakresie wątpliwości – przede OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 9 wszystkim ustalił, czy Sąd Okręgowy w Gdańsku ma legitymację do zadania pytania prawne-go na podstawie art. 193 Konstytucji. Trybunał zaznaczył, że 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: otpTK), przy czym art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyj-nym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) stanowi, że do postępowań wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie otpTK stosuje się tę właśnie ustawę, z zastrzeżeniem dokonanych już czynności procesowych, które – zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy wprowadzającej – pozostają w mocy. Z tego względu przy rozpoznaniu analizowanej sprawy zastosowanie znajdowały przepisy otpTK. W świetle Konstytucji i kolejno obowiązujących ustaw o Trybunale Konstytucyjnym, dopuszczalność przedstawienia pytania prawnego jest uwarunkowana trzema przesłankami: 1) podmiotową – wedle której może to uczynić jedynie sąd jako państwowy organ władzy sądowniczej, oddzielony i niezależny od legislatywy i egzekutywy, 2) przedmiotową – w myśl której przedmiotem pytania prawnego może być wyłącznie zarzut niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą oraz 3) funkcjonalną, która ogranicza możliwość wystąpienia z pytaniem prawnym tylko do sytua-cji, gdy od odpowiedzi na nie zależy rozstrzygnięcie konkretnej sprawy toczącej się przed sądem. Jakkolwiek spełnienie pierwszej z wymienionych przesłanek nie budzi w niniejszym wypadku wątpliwości, to szczegółowej weryfikacji wymagała realizacja przesłanki przedmio-towej i funkcjonalnej. 2.1. W petitum pytania prawnego pytający sąd, odwołując się do orzecznictwa SN, przedmiotem tego pytania uczynił zarzut niezgodności określonego rozumienia art. 491 u.s.m. z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu pytania (s. 6), sąd wyjaśnił natomiast, że przedmiotem pytania jest „zarówno przepis art. 491 [u.s.m], jak i przyjęt[a] na podstawie utrwalonej wykładni norm[a]”. Ustalenie, co jest w istocie przedmiotem pytania prawnego Sądu Okręgowego w Gdańsku, wymagało przeanalizowania kwestionowanej regulacji oraz jej zmian wynikają-cych z: a) kolejnych nowelizacji u.s.m., b) orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, a także c) praktyki jej stosowania. 2.1.1. Zanim wszedł w życie zakwestionowany w niniejszej sprawie art. 491 u.s.m., przepisem określającym tryb postępowania sądowego w sprawach o realizację przyznanego przez u.s.m. roszczenia o ustanowienie i przeniesienie na uprawnionego odrębnej własności lokalu w przypadku niewypełnienia przez spółdzielnię ustawowych obowiązków był art. 49 u.s.m. Art. 49 u.s.m. został uchylony art. 1 pkt 40 ustawy z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2058; dalej: ustawa nowelizująca z 2002 r.), który wszedł w życie 15 stycznia 2003 r. Trybunał Konstytucyjny w wyroku 20 kwietnia 2005 r. (sygn. K 42/02, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 38) orzekł, że art. 1 pkt 40 ustawy nowelizującej z 2002 r. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 oraz jest zgodny z art. 2 i art. 75 ust. 1 Konstytucji. Ocena konstytucyjności tego przepisu wiązała się z zarzutami postawionymi wówczas wobec art. 42 u.s.m. w brzmieniu nadanym mu ustawą nowelizującą z 2002 r. Wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego (sygn. K 42/02) art. 1 pkt 40 ustawy nowelizującej – a zatem przepis uchylający art. 49 u.s.m. – utracił moc obowiązującą z dniem 28 kwietnia 2005 r. Trybunał Konstytucyjny w tym orzeczeniu nie wypowiedział się wprost na temat skutków stwierdzenia niekonstytucyjności badanego przepisu uchylającego. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 10 Choć zagadnienie przywrócenia mocy obowiązującej przepisu na skutek orzeczenia Trybunału jest sporne, a orzeczniczy dorobek polskiego sądu konstytucyjnego nie pozwala odtworzyć spójnych założeń konstrukcji „odżycia” uchylonego przepisu (por. A. Dębowska, P. Tuleja, Dopuszczalność, charakter i skutki tzw. odżycia przepisów po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Znaczenie wyroków Trybunału Konstytucyjnego dla tekstu jednolitego ustawy, red. M. Laskowska, Warszawa 2017, s. 127-172), to jednak Trybunał dopuszcza sy-tuacje, w których możliwe jest przyjęcie takiego właśnie bezpośredniego skutku jego wyroku. Jeśli chodzi o wyrok o sygn. K 42/02 w zakresie dotyczącym stwierdzenia niekonstytucyjno-ści art. 1 pkt 40 ustawy nowelizującej z 2002 r., to należy zauważyć, że przyczyną rozstrzy-gnięcia TK nie były wady samego aktu (czynności) nowelizacji, ale jego wadliwość material-na. Do zagadnienia, czy daje to podstawę do przyjęcia skutku w postaci „odżycia” uchy-lonego przepisu, tj. art. 49 u.s.m., odniósł się w swym orzecznictwie Sąd Najwyższy. W orze-czeniu z 20 maja 2009 r. (sygn. akt I CSK 379/08), przyjąwszy, że rozstrzygnięcie Trybunału stwierdzające niezgodność z Konstytucją przepisu uchylającego wcześniej obowiązujący przepis wywołuje skutek ex tunc, Sąd Najwyższy uznał, iż w wyniku wyroku Trybunału w sprawie o sygn. K 42/02, art. 49 u.s.m. „odzyskał” moc obowiązującą. Stanowisko to pod-trzymano w kolejnych orzeczeniach, np. wyroku z 10 grudnia 2009 r. (sygn. akt III CSK 110/09), wyroku z 13 stycznia 2011 r. (sygn. akt III CSK 94/10) oraz postanowieniu z 17 li-stopada 2011 r. (sygn. akt III CZP 63/11). Sąd Najwyższy w wyroku z 20 maja 2009 r. (sygn. akt I CSK 379/08) uznał nadto, że art. 491 u.s.m. – zgodnie z regułą lex posteriori derogat legi priori – uchylił art. 49 u.s.m., skoro reguluje tę samą materię „w sposób prawidłowy” (por. postanowienie SN z 17 listopada 2011 r., sygn. akt III CZP 63/11). Z kolei w wyroku z 10 grudnia 2009 r. (sygn. akt III CSK 110/09) SN stwierdził bardziej szczegółowo, że z chwilą wejścia w życie art. 491 u.s.m. uchy-lony został art. 49 ust. 2 u.s.m., co znaczy – jak dodał SN – że od 31 lipca 2007 r. (od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej z 2007 r.) członkowie spółdzielni i inne osoby upraw-nione na podstawie przepisów u.s.m. mogą dochodzić roszczenia o ustanowienie (przeniesie-nie) odrębnej własności lokalu wyłącznie w procesie, na podstawie art. 64 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459, ze zm.; dalej: k.c.) i art. 1047 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.) w związku z art. 491 i art. 49 ust. 1 u.s.m. Zdaniem SN, zarówno art. 491 jak i art. 49 ust. 2 u.s.m. regulują taką samą sytuację, w której spółdziel-nia, mimo obowiązku wynikającego z ustawy, nie dokonuje wyodrębnienia własności lokali; przepisy te przewidują natomiast dwa różne tryby postępowania cywilnego: procesowy i nie-procesowy. W postanowieniu z 17 listopada 2011 r. (sygn. akt III CZP 63/11) SN odmówił podjęcia uchwały, wskazując – odwoławszy się do swego wcześniejszego orzecznictwa – że przedstawione mu zagadnienie prawne nie budzi już wątpliwości; zagadnienie to było sfor-mułowane następująco: „Czy po wejściu w życie art. 491 [u.s.m.] członek spółdzielni – w ra-zie bezczynności spółdzielni – może żądać w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art. 49 ust. 1 i 2 [u.s.m.] ustanowienia na jego rzecz odrębnej własności lokalu, czy też jedyną drogą do realizacji tego uprawnienia jest powództwo wytoczone w oparciu o art. 491 w związku z art. 49 ust. 1 [u.s.m]”. SN odrzucił tym samym inny – przyjmowany czasem przez sądy niższych instancji – rezultat interpretacyjny, zgodnie z którym zakresy normowania art. 49 i art. 491 u.s.m. nie pokrywają się, co znaczy, że w sytuacji, w której spółdzielnia nie podejmie czynności, o któ-rych mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m., stosuje się art. 49 u.s.m., natomiast art. 491 u.s.m. regulu-je tylko taką sytuację, w której podjęto przewidzianą w art. 42 u.s.m. uchwałę zarządu spół-dzielni mieszkaniowej, zaniechano natomiast czynności zmierzających do przeniesienia wła-sności lokalu. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 11 Podsumowując, z analizy przywołanych orzeczeń Sądu Najwyższego wynika, że Sąd ten uznaje, iż art. 49 ust. 1 u.s.m. wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 42/02 jest nadal elementem systemu prawa, natomiast art. 49 ust. 2 u.s.m. jako przepis wcześniejszy w wyniku zastosowania reguły kolizyjnej lex posteriori derogat legi priori zo-stał uchylony przez przepis późniejszy, czyli przez art. 491 u.s.m. Tezę głoszącą, że przepisem regulującym tryb postępowania w sprawach, w których uprawniony żąda ustanowienia odrębnej własności lokalu i przeniesienia tego prawa na niego, a spółdzielnia nie wypełnia ciążących na niej obowiązków, jest obecnie tylko art. 491 u.s.m., wspiera także analiza prac legislacyjnych nad ustawą nowelizującą z 2007 r. Zauważyli to zarówno pytający sąd, jak i Rzecznik Praw Obywatelskich. Mimo że powyższej myśli nie wyrażono wprost, przebieg prac ustawodawczych zdaje się wskazywać, iż zamiarem prawo-dawcy było objęcie hipotezą art. 491 u.s.m. także tych sytuacji, o których mowa w art. 49 ust. 1 u.s.m. Sejm w swym stanowisku przedstawionym w niniejszej sprawie podważył „rea-nimacyjny” skutek wyroku Trybunału o sygn. K 42/02 i stwierdził, że w wyroku tym Trybu-nał orzekł o niekonstytucyjności pominięcia legislacyjnego, polegającego na braku procedu-ralnych możliwości realizacji roszczenia o ustanowienie i przeniesienie prawa odrębnej wła-sności lokalu. Rzecznik Praw Obywatelskich dla potwierdzenia, że takie właśnie było prze-konanie ustawodawcy przytoczył dodatkowo stanowisko Ministra Sprawiedliwości (pismo z 7 lutego 2008 r., znak DL-P-II-416-9/07). Minister Sprawiedliwości, odniósłszy się do wy-roku Trybunału Konstytucyjnego, stwierdził, że ustawodawca, uchwalając ustawę nowelizu-jącą z 2007 r., raczej nie wychodził z założenia, że art. 49 (oraz art. 108) u.s.m. obowiązuje. Jak wskazał Minister: „W innym wypadku trudno byłoby racjonalnie wyjaśnić uchwalenie przez Parlament nowych przepisów, regulujących w sposób odmienny tą samą problematykę, co przepisy uchylone”. Niemniej jednak – uchwalając nowelizację z 2007 r. – ustawodawca nie zdecydował się uchylić art. 49 ust. 2 u.s.m. Co także istotne z punktu widzenia niniejszej sprawy, już wówczas Minister Sprawiedliwości wyjaśnił, że nie dysponuje danymi staty-stycznymi pozwalającymi zweryfikować informację, iż w praktyce sądy rozpoznają analizo-waną kategorię spraw w różnych trybach; uznał, że kwestia ta jest uregulowana w art. 491 u.s.m. i że nie istnieje potrzeba podjęcia działań legislacyjnych w tym zakresie. Problemy dotyczące relacji art. 49 i art. 491 u.s.m. ujawnia także tekst jednolity (Dz. U. z 2013 r. poz. 1222), w którym zamieszczono obydwa te przepisy, przy czym w od-nośniku do pierwszego z nich wyjaśniono: „Uchylony przez art. 1 pkt 40 ustawy z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych in-nych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2058), która weszła w życie z dniem 15 stycznia 2003 r.; uchylenie utraciło moc z dniem 28 kwietnia 2005 r. na podstawie wyroku Trybunału Konsty-tucyjnego z dnia 20 kwietnia 2005 r. sygn. akt K 42/02 (Dz. U. Nr 72, poz. 643)”. 2.1.2. Poczynione ustalenia pozwoliły sformułować konkluzję, że pytanie prawne Są-du Okręgowego w Gdańsku dotyczy regulacji, która jest „współkształtowana” przez ustawo-dawcę, wyroki Trybunału Konstytucyjnego, a także przez orzecznictwo Sądu Najwyższego. Rekonstruując przedmiot przedstawionego mu pytania prawnego, Trybunał Konstytucyjny musiał wziąć pod uwagę powyższą okoliczność. Najpierw jednak należało zauważyć, że w petitum tego pytania sąd opisał jego przedmiot, posługując się formułą interpretacyjną. Za-pytał mianowicie o zgodność z Konstytucją art. 491 u.s.m. rozumianego w ten sposób, że: – po pierwsze, użyte w nim sformułowanie „w razie bezczynności spółdzielni” obej-muje każdą postać bezczynności, czyli niepodjęcia przez organ wykonawczy spółdzielni czynności niezbędnych do wyodrębnienia lokalu i przeniesienia jego własności na uprawnio-nego, zatem także czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m, – po drugie, deroguje art. 49 u.s.m. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 12 Tak ujęte zaskarżenie dotyczy dwóch kwestii: sposobu rozumienia występującego w art. 491 u.s.m. wyrażenia „bezczynność spółdzielni”, a więc problemu interpretacyjnego oraz problemu walidacyjnego, mianowicie relacji art. 491 u.s.m. do art. 49 u.s.m. Oba te pro-blemy zostały rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W świetle tego orzecznic-twa nie jest dopuszczalne, aby sąd prowadził postępowanie w sprawie dochodzenia roszcze-nia przeciwko spółdzielni mieszkaniowej o ustanowienie odrębnej własności lokalu i przenie-sienie tego prawa na osobę uprawnioną w trybie przepisów k.p.c. o zniesieniu współwłasno-ści, czyli w trybie nieprocesowym. Jedynym przepisem regulującym tryb dochodzenia rosz-czeń tego rodzaju jest obecnie art. 491 u.s.m. Taki pogląd potwierdzają dodatkowo argumenty zaczerpnięte z prac ustawodawczych nad nowelizacją, która przepis ten dodała do tekstu u.s.m. Zatem mimo interpretacyjnej formuły pytania prawnego jego przedmiotem nie jest je-den z możliwych wariantów interpretacyjnych poddanej kontroli regulacji, ale norma prawna wywiedziona z art. 491 u.s.m. o treści, jaką nadano jej w procesie stosowania prawa. Podstawą do przyjęcia takiego wniosku jest, zdaniem Trybunału, omówione wcześniej, trwałe, po-wszechne i jednolite orzecznictwo Sądu Najwyższego. Taka rekonstrukcja przedmiotu pyta-nia prawnego nie jest sprzeczna z zamiarem pytającego sądu, który w uzasadnieniu pytania prawnego wyjaśnił, że przedmiotem tego pytania jest „zarówno sam przepis art. 491 [u.s.m.] jak i jego utrwalona wykładnia”, a zgodnie z zasadą falsa demonstratio non nocet, kluczowe znaczenie ma istota sprawy, a nie jej oznaczenie. Trybunał Konstytucyjny w swych dotychczasowych judykatach wielokrotnie wska-zywał, że jeżeli określony sposób rozumienia przepisu ustawy utrwalił się w sposób oczywi-sty, a zwłaszcza jeśli znalazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego bądź Naczelnego Sądu Administracyjnego, to należy uznać, że przepis ten – w praktyce swego stosowania – nabrał takiej właśnie treści, jaką odnalazły w nim najwyż-sze instancje sądowe naszego kraju. Trybunał zauważał pewną różnicę w ocenie warunku trwałości, powszechności i jednolitości wykładni poddanych jego kontroli regulacji prawnych wtedy, gdy kontrola ta zainicjowana jest pytaniem prawnym. Przyjmował bowiem, że w przypadku tego rodzaju kontroli wystarczy, aby określone rozumienie przepisu znalazło jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie SN. Znamienny jest w tym zakresie np. wyrok TK z 28 października 2003 r., sygn. P 3/03, w którym Trybunał stwierdził, że in-terpretacja przepisu dokonana przez Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów jest „wykładnią operacyjnie powszechną, przyjmowaną przez pozostałe składy Sądu Najwyższego, a de facto również inne sądy i uczestników obrotu cywilnoprawnego” (OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82, zob. także wyrok pełnego składu z 27 października 2010 r., sygn. K 10/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 81). Jeśli chodzi o regulację zakwestionowaną w niniejszej sprawie, dotyczące jej wypo-wiedzi Sądu Najwyższego nie są wprawdzie liczne, jednak we wszystkich zajęto w zasadzie takie samo stanowisko, a nadto, mimo upływu kolejnych lat, nie pojawiły się inne rozstrzy-gnięcia SN w tym zakresie. Jak trafnie wskazano w literaturze, ustalenie, czy w danej sytuacji mamy do czynienia z trwałą, powszechną i jednolitą praktyką stosowania kontrolowanej regu-lacji, musi być dokonywane a casu ad casum, gdyż żadne z możliwych kryteriów oceny nie jest samodzielnie rozstrzygające, a pod uwagę należy wziąć między innymi nie tylko instancję sądową akceptującą dany kierunek wykładni, liczbę rozstrzygnięć, w których opowiedziano się za pewnym rozwiązaniem interpretacyjnym (niełatwo przy tym określić, podjęcie ilu orze-czeń okaże się wystarczające, by ukształtować stabilną linię orzeczniczą), ale także czas, w jakim nie pojawiło się rozstrzygnięcie, w którym by przyjęto inny pogląd (zob. M. Her-mann, Wyroki interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego z perspektywy teoretycznoprawnej. Instrument ochrony ładu konstytucyjnego czy środek zapewniania jednolitości orzecznictwa, Warszawa 2015, s. 59). W niniejszej sprawie ważką przesłanką oceny warunku trwałości oraz OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 13 jednolitości dokonanej przez Sąd Najwyższy wykładni art. 491 u.s.m. było także to, że Sąd Najwyższy sam przyjął, iż zagadnienie prawne dotyczące relacji art. 491 u.s.m. wobec art. 49 u.s.m. nie budzi już wątpliwości w jego orzecznictwie (zob. przywołane wcześniej postano-wienie o sygn. akt III CZP 63/11). Mając na względzie wszystkie te okoliczności, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przedstawione mu pytanie prawne Sądu Okręgowego w Gdańsku jest pytaniem o normę prawną odtworzoną w orzecznictwie SN z art. 491 u.s.m. Takie pytanie prawne, jako dotyczą-ce treści prawa, a nie jego stosowania, może być przedmiotem dokonywanej przez Trybunał kontroli konstytucyjności. 2.2. Wziąwszy powyższe pod uwagę oraz uwzględniwszy okoliczności faktyczne i prawne w sprawie toczącej się przed pytającym sądem, Trybunał stwierdził, że pytanie prawne Sądu Okręgowego w Gdańsku spełnia przesłankę funkcjonalną. Art. 491 u.s.m. wy-znacza procesowy tryb rozpoznania spraw takich, jak zawisła przed pytającym sądem, a przez to – co wykazał pytający sąd – może wpływać na ich rozstrzygnięcie. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji wskazanych w pytaniu prawnym, tj. gdy spółdzielnia nie podjęła czynności zmierza-jących do określenia przedmiotu odrębnej własności, w szczególności jeśli istnieje spór co do samodzielności lokalu. Potencjalnie zatem, gdyby Trybunał wydał wyrok o niekonstytucyjno-ści normy prawnej o treści wywiedzionej z art. 491 u.s.m., to jego wyrok mógłby mieć wpływ ma rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed pytającym sądem. Określając przedmiot kontroli konstytucyjności Trybunał uwzględnił nadto, że pytają-cy sąd zakwestionował konstytucyjność art. 491 u.s.m. tylko w pewnym zakresie. W uzasad-nieniu swego pytania sąd odnosi zarzuty niekonstytucyjności do sytuacji, w której brak uchwały zarządu określającej przedmiot odrębnej własności lokali w danej nieruchomości (art. 42 u.s.m.), a dokładniej – w której sporna jest samodzielność lokalu. Sąd uzasadnił sfor-mułowane zarzuty tylko w odniesieniu do sytuacji, w której uczynienie zadość przesłance samodzielności lokalu wymaga wykonania robót adaptacyjnych, natomiast nie powołał argu-mentów na poparcie zarzutu niekonstytucyjności art. 491 u.s.m. w zakresie, w jakim przepis ten dotyczy innych form bezczynności spółdzielni w podejmowaniu czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m. (zob. art. 52 ust. 1 pkt 3 i 4 otpTK). To znaczy, że Trybunał w niniejszej sprawie tylko w takich, wyznaczonym pytaniem prawnym granicach, mógł orze-kać (zob. art. 67 otpTK). 3. Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych przewiduje kilka sytuacji, w których członek spółdzielni (lub osoba niebędąca członkiem spółdzielni) może wystąpić z żądaniem przekształcenia dotychczas przysługującego mu prawa do lokalu spółdzielczego w prawo odrębnej własności lokalu, a spółdzielnia jest zobowiązana zawrzeć z taką osobą umowę przeniesienia własności lokalu. Przede wszystkim chodzi o sytuacje, w których członek spół-dzielni (lub osoba niebędąca członkiem) występuje z żądaniem przekształcenia przysługują-cego mu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego lub spółdzielczego wła-snościowego prawa do lokalu w prawo odrębnej własności lokalu (art. 12 ust. 1, art. 1714 ust. 1 u.s.m.), ale także o inne – przewidziane np. w art. 1715, art. 39 ust. 1, art. 48 ust. 1, art. 481 u.s.m. W sprawie zawisłej przed sądem pytającym powód opiera swe roszczenie na art. 1714 u.s.m. W niniejszej sprawie nie zaskarżono poszczególnych przepisów stanowiących mate-rialną podstawę prawa do żądania przekształcenia spółdzielczego prawa do lokalu, dlatego Trybunał Konstytucyjny nie musiał analizować kolejnych zmian ich treści, będących następ-stwem nowelizacji lub wcześniejszych wyroków Trybunału, a dotyczących przede wszystkich warunków nabycia prawa o „intensywniejszej treści” niż prawo dotychczas przysługujące OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 14 uprawnionemu. Przepisy te stanowią otoczenie normatywne kwestionowanej regulacji, ale nie były przedmiotem niniejszego postępowania. W ścisłej relacji z przepisami określającymi, jakie warunki musi spełnić członek spół-dzielni (lub osoba niebędąca członkiem spółdzielni), aby uzyskał uprawnienie do żądania przekształcenia przysługującego mu spółdzielczego prawa do lokalu w prawo odrębnej wła-sności, pozostają przepisy określające obowiązki spółdzielni mieszkaniowej związane z pro-cesem przekształceń. Także te przepisy nie są zaskarżone w niniejszej sprawie, ale omówienie ich treści jest przydatne dla dalszego wywodu, gdyż art. 49 u.s.m. odwołuje się do nich wprost, a art. 491 u.s.m do nich nawiązuje. Przepisy określające obowiązki spółdzielni mieszkaniowych związane z procesem przekształceń zamieszczono wśród przepisów przejściowych u.s.m. Początkowo zakładano bowiem, że proces ten powinien się zamknąć w pewnym przedziale czasowym. Warunkiem podstawowym ustanowienia odrębnej własności lokali w budynkach spół-dzielni jest to, aby spółdzielnia mieszkaniowa była właścicielem lub użytkownikiem wieczy-stym gruntów (działek budowlanych), na których te budynki są posadowione (por. art. 35-36 u.s.m.). Ustanowienie i przeniesienie prawa odrębnej własności lokali wymaga podjęcia sze-regu różnych czynności. Spółdzielnia powinna między innymi określić przedmiot odrębnej własności wszystkich lokali mieszkalnych i lokali o innym przeznaczeniu w danej nierucho-mości (art. 42 ust. 1 u.s.m.), co następuje na podstawie uchwały zarządu spółdzielni sporzą-dzonej w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art. 42 ust. 2 u.s.m.). Uchwały takie stanowią podstawę oznaczenia lokali i przypadających na każdy lokal udziałów w nierucho-mości wspólnej podczas zawierania umów o ustanowieniu odrębnej własności lokali na rzecz członków spółdzielni, osób niebędących członkami spółdzielni, którym przysługuje spół-dzielcze własnościowe prawo do lokalu, lub spółdzielni mieszkaniowej oraz o przeniesieniu własności tych lokali przez spółdzielnię na rzecz członków spółdzielni lub innych osób (art. 42 ust. 5 u.s.m.). Uchwały te mogą być zaskarżone do sądu z powodu ich niezgodności z prawem lub jeśli naruszają interes prawny lub uprawnienia osób, których dotyczą (art. 43 ust. 5 u.s.m.). Art. 42 u.s.m. pierwotnie przewidywał, że określenie przez spółdzielnię mieszkaniową przedmiotu odrębnej własności wszystkich lokali mieszkalnych i lokali o innym przeznacze-niu ma nastąpić w okresie 12 miesięcy od dnia wejścia ustawy w życie; termin ten następnie wydłużono do 24 miesięcy (zob. ustawa z dnia 21 grudnia 2001 r. o zmianie ustaw: o Banko-wym Funduszu Gwarancyjnym, Prawo energetyczne, o partiach politycznych, o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych, o zmianie niektórych ustaw zwią-zanych z funkcjonowaniem administracji publicznej, Prawo telekomunikacyjne, o komercjali-zacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Pań-stwowe”, o spółdzielniach mieszkaniowych, o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych, Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczy-pospolitej Polskiej, o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbroj-nych Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2001-2006, o zmianie ustawy o zamówieniach pu-blicznych oraz o utracie mocy ustawy o kasach oszczędnościowo-budowlanych i wspieraniu przez państwo oszczędzania na cele mieszkaniowe, Dz. U. Nr 154, poz. 1802), a kolejno zmieniono na okres 24 miesięcy od dnia złożenia pierwszego wniosku o wyodrębnienie wła-sności lokalu w danej nieruchomości (ustawa nowelizująca z 2002 r.). Art. 42 ust. 1 u.s.m. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z 2002 r. zaskarżono do Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku o sygn. K 42/02, orzekł, że art. 42 ust. 1 u.s.m. w zakresie, w jakim wyznacza początek biegu terminu realizacji przewidzianego w nim obowiązku spółdzielni mieszkaniowej, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji. Trybunał orzekł także, że przepis ten traci moc obowiązującą po upływie 12 miesięcy od dnia ogłoszenia wy- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 15 roku. Oceniając konstytucyjność treści art. 42 ust. 1 u.s.m. w brzmieniu nadanym ustawą no-welizującą z 2002 r. w zakresie dotyczącym określenia terminu, w którym spółdzielnia ma zrealizować wskazany w tym przepisie obowiązek, Trybunał zaznaczył między innymi, że zaskarżona regulacja nie dawała członkowi spółdzielni możliwości uzyskania miarodajnej informacji o tym, jaki byłby jego udział w nieruchomości wspólnej, dopóki nie został złożony pierwszy wniosek o wyodrębnienie własności lokalu. Kierując się dążeniem do umożliwienia ustawodawcy poprawnego uregulowania omawianego zagadnienia, Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej art. 42 ust. 1 u.s.m. Ustawodawca – w zakresie dotyczącym art. 42 ust. 1 u.s.m. – nie wykonał wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a termin utraty mocy obowiązującej tego przepisu w zakresie wskazanym w wyroku o sygn. K 42/02 upłynął 29 kwietnia 2006 r. Z tym zatem dniem art. 42 ust. 1 u.s.m. w zakresie wskazanym w przywołanym wyroku Trybunału utracił moc obowią-zującą. Wbrew zatem stanowisku Trybunału, po 29 kwietnia 2006 r. art. 42 u.s.m. nadal prze-sądza, że zarządy spółdzielni w drodze uchwały określają przedmiot odrębnej własności loka-li, ale nie wyznacza już terminu realizacji tego obowiązku (por. E. Bończak-Kucharczyk, Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2013). Dokonując w ustawie nowelizującej z 2007 r. kolejnej zmiany przepisów będących podstawą materialną roszczeń o przekształcenie tytułu prawnego do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej, ustawodawca przewidział w nich, że spółdzielnie są obowiązane zawrzeć umowę przeniesienia własności lokalu z uprawnionym w ciągu 3 miesięcy od dnia złożenia przez niego wniosku, przy czym zastrzegł, że termin nie jest wiążący w przypadku, gdy nie-ruchomość posiada nieuregulowany stan prawny w rozumieniu art. 113 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami lub gdy spółdzielni nie przysługuje prawo własności lub użytkowania wieczystego gruntu, na którym wybudowała budynek lub wybu-dowali go jej poprzednicy prawni (zob. art. 12 ust. 11 i art. 1714 ust. 11 u.s.m. w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą z 2007 r.). W ustawie nowelizującej z 2007 r. zamieszczono również regulację przejściową, doty-czącą realizacji roszczeń przekształceniowych i obowiązków spółdzielni. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej noweli z osobą uprawnioną, która przed dniem wejścia w życie tej ustawy złożyła wniosek, o którym mowa w art. 111, art. 12, art. 1714, art. 1715, art. 39 i art. 48 u.s.m., spół-dzielnia mieszkaniowa obowiązana była zawrzeć umowę przeniesienia własności lokalu w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej z 2007 r., chyba że nie-ruchomość miała nieuregulowany stan prawny w rozumieniu art. 113 ust. 6 ustawy z 21 sier-pnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami lub spółdzielni nie przysługiwało prawo własno-ści lub użytkowania wieczystego gruntu, na którym wybudowała budynek lub wybudowali go jej poprzednicy prawni. Powyższy przepis był przedmiotem kontroli konstytucyjności; w wyroku z 17 grudnia 2008 r. (sygn. P 16/08, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 181) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 12 ust. 11 i art. 17 ust. 11 u.s.m. oraz art. 8 ust. 2 ustawy nowelizującej z 2007 r. są niekon-stytucyjne. W ocenie Trybunału nowela nałożyła na osoby działające w imieniu spółdzielni mieszkaniowych obowiązki niewykonalne w wyznaczonym ustawowo 3-miesięcznym termi-nie, grożąc za ich niewykonanie sankcją karną, a osobom uprawnionym do żądania prze-kształcenia dotychczasowego prawa do lokalu spółdzielczego w prawo własności stworzyła iluzję natychmiastowego uzyskania statusu właściciela mieszkania. W efekcie ustawodawca wykreował sztuczny konflikt między mieszkańcami, w tym członkami spółdzielni, a spół-dzielnią. Podejmując się wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. P 16/08, usta-wodawca do art. 12 dodał ust. 12, w którym powtórzył treść ust. 11 (przedłużył przewidziany w nim termin do 6 miesięcy), w art. 1714 ust. 11 także zmienił termin na 6-miesięczny, uchylił art. 8 ustawy nowelizującej z 2007 r. (art. 1 pkt 2, art. 1 pkt 3 oraz art. 3 ustawy nowe- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 16 lizującej z 2009 r.), wprowadzając jednocześnie nową regulację przejściową. Zgodnie z nią (art. 4 ust. 1 ustawy nowelizującej z 2009 r.) ustawodawca wyznaczył kolejny termin (30 czerwca 2010 r.), do końca którego spółdzielnie mieszkaniowe winny zawrzeć umowy przekształceniowe z uprawnionymi, którzy złożyli wnioski w okresie w tym przepisie wska-zanym, a zatem termin, po upływie którego niezawarcie takich umów kwalifikowane jest na pewno jako bezczynność spółdzielni. Co istotne – wykładnia art. 4 ust. 2 ustawy nowelizują-cej z 2009 r. prowadzi do wniosku, że ustawodawca posłużył się w tym przepisie wyrażeniem „bezczynność spółdzielni” w szerokim znaczeniu – tak jak interpretował to wyrażenie SN w przywołanych wcześniej orzeczeniach dotyczących rozumienia art. 491 u.s.m. Od czasu wejścia w życie ustawy nowelizującej z 2009 r. przepisy będące podstawą przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego lub spółdzielczego własnościo-wego prawa do lokalu w prawo odrębnej własności lokalu, a także przepisy określające zwią-zane z procesem przekształceń obowiązki spółdzielni mieszkaniowych nie były już zmienia-ne. 4. Jak wcześniej wskazano przed wejściem w życie art. 491 u.s.m., w przypadku gdy spółdzielnia nie podejmowała czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m., a nie to-czyło się postępowanie sądowe o stwierdzenie nieważności uchwały zarządu spółdzielni mieszkaniowej (art. 43 ust. 5 u.s.m.), uprawniony (w art. 49 ust. 1 u.s.m. mowa jest o członku spółdzielni mieszkaniowej, któremu przysługuje prawo żądania przeniesienia własności loka-lu należącego do spółdzielni) mógł wystąpić z wnioskiem do sądu. Postępowanie zainicjowa-ne tym wnioskiem toczyło się według przepisów kodeksu postępowania cywilnego o zniesie-niu współwłasności (art. 49 ust. 2 u.s.m.), czyli w trybie nieprocesowym. Obecnie, art. 491 u.s.m. – zgodnie z treścią nadaną mu w orzecznictwie Sądu Najwyż-szego (zob. cz. III, pkt 2 niniejszego uzasadnienia) – w razie bezczynności spółdzielni polega-jącej także na niewykonaniu obowiązków przewidzianych w art. 41 i art. 42 u.s.m. przewidu-je, że osoba, która na podstawie ustawy może żądać przekształcenia przysługującego jej do-tychczas tytułu prawnego do lokalu w prawo własności, ma prawo wystąpić do sądu z po-wództwem na podstawie art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c., czyli z powództwem przeciwko spółdzielni mieszkaniowej o zobowiązanie jej do zawarcia umowy o przeniesienie (ustanowienie) własności lokalu. Jak zauważył SN w uchwale (7) z 7 stycznia 1967 r. (sygn. akt III CZP 32/66), prawomocne orzeczenie sądu w niektórych przypadkach (między innymi gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem powoda) stwierdza zawarcie umowy i zastępuje tę umowę. 4.1. Pytający sąd w uzasadnieniu pytania prawnego wyjaśnił, że jego zdaniem „wła-ściwa ochrona stron i zapewnienie prawa do rzetelnego procesu, a także osiągnięcie zamie-rzonego przez ustawodawcę skutku w postaci umożliwienia ustanowienia odrębnej własności lokalu i przeniesienie tego prawa na rzecz podmiotu, któremu przysługuje spółdzielcze wła-snościowe prawo do lokalu, może nastąpić jedynie w postępowaniu nieprocesowym (…)”. Jednakże – co wynika z przeprowadzonej przez Trybunał Konstytucyjny w cz. III, pkt. 2 ni-niejszego uzasadnienia rekonstrukcji tego pytania – postawione zarzuty w istocie dotyczą nie samej zmiany trybu dochodzenia roszczeń przewidzianych w u.s.m, ale tego, że tryb przewi-dziany w art. 491 u.s.m. uniemożliwia w niektórych sytuacjach realizację przez uprawnionego roszczenia przewidzianego w materialnych przepisach u.s.m. Pytający sąd wskazał, że w ta-kim stanie faktycznym, jak w sprawie przed nim zawisłej, czyli w sytuacji, w której do speł-nienia przesłanki samodzielności lokalu konieczne jest przeprowadzenie prac adaptacyjnych, sąd – orzekając w trybie wyznaczonym przez art. 491 u.s.m. – nie ma możliwości, by nakazać przeprowadzenie takich prac, a wskutek tego ustanowienie odrębnej własności lokalu na rzecz OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 17 powoda (osoby, której dotychczas przysługiwało własnościowe prawo spółdzielcze do lokalu) jest niemożliwe. Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że – inaczej niż to zrekonstruował Rzecznik Praw Obywatelskich – pytanie prawne Sądu Okręgowego w Gdańsku nie dotyczy pominięcia pra-wodawczego. Art. 491 u.s.m. jest uregulowaniem pełnym, lecz możliwe do zastosowania w trybie w nim określonym środki procesowe są niewystarczające w sytuacji opisanej przez pytający sąd. 5. Pytający sąd zakwestionował zgodność art. 491 u.s.m. z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konsty-tucji. 5.1. Pierwszym wzorcem kontroli kwestionowanego uregulowania Sąd Okręgowy w Gdańsku uczynił wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadę określoności przepisów prawa. Uzasadniając zarzut jej naruszenia, sąd nie wskazał jednak, w czym miałaby się przejawiać nieokreśloność kwestionowanej regulacji. Wspomniał tylko o pewnych nieścisłościach termi-nologicznych w art. 12 ust. 1, art. 1714 ust. 1, art. 1715 ust. 1 u.s.m., co sprawia, że przepisy te nie korespondują ze sformułowaniem art. 491 u.s.m., zaznaczając jednocześnie, iż nie mają one takiego charakteru, który „dyskwalifikowałby przepis jako sprzeczny z kryterium jasno-ści przepisu oraz jego legislacyjnej poprawności”. Ponadto stwierdził, że użyte w zakwestio-nowanym przepisie wyrażenie „bezczynność spółdzielni” było niejasne, ale wątpliwości co do jego znaczenia usunął później Sąd Najwyższy. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny uznał, że sąd nie uzasadnił zarzutu niezgodności art. 491 u.s.m. z wywodzoną z art. 2 Konsty-tucji zasadą określoności. Brak uzasadnienia zarzutu, przejawiający się w niepowołaniu sa-modzielnych argumentów i dowodów na jego poparcie (por. art. 52 ust. 1 pkt 4 otpTK oraz art. 63 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Dz. U. Nr 1064, ze zm.), skutkuje niedopuszczalnością jego merytorycznego rozpoznania przez Try-bunał, co powoduje umorzenie postępowania w tym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 otpTK. Inne fragmenty uzasadnienia dotyczące niezgodności kwestionowanej regulacji z art. 2 Konstytucji, dowodzą, że sąd niezgodność tę wiąże z naruszeniem prawa do sądu – mówiąc słowami sądu – prawa do sprawiedliwego (rzetelnego) procesu. W tej płaszczyźnie art. 2 Konstytucji służy jedynie wzmocnieniu argumentacji uzasadniającej podstawowy zarzut, któ-rym jest naruszenie jej art. 45 ust. 1 Konstytucji, przez wyeksponowanie tezy głoszącej, że prawo do sądu jest jednym z fundamentów państwa prawa, a jego zagwarantowanie sprzyja budowaniu zaufania obywateli do państwa. Trybunał przypomina, że we wcześniejszym sta-nie konstytucyjnym zasada demokratycznego państwa prawnego odegrała istotną rolę w pro-cesie konstytucjonalizacji prawa do sądu. W aktualnym stanie prawnym prawo do sądu jest wyrażone w konkretnym przepisie Konstytucji, a zatem to przede wszystkim ten przepis sta-nowi podstawę kontroli zaskarżonej regulacji. 5.2. Drugim wzorcem kontroli pytający sąd uczynił art. 45 ust. 1 Konstytucji. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie dokonywał wykładni tego przepisu, ustalając treść poszczególnych elementów składających się na wyra-żone w nim prawo. Linia orzecznicza dotycząca prawa do sądu jako wzorca kontroli konsty-tucyjności jest więc utrwalona, co uzasadnia odstąpienie od każdorazowego jego opisywania. Dlatego Trybunał ograniczył się do przypomnienia, że w jego orzecznictwie przyjęto, iż na prawo do sądu składają się następujące elementy: 1) prawo dostępu do sądu, tj. uruchomienia procedury przed sądem – organem o określonej charakterystyce (właściwym, niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. do uzy- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 18 skania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, a nadto: 4) prawo do odpowiednie-go ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy. Formułując zarzut niezgodności art. 491 u.s.m. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, pytający sąd stwierdził, że kwestionowana regulacja narusza prawo do sprawiedliwej (rzetelnej) proce-dury oraz prawo do uzyskania sprawiedliwego wyroku i jego skutecznej realizacji. Aby uniknąć nieporozumień, Trybunał zaznacza, że określenie „prawo do rzetelnej procedury” (lub: „prawo do sprawiedliwej procedury”, „prawo do rzetelnego postępowania sądowego”, „sprawiedliwość proceduralna”) jest wieloznaczne. W szerokim znaczeniu termin ten, w nawiązaniu do występującego w aktach międzynarodowych terminu right to a fair trial, jest odpowiednikiem bardziej ogólnego terminu „prawo do sądu”, w wąskim – bywa używany na określenie jednego z elementów tego prawa. W tym ostatnim znaczeniu przez prawo do sprawiedliwej (rzetelnej) procedury rozumie się określony sposób ukształtowania instytucji procesowych gwarantujących zainteresowanemu: 1) możność bycia wysłuchanym; 2) ujawnienie w czytelny sposób motywów rozstrzygnięcia (prawo do uzasadnienia lub sze-rzej – do informowania); 3) zapewnienie przewidywalności postępowania. Z analizy pytania prawnego, na podstawie którego wszczęto postępowanie w niniej-szej sprawie, wynika, że sąd, przywołując jako wzorzec odniesienia kwestionowanego uregu-lowania prawo do sprawiedliwego (rzetelnego) procesu, nadaje temu określeniu znaczenie obejmujące więcej niż tylko jeden z elementów prawa do sądu. Art. 45 ust. 1 Konstytucji – w ujęciu pytającego sądu – jest źródłem nie tylko prawa jednostki zwrócenia się do sądu o „rozpatrzenie” sprawy, ale także jej prawa do uzyskania wiążącego tej sprawy rozstrzygnię-cia. Jak wskazano w literaturze, uprawnieniu jednostki odpowiada obowiązek sądu, który powinien nie tylko sprawę rozpatrzyć, lecz również o niej orzec (zob. Konstytucja RP, Ko-mentarz, Tom I, red. M. Safjan, L. Bosek, komentarz do art. 45, Warszawa 2016). Z punktu widzenia zarzutów sformułowanych w niniejszej sprawie, istotne jest przy-pomnienie, że prawo do sprawiedliwego procesu ma charakter uniwersalny w tym sensie, iż dotyczy wszystkich etapów i rodzajów postępowania, a przy tym, że rzetelność każdej proce-dury powinna być powiązana z jej funkcją i charakterem prawnym. Ustawodawca może wy-bierać spośród różnych modeli postępowania właściwych dla określonego rodzaju spraw. Jednak normatywne ujęcie wybranego modelu musi spełniać takie podstawowe wymagania jak jego efektywność i spójność tworzących go mechanizmów procesowych. Jak wspomniano, jednostka, która zwraca się do sądu o rozpatrzenie sprawy w odpo-wiednio ukształtowanym postępowaniu sądowym, oczekuje również rozstrzygnięcia swej sprawy. Prawo do takiego rozstrzygnięcia jest nieodzownym elementem prawa do sądu. Jeśli nie byłoby gwarancji uzyskania rozstrzygnięcia sądowego, prawo do sądu w aspekcie zapew-nienia dostępu do sądu i rzetelnego postępowania przed nim byłoby pozbawione doniosłości. Trybunał w swym dotychczasowym orzecznictwie podkreślał, że prawo do sądu nie może być rozumiane jedynie formalnie jako dostępność drogi sądowej w ogóle, lecz i materialnie – jako możliwość skutecznej ochrony swoich praw na drodze sądowej. W literaturze wskazuje się nadto, że postępowania sądowe powinny być konstruowane w taki sposób, by stwarzać największe prawdopodobieństwo, iż wydane przez sąd rozstrzygnię-cie „będzie miało za podstawę prawdziwe ustalenia faktyczne i będzie zgodne z prawem mate-rialnym” (za: Konstytucja RP, Komentarz, Tom I, red. M. Safjan, L. Bosek, komentarz do art. 45, Warszawa 2016). Sądowy wymiar sprawiedliwości nie gwarantuje, że orzeczenie będzie w każdym przypadku trafne, ale państwo ma obowiązek ukształtowania rzetelnego postępowa-nia przed bezstronnym sędzią i nie może ustanawiać takich przeszkód procesowych, które by-łyby nie do przezwyciężenia dla stron (za: A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012, s. 375). OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 19 Trybunał Konstytucyjny podkreślał także wielokrotnie funkcje społeczne sprawiedli-wej procedury sądowej. Ma ona bowiem szczególne znaczenie dla kształtowania zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości i poczucia poszanowania ich praw. 6. Opierając się na poczynionych ustaleniach dotyczących przedmiotu i wzorca kon-troli w niniejszej sprawie, Trybunał Konstytucyjny zbadał, czy przewidziany w art. 491 u.s.m. tryb dochodzenia przez uprawnionego ustanowienia i przeniesienia prawa odrębnej własności lokalu spełnia konstytucyjny standard wynikający z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 6.1. Przede wszystkim należy zauważyć, że w art. 491 u.s.m. wskazano instrument rea-lizacji uprawnień przewidzianych w u.s.m., a przy tym znajdujący zastosowanie w różnych sytuacjach. Wobec szerokiego rozumienia użytego w art. 491 u.s.m wyrażenia „bezczynność spółdzielni”, osoba uprawniona na podstawie przepisów materialnych u.s.m. może wystąpić do sądu z przewidzianym w tym przepisie powództwem wówczas, gdy spółdzielnia określiła przedmiot odrębnej własności wszystkich lokali w danej nieruchomości, ale także wtedy, gdy spółdzielnia jeszcze tego nie uczyniła, a zatem gdy zarząd nie podjął uchwały przewidzianej w art. 42 ust. 2 u.s.m. W pewnym uproszczeniu – mając na uwadze swoistość procesu prze-kształceniowego – można te sytuacje określić odpowiednio jako bezczynność spółdzielni na etapie określania przedmiotu odrębnej własności lokali oraz jako bezczynność na etapie usta-nawiania i przenoszenia odrębnej własności na podmiot uprawniony. Jeśli nie podjęto uchwały zarządu określającej przedmiot odrębnej własności lokalu, może mieć miejsce sytuacja, w której wszystkie warunki podjęcia takiej uchwały są spełnio-ne, ale także sytuacja, w której istnieje spór co do możliwości określenia odrębnej własności w stosunku do poszczególnych lokali. Tak rzecz ma się w sprawie rozpatrywanej przez Try-bunał – spór dotyczy tego, czy dany lokal spełnia przesłanki konieczne, by uczynić go przed-miotem odrębnej własności, choć uprawniony spełnił wszystkie przewidziane w odpowied-nich przepisach u.s.m. warunki przekształcenia dotychczas przysługującego mu tytułu praw-nego w prawo odrębnej własności lokalu. Trzeba bowiem pamiętać, że podjęcie uchwały określającej przedmiot odrębnej wła-sności lokali musi poprzedzać szereg doniosłych dla określenia przedmiotu odrębnej własno-ści lokalu czynności technicznych (zob. art. 42 ust. 3 u.s.m.). Jak zauważono w literaturze, podjęcie uchwały przez zarząd spółdzielni ma uporządkować problematykę lokali mieszkal-nych w ramach danej spółdzielni, tak aby nadać procesowi przekształceń charakter maksy-malnie zorganizowany, a w konsekwencji również ułatwić przekształcenie spółdzielczego prawa do poszczególnych lokali przez zwolnienie uprawnionego z obowiązku przeprowadze-nia czynności przygotowawczych i przerzucenie tego obowiązku na spółdzielnie (zob. Ł. Wę-grzynowski, Uchwała zarządu spółdzielni mieszkaniowej podjęta na podstawie art. 42-43 u.s.m. Część I, „Przegląd Sądowy” nr 4/2013, s. 62). Nie można przy tym tracić z pola widze-nia, że nawet jeśli przyjąć – a tak jest w orzecznictwie – że przewidziane w odpowiednich przepisach u.s.m. (np. w jej art. 12 ust. 1 i art. 1714) prawo do żądania przekształcenia dotych-czasowego tytułu prawnego w prawo odrębnej własności lokalu ma charakter roszczenia – to na etapie określania przedmiotu odrębnej własności prawo to ma dopiero charakter potencjal-ny, jest ekspektatywą, by w trakcie procesu przekształceniowego konkretyzować się aż do momentu, w którym staje się ono wymagalne (por. uchwały SN z 17 kwietnia 2009 r., sygn. akt III CZP 16/09 oraz III CZP 17/09). Sąd Najwyższy wskazuje nadto, że uchwała zarządu spółdzielni nie jest kauzą umowy ustanowienia i przeniesienia odrębnej własności lokalu. Przyjęcie twierdzenia przeciwnego oznaczałoby, że ustanowienie i przeniesienie odrębnej własności lokalu byłoby niedopusz-czalne bez takiej uchwały. Tymczasem, jak wskazuje SN, art. 491 u.s.m. umożliwia w razie bezczynności spółdzielni (w rozumieniu przyjętym przez SN) wydanie przez sąd orzeczenia OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 20 zastępującego oświadczenie woli spółdzielni (zob. wyrok SN z 24 czerwca 2016 r., sygn. akt II CSK 666/15). Takie stanowisko jest spójne z wcześniej omówionym stanowiskiem SN co do wykładni art. 491 u.s.m. Jak wskazano w literaturze, z art. 491 u.s.m. oraz z art. 4 ust. 2 ustawy nowelizującej z 2009 r. można wyprowadzić wniosek, że uchwała ta wpływa jedynie na wymagalność roszczenia o przekształcenie (por. Ł. Węgrzynowski, Uchwała …, s. 77, 78). Jednakże – jak wskazano wyżej – bez uchwały, o której mowa, bardzo trudno jest podmiotowi uprawnionemu określić przedmiot, co do którego ma być ustanowiona odrębna własność lokalu, gdyż wymaga to dokonania szeregu czynności. Należy bowiem pamiętać, że przygotowując tego rodzaju uchwałę, spółdzielnia dąży do określenia przedmiotu odrębnej własności lokalu w stosunku do wszystkich lokali mieszkalnych i lokali o innym przeznacze-niu w tej nieruchomości. Tymczasem – jak wskazuje pytający sąd – w praktyce, w sytuacji, w której nie podjęto uchwały spółdzielni, powód nie ma możliwości określenia treści żądane-go oświadczenia lub jest to bardzo utrudnione. Warto tu przytoczyć stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Infrastruktury wyrażone podczas prac nad ustawą nowelizującą z 2009 r. (Biuletyn 3033/VI z posiedzenia Komisji Infrastruktury w dniu 19 listopada 2009 r.): „Sytuacja pierwsza jest taka, że spółdzielnia zawiera umowę w terminie 3 miesięcy od dnia złożenia wniosku przez osobę uprawnioną, więc – oczywiście – zakłada, że w tej kwestii jest już podjęta uchwała i że można dokonać przekształcenia. Sytuacja druga jest taką sytuacją, w której uchwały nie ma. W momencie, kiedy spółdzielnia taką uchwałę popełni albo kiedy ewentualnie uprawomocni się orzeczenie sądu w tej materii, gdyby uchwała była zaskarżona, to wtedy liczymy 3 miesiące od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie tej uchwały” i dalej: „(…), nie jest możliwe złożenie wniosku przez członka spółdzielni, który nie ma w dyspozycji wykonanych szeregu czynności, jakie są związane z poinformowaniem go o kształcie tzw. uchwały podziałowej. Członek spółdzielni tak naprawdę nie może złożyć wniosku, bo nie wie, czego dotyczy – nie ma określonego stanu zadłużenia, nie ma określo-nego udziału w nieruchomości wspólnej itd.” Ustalenia powyższe pozwalają dostrzec, że wydając na podstawie art. 491 u.s.m. (czy wcześniej art. 49 ust. 2 u.s.m.) orzeczenie umożliwiające ustanowienie i przeniesienie na rzecz uprawnionego prawa odrębnej własności, sąd stosuje przepisy materialne o daleko idą-cej specyfice – zarówno jeśli chodzi o przedmiot regulacji (ustanawianie w miejsce dotych-czas istniejącego innego rodzaju tytułu prawnego do lokalu spółdzielczego), jak i „wieloeta-powość” procesu przekształcenia. Przekształcenie tytułu prawnego poprzedzać bowiem mu-szą czynności umożliwiające ustanowienie nowego rodzaju prawa, dopiero później jest moż-liwe zawarcie umowy ustanawiającej i przenoszącej własność na uprawnionego. I choć – w zależności od etapu, w którym uprawniony występuje z powództwem opartym na art. 491 u.s.m. – bezczynność spółdzielni może dotyczyć niepodjęcia różnych czynności na różnych etapach procesu przekształceniowego, to zawsze powództwo to zmierza do ustanowienia (przeniesienia) prawa odrębnej własności lokalu na rzecz uprawnionego. 6.2. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją, w której nie podjęto uchwały zarządu spółdzielni mieszkaniowej, a nadto sporne jest, czy lokal, co do którego uprawniony domaga się przekształcenia przysługującego mu tytułu prawnego, jest lokalem samodzielnym. Choć przepisy u.s.m. wprost nie zawierają wymagania, aby lokal – wobec którego można żądać przekształcenia dotychczasowego tytułu prawnego do lokalu w odrębną wła-sność – miał spełniać przesłankę samodzielności, to realizacja roszczenia o ustanowienie od-rębnej własności lokalu z natury rzeczy związana jest z koniecznością doprowadzenia do sy-tuacji, w której lokal może być wyodrębniony. Zgodnie z zamieszczoną w art. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (Dz. U. z 2015 r. poz. 1892, ze zm.; dalej: u.w.l.) defi-nicją „samodzielnego lokalu mieszkalnego” jest nim wydzielona trwałymi ścianami w obrębie budynku izba lub zespół izb przeznaczonych na stały pobyt ludzi, które wraz z pomieszcze- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 21 niami pomocniczymi służą zaspokojeniu ich potrzeb mieszkaniowych, przy czym przepis ten ma odpowiednie zastosowanie także do samodzielnych lokali wykorzystywanych zgodnie z przeznaczeniem na cele inne niż mieszkalne. Jak obrazuje to stan faktyczny w sprawie, w związku z którą przedstawiono pytanie prawne, nawet w przypadku lokali będących przedmiotem własnościowego prawa spółdziel-czego mogą istnieć sytuacje, w których samodzielność lokalu jest sporna. Jeśli tak jest, za-równo osoba uprawniona do przekształcenia przysługującego jej tytułu prawnego do lokalu, jak i spółdzielnia zobowiązana do określenia przedmiotu odrębnej własności lokali, mają inte-res prawny w ustaleniu samodzielności lokalu. Jak słusznie wskazano w stanowisku Rzeczni-ka Praw Obywatelskich, nie ma powodów, by przyjąć, że ustawodawca dopuszcza, by z uwa-gi na definicję zawartą w art. 2 ust. 2 u.w.l. możliwe było kwestionowanie istnienia np. spół-dzielczego własnościowego prawa do lokalu z powodu istnienia sporu co do tego, czy lokal będący przedmiotem tego prawa jest lokalem samodzielnym w rozumieniu u.w.l. Zgodnie z art. 2 ust. 3 u.w.l. samodzielność lokalu stwierdza starosta w formie za-świadczenia. W orzecznictwie dotyczącym przesłanki samodzielności lokalu, ukształtowanym na gruncie u.w.l., wskazywano, że uprawnionym do samodzielnego ustalenia, czy dany lokal nosi cechę samodzielności, jest sąd cywilny (por. np. postanowienie SN z 13 marca 1997 r., sygn. akt III CKN 14/97 i wyrok z 27 kwietnia 2017 r., sygn. II CSK 719/16). Tak jak w sprawie toczącej się przed pytającym sądem, może się zatem zdarzyć, że możliwość reali-zacji uprawnienia przewidzianego w przepisach materialnych u.s.m. będzie się wiązała z ko-niecznością rozstrzygnięcia o samodzielności lokalu. W tym miejscu Trybunał uznał za wska-zane przypomnieć, że w sprawie, w związku z którą przedstawiono pytanie prawne, upraw-niony organ administracji wydał rożne zaświadczenia w przedmiocie samodzielności lokalu (w toku postępowania sądowego toczącego się jeszcze przed sądem rejonowym w trybie nie-procesowym przeprowadzono postępowanie dowodowe dotyczące samodzielności lokalu). Art. 11 ust. 2 u.w.l. stanowi, że jeżeli uczynienie zadość przesłance samodzielności lokali wymaga wykonania robót adaptacyjnych, sąd może w postanowieniu wstępnym, uzna-jącym żądanie ustanowienia odrębnej własności lokali w zasadzie za usprawiedliwione, upo-ważnić zainteresowanego uczestnika postępowania do ich wykonania – tymczasowo na jego koszt. W razie przeszkód stawianych przez innych uczestników, sąd – w postanowieniu wstępnym lub w postanowieniu oddzielnym – może wydać stosowane zakazy lub nakazy. Środek tego rodzaju mógł być zastosowany przez sąd rozpoznający sprawę „przekształcenio-wą” w trybie art. 49 ust. 2 u.s.m. na wniosek uprawnionego, któremu przysługuje prawo żą-dania przeniesienia na niego własności lokalu należącego wcześniej do spółdzielni mieszka-niowej. Natomiast – jak stwierdził pytający sąd oraz Rzecznik Praw Obywatelskich – sąd nie może tego uczynić w procesie, nie dysponuje bowiem takim środkiem procesowym, który umożliwiłby realizację roszczeń przewidzianych w przepisach materialnych. Rozstrzygnięcie tej kwestii ma podstawowe znaczenie dla oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji. 6.3. Jak wcześniej wielokrotnie zauważono, przekształcenie dotychczas przysługują-cego uprawnionemu tytułu prawnego do lokalu w spółdzielni mieszkaniowej w prawo odręb-nej własności jest instytucją swoistą, konstrukcyjnie inną niż zniesienie współwłasności. Przyjęta w u.s.m. metoda przekształceń – najogólniej rzecz ujmując – polega na nałożeniu na spółdzielnie mieszkaniowe obowiązku przeprowadzenia czynności przygotowawczych ko-niecznych do określenia przedmiotu odrębnej własności wszystkich lokali w danej nierucho-mości, a następnie na umownym (choć dokonywanym na warunkach określonych ustawą) ustanowieniu i przeniesieniu odrębnej własności poszczególnych lokali. Ustawodawca przewidział, że jeśli spółdzielnia nie dopełnia swych obowiązków, przez co uniemożliwia dokonanie przekształcenia, czyli uzyskania przez uprawnionego od- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 22 rębnej własności, to może on wystąpić do sądu z żądaniem ustanowienia i przeniesienia na niego prawa własności lokalu. Nie wprowadził jednak odrębnego trybu dochodzenia roszczeń tego rodzaju; do nowo wykreowanych roszczeń zastosowanie miały mieć istniejące procedu-ry. I tak ustawodawca przewidział najpierw, że postępowanie toczyć się ma według przepi-sów o zniesieniu współwłasności (art. 49 ust. 2 u.s.m.), czyli w trybie nieprocesowym, na-stępnie – że na podstawie art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c., czyli w trybie proce-sowym. W literaturze tryb postępowania przewidziany w art. 49 u.s.m. od początku wzbudzał kontrowersje. Z jednej strony wskazywano potrzebę zmiany tego przepisu, twierdząc, że: „Tryb postępowania nieprocesowego o zniesieniu współwłasności jest tu nieporozumieniem, nie chodzi bowiem o zniesienie współwłasności między spółdzielnią i jej członkami, ale członkowie dopiero dochodzą swoich roszczeń o przeniesienie własności lokalu” (K. Pietrzy-kowski, Spółdzielnie mieszkaniowe. Komentarz, Warszawa 2001, s. 156; tenże, Nowelizacja ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, „Monitor Prawniczy” nr 12/2003, s. 543). Z drugiej strony, podnoszono, że odwołanie się przez ustawodawcę do trybu nieprocesowego jest słuszne, gdyż w tym postępowaniu sąd ma większe możliwości działania z urzędu, co „przy niskiej świadomości prawnej społeczeństwa i trudnym charakterze sprawy należy uznać wręcz za wskazane” (K. Grzesiowski, Praktyczne problemy uchylenia art. 49 ustawy z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, cz. I”, „Monitor Prawniczy” nr 6/2005, s. 303). Zaznaczano przy tym, że zastosowanie przepisów o zniesieniu współwłasności wyni-ka z tego, że zgodnie z art. 7 ust. 1 u.w.l. odrębna własność lokalu może być ustanowiona w drodze orzeczenia sądu znoszącego współwłasność. Okoliczność, że pomiędzy członkiem a spółdzielnią nie dochodzi do zniesienia współwłasności, albowiem wyłącznym właścicielem gruntu jest spółdzielnia, a członkowi przysługuje jedynie spółdzielcze prawo do lokalu oraz roszczenie o przeniesienie własności, nie wyłącza ipso iure możliwości stosowania przepisów o zniesieniu współwłasności (ibidem, s. 303). W jednym z projektów (druk sejmowy nr 767/V kadencja) rozważanych w toku prac nad nowelizacją z 2007 r., proponując rozwiązanie analogiczne do wyrażonego w art. 491 u.s.m., wskazano, że celem tej propozycji jest „poprawienie art. 49 wadliwie określającego przesłanki i tryb dochodzenia roszczeń” (uzasadnienie projektu zamieszczone w druku nr 767/V kadencja Sejmu). W trakcie prac legislacyjnych pojawiały się także wypowiedzi negatywnie oceniające zmianę trybu dochodzenia roszczeń przewidzianych w u.s.m. W jednej z opinii przedłożonych w toku procesu legislacyjnego napisano: „Uchylenie [art. 40-43] i zmiana art. 49 nie jest rozwiązaniem dobrym. Przepisy te zmierzają do zachowania jednoli-tych i gwarancyjnych reguł prawnorzeczowych i finansowych procesu przewłaszczeń z za-chowaniem drogi sądowej – postępowania nieprocesowego, na koszt spółdzielni, dla docho-dzenia roszczeń o przewłaszczenie. To ostatnie postępowanie z natury swej daje większe możliwości działania przez Sąd z urzędu, natomiast możliwości takich nie daje proces. Sąd w procesie nie ma instrumentów do czynienia zabiegów koniecznych do wyodrębnienia wła-sności lokalu. Zachodzi też obawa naruszenia praw innych osób, bez możności zapewnienia im udziału w postępowaniu, w należytym rozmiarze” (R. Dziczek, Opinia prawna dot. pro-jektów zmian ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, zawartych w drukach sejmowych nr: 766, 767 i 768, ze szczególnym uwzględnieniem oceny ich zgodności z Konstytucją RP, 22 sierpnia 2006 r., Biuro Analiz Sejmowych, opinia zlecona). W Senacie zaproponowano następującą poprawkę (nr 58): „w art. 1 w pkt 37, w art. 491 dotychczasową treść oznacza się jako ust. 1 i dodaje się ust. 2 w brzmieniu: «2. Przez bezczynność organu spółdzielni, o której mowa w ust. 1, rozumie się niepodjęcie przez zarząd w ustawowym terminie czynności zmie-rzających do zawarcia z członkiem spółdzielni lub z najemcą lokalu spółdzielczego umowy przeniesienia własności lokalu»” (druk sejmowy nr 1759/V kadencja). Uzasadniając tę po-prawkę, wskazano: „W poprawce 58 Senat proponuje dodanie w ustawie przepisu, który stał- OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 23 by się wskazówką dla sądów, orzekających w sprawach, z którymi występują osoby upraw-nione do uzyskania prawa odrębnej własności lokalu, gdy spółdzielnia nie wypełnia spoczy-wających na niej obowiązków. Senat podkreśla, że działaniem spółdzielni w tym zakresie nie jest jakiekolwiek działanie, lecz podjęcie czynności zmierzających bezpośrednio do przyzna-nia osobie uprawnionej prawa własności”. Sejm tę poprawkę odrzucił (zob. sprawozdanie stenograficzne z 43. posiedzenia Sejmu z 14 czerwca 2007 r., s. 223). Niezależnie od kontrowersji dotyczących adekwatności każdego z rozważanych po-wyżej trybów do spraw przekształceniowych, należy podkreślić, że przepisy o zniesieniu współwłasności przewidywały takie instrumenty procesowe, które umożliwiały sądowi roz-strzygnięcie sprawy o ustanowienie i przeniesienie własności lokalu także wtedy, gdy upraw-niony spełnił warunki określone w przepisach materialnych u.s.m., a lokal w celu uzyskania samodzielnego charakteru wymagał przeprowadzenia prac adaptacyjnych. Przepisy o zniesie-niu współwłasności i możliwość zastosowania przez sąd art. 11 ust. 2 u.w.l. zapewniały zatem zainteresowanym efektywną procedurę dochodzenia ich praw. Trybunał podkreśla, że proce-durę tę sądy stosowały. Natomiast w drugim wypadku – w postępowaniu procesowym – brak instrumentów procesowych pozwalających nakazać przeprowadzenie prac adaptacyjnych w celu uczynienia zadość przesłance samodzielności lokalu w sytuacji, w której żądanie ustanowienia odrębnej własności lokalu jest w zasadzie usprawiedliwione. Poszukując rozwiązania tego problemu, Sejm zaproponował wnioskowanie według re-guły instrumentalnego nakazu oraz przeprowadzenie rozumowania per analogiam. Podążając za sugestią Sejmu, można przyjąć, że skoro ustawodawca wyznaczył jako pożądany stan rzeczy przekształcenie spółdzielczych praw do lokali w prawo własności, to należy podjąć wszelkie czynności konieczne do tego, by ów stan został zrealizowany. W tym kontekście w pełni uzasadnione jest stanowisko Sądu Najwyższego, który interpretując art. 491 u.s.m., przyjął, że użyte w tym przepisie wyrażenie „bezczynność spółdzielni” obejmuje swym zakresem niepodjęcie przez organ wykonawczy spółdzielni każdej z czynności nie-zbędnych do wyodrębnienia lokalu i przeniesienia jego własności na uprawnionego, w tym także czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m. Uzasadniony jest również wniosek, że w razie bezczynności spółdzielni sąd ma obowiązek podjąć wszelkie czynności, które do-prowadzą do uczynienia zadość roszczeniu, jeśli spełnione zostały warunki wskazane w mate-rialnych przepisach u.s.m. W sytuacji takiej jak leżąca w tle pytania prawnego Sądu Okręgowego w Gdańsku ści-śle rzecz biorąc nie chodzi jeszcze o zaniechanie przez spółdzielnię czynności, o których mo-wa w art. 41 i art. 42 u.s.m., w szczególności o niepodjęcie uchwały, w której – zgodnie z art. 42 ust. 3 pkt 2 u.s.m. – powinny być określone rodzaj, położenie i powierzchnia lokali oraz pomieszczeń przynależnych. Chodzi natomiast o czynności poprzedzające podjęcie ta-kiej uchwały – a mianowicie o wykonanie prac adaptacyjnych niezbędnych, by lokal, do któ-rego uprawnionemu do przekształcenia przysługuje spółdzielcze prawo, uzyskał charakter samodzielnego. Wykonanie tych czynności sąd musiałby nakazać. Może on jednak działać tylko w granicach wyznaczonych mu przez prawo, tj. wybierać spośród środków proceso-wych, jakie ustawodawca pozostawił do jego dyspozycji. W warunkach rozważanej przez Trybunał sprawy Sejm stwierdził, że nie można wy-kluczyć dopuszczalności zastosowania w drodze analogii art. 11 ust. 2 u.w.l. – tym bardziej, że przedmiotem postępowania toczącego się na podstawie art. 491 u.s.m. (podobnie jak na podstawie art. 49 ust. 2 u.s.m.) może być nie tylko przeniesienie odrębnej własności lokalu (czyli zawarcie umowy), ale także ustalenie samego przedmiotu odrębnej własności lokalu. Obecnie zarówno w literaturze (zob. M. Walasik, Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013, s. 370), jak i w orzecznictwie przyjmuje się, że stosowanie analogii w pra-wie procesowym cywilnym jest co do zasady dopuszczalne. Jak wskazał SN w postanowieniu OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 24 z 20 maja 2011 r. (sygn. akt III CO 5/11) prawo procesowe uwzględnia i reguluje w zasadzie przypadki standardowe, pozostawiając luki, oraz nie obejmuje sytuacji nietypowych, wykra-czających poza ustaloną konwencję, a które w sposób oczywisty wymagają zastosowania przepisu ustawy. SN podkreślił, że w takich sytuacjach, a zwłaszcza w razie istnienia luk te-tycznych (konstrukcyjnych), stosowanie analogii w prawie procesowym staje się konieczno-ścią, choć – jak zauważył – nie jest proste. Propozycja odwołania się do analogii budzi jednak wątpliwości. Trybunał Konstytu-cyjny uznał za konieczne zwrócić uwagę, że w prawie procesowym cywilnym granicę stoso-wania analogii wyznacza reguła głosząca, że analogia jest niedopuszczalna, jeżeli norma zre-konstruowana przez jej zastosowanie mogłaby prowadzić do ograniczenia praw podmiotów, które uczestniczą w postępowaniu cywilnym (zakaz analogii ograniczającej prawa strony), choć i ta reguła bywa przełamywana w praktyce orzeczniczej (zob. M. Walasik, Analogia …, Warszawa 2013, s. 418). Tymczasem w rozważanej sprawie w przypadku, w którym zarząd spółdzielni mieszkaniowej zaniechał podjęcia uchwały, ustalenia sądu muszą dotyczyć tego etapu procesu przekształceniowego, w którym dominuje interes o charakterze zbiorowym. Chodzi w nim bowiem o poprawne ustalenie przedmiotu odrębnej własności wszystkich loka-li w danej nieruchomości, co może mieć znaczenie dla wielu różnych stosunków prawnych. Uwzględnić więc należy okoliczność, którą wskazał pytający sąd: dokonywane przez sąd ustalenia co do wysokości udziału mają wpływ na zakres uprawnień innych podmiotów uprawnionych na podstawie przepisów materialnych u.s.m. Wobec tego powstałaby dalsza kwestia: za pomocą jakich dostępnych w procesie toczącym się na podstawie art. 491 u.s.m. instrumentów procesowych chronić prawa tych osób (np. współuczestnictwa procesowego, kumulacji żądań). Rozwiązanie proponowane przez Sejm opiera się na założeniu, że zapewnienie sku-tecznej ochrony wykreowanych ustawą praw wydaje się możliwe dzięki odpowiedniej egze-gezie obowiązujących przepisów prawnych, w szczególności dzięki zastosowaniu wniosko-wań prawniczych. W takim ujęciu przedstawiony Trybunałowi problem byłby problemem z zakresu szeroko rozumianego stosowania prawa. Trybunał nie podzielił tego zapatrywania kierując się poniżej wyłuszczonymi względami. Przede wszystkim Trybunał nawiązał do swojego dorobku orzeczniczego w sprawach dotyczących przekształceń w spółdzielniach mieszkaniowych. I tak orzekając w wyroku o sygn. K 42/02 o niekonstytucyjności przepisu uchylającego art. 49 u.s.m., Trybunał stwier-dził, że w ten sposób pozbawiono uprawnionych środka dochodzenia od spółdzielni realizacji nałożonych na nią obowiązków, co czyni ich uprawnienie do nabycia własności w pewnej mierze iluzorycznym. Trybunał uznał ten przepis za niezgodny między innymi z art. 45 ust. 1 Konstytucji, choć już wówczas Sejm zajął stanowisko, że zainteresowane osoby mogą docho-dzić swych roszczeń na zasadach ogólnych, mianowicie za pomocą powództwa o stwierdze-nie obowiązku spółdzielni mieszkaniowej do złożenia oświadczenia woli. Do przepisu kwestionowanego w niniejszej sprawie Trybunał odniósł się także w uza-sadnieniu wyroku o sygn. P 16/08. Rozstrzygał w nim między innymi o przepisach nakładają-cych sankcje karne na członków zarządu spółdzielni mieszkaniowej, pełnomocników i proku-rentów, syndyków albo likwidatorów, jeśli osoby te – wbrew obowiązkowi – dopuszczały do tego, że spółdzielnia nie zawiera umowy o przeniesienie własności lokalu. Trybunał wskazał wówczas, że art. 491 u.s.m. jest wystarczającym środkiem ochrony osób, które zamierzają wyegzekwować realizację przysługującego im roszczenia o przeniesienie prawa własności lokalu spółdzielczego, a spółdzielnia zwleka z zawarciem z nimi umowy. Należy jednak pod-kreślić, że Trybunał analizował wówczas ten przepis jako przewidujący środek ochronny, w sytuacji gdy bezczynność spółdzielni polega na niezawarciu umowy o ustanowieniu i prze-niesieniu prawa własności. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 25 W obu przytoczonych orzeczeniach Trybunał opowiadał się za efektywnością środ-ków ochrony praw osób domagających się ustanowienia odrębnej własności lokalu. Jak wcześniej zaznaczono, zgodnie z ukształtowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyż-szego, tryb postępowania przewidziany w obowiązującym art. 491 u.s.m. służy nie tylko zrea-lizowaniu roszczenia o ustanowienie i przeniesienie prawa własności przez zawarcie stosow-nej umowy, ale służyć ma także temu, by w postępowaniu przed sądem ustalić przedmiot od-rębnej własności, jeśli nie uczyniono tego w uchwale organu wykonawczego spółdzielni. Biorąc pod uwagę charakter czynności faktycznych, które muszą zostać wykonane, aby mogła dojść do skutku umowa o ustanowieniu i przeniesieniu odrębnej własności lokalu, Trybunał stwierdził, że w art. 491 u.s.m. nie przewidziano odpowiednich bezspornych instru-mentów procesowych do dochodzenia wykreowanego w przepisach materialnych u.s.m. rosz-czenia o ustanowienie i przeniesienie odrębnej własności, w takich sytuacjach gdy do uzyska-nia samodzielności lokalu konieczne jest przeprowadzenie prac adaptacyjnych. Podzielił w tej sprawie stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, że nie ma podstaw, by osoba, której przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu i która spełnia warunki określone w przepisach ma-terialnych u.s.m., nie mogła przekształcić swego prawa z tego powodu, że lokal nie ma cha-rakteru samodzielnego, skoro może uzyskać taki charakter po przeprowadzeniu prac adapta-cyjnych. Przy czym możliwość przeprowadzenia takich prac przewidują przepisy u.w.l. Trybunał rozstrzygał przy tym nie o tym, że postępowanie procesowe jest nieodpo-wiednie, z konstytucyjnego punktu widzenia, do dochodzenia roszczeń tego rodzaju, ale jedy-nie o tym, że w postępowaniu prowadzonym w tym trybie brak instrumentów, które zapew-niałyby ochronę uprawnionego w pewnych określonych sytuacjach. Doprowadziło to Trybu-nał do wniosku, że skoro ustawodawca zdecydował, iż w przypadku bezczynności spółdzielni podmiot uprawniony do żądania ustanowienia (i przeniesienia) odrębnej własności lokalu może dochodzić swych uprawnień w procesie, to powinien to uczynić w taki sposób, aby do-stępne w ramach procesu instrumenty zapewniały efektywną ochronę wszystkim uprawnio-nym. Powinien więc dostrzec i uwzględnić różnorodne sytuacje, jakie mogą wystąpić w wie-loetapowym przewidzianym w u.s.m. mechanizmie przekształcania spółdzielczych tytułów prawnych w odrębną własność lokalu. W przypadku, w którym organ wykonawczy spółdziel-ni nie podjął uchwały określającej przedmiot odrębnej własności lokali w danej nieruchomo-ści, w szczególności jeśli sporne jest to, czy dany lokal spełnia warunek samodzielności, środki prawne dostępne w postępowaniu procesowym mogą okazać się nieefektywne ze względu na co najmniej kilka okoliczności, w tym wskazywaną już wcześniej konieczność uwzględnienia interesów prawnych wielu różnych podmiotów oraz stopień oddziaływania w procesie zasady dyspozycyjności i koncentracji materiału dowodowego. W przypadku, gdy lokal, co do którego uprawnionemu przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu, nie jest lokalem samodzielnym w rozumieniu u.w.l., a można uczynić zadość tej przesłance za pomocą wykonania robót adaptacyjnych, w postępowaniu toczącym się przed sądem na podstawie art. 491 u.s.m. można wyróżnić dwie jego części: pierwszą, w której sąd rozstrzyga, czy powodowi przysługuje roszczenie, i drugą – w której orzeczenie sądu ma za-stąpić oświadczenie woli spółdzielni, czyli ma zastąpić zawarcie umowy o ustanowienie i przeniesienie własności lokalu na osobę uprawnioną. Przy czym bez pierwszego rozstrzy-gnięcia niemożliwe jest osiągnięcie celu tego postępowania. Tymczasem ustawodawca, decy-dując w art. 491 u.s.m. o rozpoznaniu spraw wynikających z materialnych przepisów u.s.m. dotyczących przekształceń tytułów prawnych do lokali spółdzielczych na podstawie art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c., nie dostrzegł i nie uwzględnił w wystarczającym stopniu złożoności tego rodzaju spraw. W tym tkwi źródło problemu konstytucyjnego, który ujawnił się w niniejszej sprawie – proste odesłanie do procesu jako właściwego trybu dochodzenia uprawnień wynikających z materialnych przepisów u.s.m w niektórych sytuacjach okazuje się niewystarczające. OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 26 W uzasadnieniu wyroku o sygn. P 16/08 Trybunał wskazywał już, że kolejne noweli-zacje oparte na różnych koncepcjach dotyczących mieszkań spółdzielczych prowadziły do wielu regulacji niejasnych i sprzecznych aksjologicznie oraz konstrukcyjnie, budząc wątpli-wości z punktu widzenia ich rzetelności legislacyjnej (art. 2 Konstytucji), a w konsekwencji osobom uprawnionym do żądania przekształcenia dotychczasowego prawa do lokalu spół-dzielczego w prawo własności bezpodstawnie wytwarzały stan iluzji (zob. cz. III, pkt 3 ni-niejszego uzasadnienia). Trybunał Konstytucyjny, rozpoznając niniejszą sprawę, w której problem konstytucyjny dotyczy efektywności sądowej ochrony uprawnień (roszczeń) wynika-jących z przepisów materialnych u.s.m., stwierdził, że nie można owego stanu iluzji pogłębiać w obszarze dotyczącym możliwości ich dochodzenia. Jak wskazano wcześniej konstytucyjne prawo do rzetelnej procedury wymaga, aby mechanizmy, za pomocą których uczestnik postę-powania (strona) realizuje swe prawo do sądu, były bezsporne i przewidywalne. Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że jeśli ustawodawca w określonych sytuacjach konkretyzuje prawo do sądu, powinien to czynić szczególnie precyzyjnie. Powinien więc w sposób niebudzący wątpliwości wykładniczych określać, za pomocą jakich środków praw-nych jednostka ma realizować swe prawo do sądu i jaki jest zakres właściwości tego sądu. Konkludując, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 491 u.s.m. przez to, że in-strumenty procesowe dostępne w przewidzianym w nim trybie procesowym są niewystarcza-jące (nieefektywne) z punktu widzenia realizacji przez uprawnionego, któremu przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu, uprawnienia do ustanowienia i przeniesienia odrębnej własno-ści lokalu w sytuacji, w której uczynienie zadość przesłance samodzielności lokalu wymaga wykonania robót adaptacyjnych, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 7. Problem konstytucyjny w niniejszej sprawie – na co wskazywano już w stanowi-skach uczestników postępowania – dotyczył regulacji prawnej, której treść była współkształ-towana przez orzecznictwo sądowe oraz orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał rozstrzygnął tę sprawę merytorycznie. Stwierdził mianowicie, że w kwestionowanym art. 491 u.s.m. brak adekwatnych instrumentów proceduralnych zapewniających uprawnionym efek-tywne, gwarantowane Konstytucją prawo do sądu, co znalazło wyraz w sentencji wyroku, która przybrała postać formuły wyroku zakresowego. Wydając taki wyrok, Trybunał kierował się przede wszystkim dążeniem, by określonej grupie osób uprawnionych na podstawie mate-rialnych przepisów u.s.m. zapewnić efektywną ochronę sądową, a zarazem nie opóźniać trwa-jącego od lat procesu przekształceń własnościowych w spółdzielniach mieszkaniowych. Zgodnie z orzeczeniem Trybunału sądy rozstrzygające sprawy takie, jakie legły u pod-staw pytania prawnego, powinny stosować art. 49 ust. 2 u.s.m. Ustawodawca nie uchylił tego przepisu, a z całą pewnością ustanowienie art. 491 u.s.m. nie spowodowało eliminacji art. 49 ust. 2 u.s.m. z tekstu prawnego, a jedynie – tak jak przyjął Sąd Najwyższy – skutkowało wy-łączeniem działania tego ostatniego w oparciu o regułę lex posteriori derogat legi priori, bę-dącą regułą rozstrzygania zbiegów pozornych zachodzących między regulacjami wydanymi w różnym czasie, lecz normującymi identyczne stany faktyczne. W swym wyroku Trybunał stwierdził jednak, że art. 491 u.s.m. jest niekonstytucyjny w takim zakresie, w jakim dotyczy sytuacji, w których uczynienie zadość przesłance samodzielności lokalu wymaga wykonania robót adaptacyjnych. Od momentu ogłoszenia niniejszego orzeczenia w Dzienniku Ustaw, art. 491 u.s.m. przestanie je zatem regulować. W konsekwencji, w odniesieniu do wskazanych sytuacji zachodzić będzie konieczność stosowania art. 49 ust. 2 u.s.m. Trybunał orzekając w niniejszej sprawie był związany zakresem zaskarżenia, a granice kontroli konstytucyjności wyznaczone być musiały z uwzględnieniem jej konkretnego cha-rakteru wynikającego z przedstawionego Trybunałowi pytania prawnego. Niemniej jednak Trybunał rozstrzygając niniejszą sprawę dostrzegł, że nie jest wykluczone, iż także w innych sytuacjach niż wskazane w sentencji wyroku, gdy spółdzielnia mieszkaniowa nie dokonuje OTK ZU A/2018 P 7/16 poz. 14 27 czynności, o których mowa w art. 41 i art. 42 u.s.m., ochrona sądowa przewidziana w art. 491 u.s.m. może okazać się nieefektywna. Trybunał zaznacza, że jego wyrok nie wyklucza więc interwencji ustawodawcy, który dysponując licznymi wypowiedziami Trybunału odnoszącymi się do przekształceń w spół-dzielniach mieszkaniowych, może uregulować kwestie sądowej ochrony uprawnień przewi-dzianych w u.s.m. w sposób wyczerpujący, spójny i uwzględniający swoistość tych prze-kształceń. Trybunał nie podważa interpretacji dokonanej w omówionych wcześniej orzeczeniach Sądu Najwyższego. Zaznacza, że jeśliby rezultat interpretacyjny przyjęty przez SN zastoso-wać w każdej sprawie dotyczącej dochodzenia roszczeń wynikających z materialnych przepi-sów u.s.m. (a zatem zarówno wtedy, gdy podjęto uchwałę zarządu spółdzielni określającą przedmiot odrębnej własności wszystkich lokali w danej nieruchomości, jak i wtedy, gdy ta-kiej uchwały nie podjęto, a przy tym sporne są jeszcze inne okoliczności konieczne do okre-ślenia przedmiotu odrębnej własności, np. istnieje spór między spółdzielnią a uprawnionym co do samodzielnego charakteru lokalu), to w niektórych z nich prowadzi to do niekonstytu-cyjnych skutków. Wyrok Trybunału dotyczy przepisu określającego tryb (procedurę) rozstrzygania o uprawnieniach (roszczeniach) ukształtowanych przez materialne przepisy u.s.m. Dlatego od dnia jego wejścia w życie, sprawy tego rodzaju – zarówno toczące się jak i te, które zawisną w sądach – podlegają regulacji ukształtowanej wyrokiem Trybunału. Zważywszy powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.