S 1/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 29 maja 2020 r. Pozycja 14 POSTANOWIENIE z dnia 29 kwietnia 2020 r. Sygn. akt S 1/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, w związku z wyrokiem z 23 kwietnia 2020 r. (sygn. SK 66/19), p o s t a n a w i a: na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zasy-gnalizować Ministrowi Sprawiedliwości konieczność usunięcia uchybień w: a) § 4 ust. 2 in principio rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 paź-dziernika 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopła-conej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18), b) § 4 ust. 2 in principio rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 paź-dziernika 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopła-conej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68) – polegających na bezpodstawnym zróżnicowaniu zasad podwyższania wynagro-dzenia pełnomocnikom ustanowionym z urzędu w porównaniu do pełnomocników usta-nowionych z wyboru. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE 1. W wyroku z 23 kwietnia 2020 r. (sygn. SK 66/19) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w spra-wie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801; dalej: rozporządzenie z 2015 r.) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także umorzył postępowanie w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK). OTK ZU A/2020 S 1/20 poz. 14 2 2. W uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał stwierdził m.in., że: – po pierwsze – „[a]dwokaci stanowią grupę podmiotów podobnych, posiadających – w zakresie prawa do wynagrodzenia – wspólną cechę istotną w rozumieniu art. 64 ust. 2 Konstytucji, a więc także w rozumieniu art. 32 ust. 1 Konstytucji. Całą tę grupę charakteryzu-je to, że jedynym przedmiotem działalności palestry jest świadczenie profesjonalnej pomocy prawnej osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym podmiotom określonym w usta-wie. Pomoc ta – co do zasady – świadczona jest w ramach wyboru: to adwokat i jego poten-cjalny klient ustalają warunki reprezentacji. Niemniej jednak adwokat w określonych sytua-cjach zostać może zobowiązany przez państwo do świadczenia pomocy prawnej z urzędu wobec osób, które nie są w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej. W obu przypadkach adwokat zobligowany jest do dochowania jak największej staranności w wykonywaniu swo-ich obowiązków i dbania o interesy klienta”; – po drugie – „nie dostrzega żadnych wartości konstytucyjnych, którym miała służyć badana regulacja. Co więcej, w ocenie Trybunału, brak jakichkolwiek racjonalnych argumen-tów (nie tylko konstytucyjnych), które uzasadniałyby dyskryminujące traktowanie pełnomoc-ników w zależności od tego, czy działają oni z wyboru, czy też zostali ustanowieni z urzędu”; – po trzecie – „[a]naliza statusu adwokatów i ich roli w postępowaniu, w którym wy-stępują jako podmioty powołane i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uzna-nia, że różnicowanie ich wynagrodzenia (…) nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Odstęp-stwo od zasady równości, w tym również równej ochrony praw majątkowych, jest więc nie-dopuszczalne”; – po czwarte – „nie ulega wątpliwości, że w sprawach wymagających profesjonalnej wiedzy prawnej prawidłowe wykonywanie obowiązków przez adwokata (niezależnie od tego, czy jest to pełnomocnik z wyboru czy z urzędu) wymaga niejednokrotnie dużego nakładu pracy. Poza ściśle określonymi w prawie przypadkami, adwokat nie może uchylić się od wy-konania zleconych mu obowiązków jako pełnomocnik z urzędu – w przeciwieństwie do ad-wokata działającego jako pełnomocnik z wyboru, który może odmówić podjęcia się reprezen-tacji prawnej potencjalnego klienta. W przypadku adwokatów działających jako pełnomocni-cy z urzędu łączyć się to może bez wątpienia z określonym uszczerbkiem w ich substancji majątkowej; w przeciwieństwie bowiem do pełnomocników z wyboru nie mogą oni otrzymać wynagrodzenia «z góry» ani w całości, ani w części zaliczkowej, co oznacza, że do zakończe-nia postępowania w danej instancji de facto świadczą pomoc prawną za darmo”; – po piąte – ani z analizy art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwo-katurze (Dz. U. z 2016 r. poz. 1999, ze zm.; obowiązujący tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r. poz. 1513, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze), ani z pozostałych przepisów tej ustawy, nie można na gruncie językowym ani celowościowym wyprowadzić podstawy dla Ministra Sprawiedliwości do zróżnicowania wynagrodzenia adwokatów w reżimie rozporządzenia z 2015 r. w porównaniu do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, ze zm.; dalej: r.o.c.a.). „W tym przypadku zróżnicowanie w akcie podustawowym wysokości wynagrodzenia od te-go, czy adwokat świadczył pomoc prawną jako pełnomocnik z wyboru czy z urzędu stanowi-ło niedopuszczalną w demokratycznym państwie prawa samowolę legislacyjną, w sposób nieproporcjonalny ingerującą w uprawnienia pełnomocników z urzędu do uzyskania wyna-grodzenia za ich pracę”. 3. Uwagi przedstawione w poprzednim punkcie pozostają aktualne odpowiednio w odniesieniu do radców prawnych. 4. W kontekście wyroku z 23 kwietnia 2020 r. (sygn. SK 66/19) Trybunał Konstytu- OTK ZU A/2020 S 1/20 poz. 14 3 cyjny uznaje, że w aktualnym stanie prawnym zróżnicowanie mechanizmu wynagradzania adwokatów i radców prawnych w sprawach wymagających dużego nakładu pracy (zawiłych), polegające na: a) w odniesieniu do pełnomocników ustanowionych z urzędu – podwyższeniu wyna-grodzenia maksymalnie do 150% stawki minimalnej (§ 4 ust. 2 in principio rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, Dz. U. z 2019 r. poz. 18; § 4 ust. 2 in principio rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej po-mocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu, Dz. U. z 2019 r. poz. 68), b) w odniesieniu do pełnomocników ustanowionych z wyboru – podwyższeniu wyna-grodzenia maksymalnie aż do sześciokrotności stawki minimalnej (§ 15 ust. 3 in principio r.o.c.a.; § 15 ust. 3 in principio rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 paździer-nika 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz. U. z 2018 r. poz. 265) – nie ma umocowania na gruncie – odpowiednio – art. 29 ust. 2 i art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze oraz art. 223 ust. 2 i art. 225 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1870, ze zm.; obowiązujący tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 75). 5. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 35 ust. 1 uotpTK – zwraca Ministrowi Sprawiedliwości uwagę odnośnie do konieczności wyelimino-wania z porządku prawnego regulacji, które – w swej istocie – w sposób dyskryminujący dla pełnomocników ustanowionych z urzędu regulują kwestię ich podwyższonego wynagrodze-nia. Z przedstawionych powodów postanowiono jak w sentencji.