S 2/18

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 27 kwietnia 2018 r. Pozycja 20 POSTANOWIENIE z dnia 18 kwietnia 2018 r. Sygn. akt S 2/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski − przewodniczący Grzegorz Jędrejek − sprawozdawca Piotr Pszczółkowski Stanisław Rymar Andrzej Zielonacki, w związku z postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2018 r., sygn. K 50/16, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), zasygnalizo-wać Sejmowi i Senatowi istnienie uchybień w prawie, których usunięcie jest niezbędne do zapewnienia spójności systemu prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, polegających na nieunormowaniu w ustawie z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności (Dz. U. z 2017 r. poz. 865) postępowania z zarodkami powstałymi z komórek rozrodczych sa-motnych kobiet i anonimowych dawców przed jej wejściem w życie. Orzeczenie zapadło większością głosów. UZASADNIENIE Trybunał Konstytucyjny, postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2018 r., sygn. K 50/16, umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich, dotyczącym zgodności − z art. 2 w związku z art. 47 Konstytucji − art. 20 ust. 1 pkt 2 oraz art. 21 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 78 i art. 97 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności (Dz. U. z 2017 r. poz. 865; dalej: u.l.n.) w zakresie, w jakim mają one zastosowanie do kobiet niepozostających w związku małżeńskim albo we wspólnym pożyciu z mężczyzną, które zdeponowały zarodki powstałe z ich komórki rozrodczej i komórki anonimowego dawcy przed dniem wejścia w życie tej ustawy. Po analizie kwestionowanych przepisów i całego ich kontekstu normatywnego, uma-rzając postępowanie z powodu niedopuszczalności wydania wyroku, Trybunał Konstytucyjny dostrzegł istotny problem, którym jest sytuacja niektórych zarodków powstałych przed wej-ściem w życie u.l.n. i przechowywanych w bankach komórek rozrodczych i zarodków (dalej: bank). Problem ten sprowadza się do istnienia w u.l.n. luki, polegającej na nieunormowaniu OTK ZU A/2018 S 2/18 poz. 20 2 postępowania z zarodkami powstałymi przed jej wejściem w życie z komórek rozrodczych samotnych kobiet (panien niepozostających w konkubinatach oraz wdów) i anonimowych dawców. Co do zasady, wynikającej z art. 97 pkt 1 u.l.n., wszystkie zarodki utworzone i prze-chowywane w bankach przed dniem jej wejścia w życie zostaną przekazane do dawstwa za-rodka (dalej: adopcji) po upływie 20 lat (od dnia wejścia w życie ustawy), chyba że wcześniej zostaną przekazane do adopcji przez ich dawców (ponadto zarodki mogą zostać oddane do adopcji wcześniej, w razie śmierci obojga dawców zarodka albo − w wypadku dawstwa inne-go niż partnerskie − śmierci biorczyni i jej męża albo konkubenta; art. 21 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 97 pkt 2 u.l.n.). Ta regulacja, zawarta w przepisie przejściowym, korespon-duje z art. 21 ust. 3, przesądzającym o losie niewykorzystanych zarodków, powstałych po wejściu u.l.n. w życie, z komórek rozrodczych pobranych zarówno w celu dawstwa partner-skiego jak i dawstwa innego niż partnerskie. Problemem dostrzeżonym przez Trybunał Konstytucyjny jest nierówne traktowanie zarodków w kontekście art. 21 ust. 2 u.l.n. Przepis ten, dotyczący dawstwa partnerskiego, przewiduje, że w razie braku zgody męża (konkubenta) na przeniesienie zarodka (czyli na dokończenie procedury in vitro w szerokim znaczeniu), zezwolenie na przeniesienie wydaje sąd opiekuńczy. Innymi słowy, w sytuacji, w której w wyniku dawstwa partnerskiego powstał w procedurze in vitro (w sensie ścisłym) zarodek, a następnie dawca męskiej komórki (mąż albo konkubent) „rozmyślił się” i odmawia wyrażenia zgody na jego wszczepienie żonie (konkubinie), może ona skierować sprawę do sądu opiekuńczego. Ten zaś „wydaje zezwole-nie” o charakterze zastępczym. Warto zwrócić uwagę, że kategoryczne stwierdzenie przepisu nie oznacza obowiązku wydania konkretnego (pozytywnego) rozstrzygnięcia, niezależnie od analizy okoliczności sprawy i ich oceny przez sąd; sytuacja jest tu podobna do „udzielenia zezwolenia” – zgodnie z art. 561 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. − Kodeks postępowa-nia cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.) − na zawarcie małżeństwa kobiecie niema-jącej ukończonych 18 lat, co wymaga przeanalizowania przez sąd całokształtu sytuacji praw-nej i faktycznej potencjalnych nupturientów. Można wskazać, że sytuacja samotnych kobiet, które zdeponowały zarodki, jest – w zakresie skutku − podobna do sytuacji mężatek (konkubin), których mężowie (konkuben-ci) nie wyrażają obecnie zgody na przeniesienie zarodków do ich organizmów (bez omówio-nej wyżej regulacji zawartej w art. 21 ust. 2 u.l.n., te ostatnie nie miałyby możliwości „dokoń-czenia” in vitro w szerokim znaczeniu). Tymczasem u.l.n. nie zawiera analogicznej regulacji w odniesieniu do zarodków powstałych z komórek rozrodczych samotnych kobiet i anoni-mowych dawców. Ustawodawca zdecydował, że po 20 latach wszystkie zarodki powstałe przed wej-ściem w życie u.l.n. trafią do adopcji, ale nie wypowiedział się o tym, co ma się z nimi dziać przez te 20 lat. Tymczasem powinien był – skoro „na przyszłość” otworzył mężatkom i kon-kubinom drogę sądową – otworzyć ją również kobietom samotnym, dając im możliwość wy-stąpienia do sądu opiekuńczego o zezwolenie na przeniesienie zarodka. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, takie postępowanie mogłoby, a nawet powinno, toczyć się z udziałem curatoris ventris, a sąd – rozstrzygając – powinien mieć na uwadze za-sady systemu prawnego Rzeczypospolitej, wyrażone w Konstytucji i ustawodawstwie krajo-wym (nie tylko w u.l.n.) oraz w wiążących Rzeczpospolitą Polską umowach międzynarodo-wych, między innymi takie, jak: − prawo zarodka do życia (procedura in vitro nie może prowadzić do zniszczenia za-rodka albo do „rozmrażania” kilku zarodków, ich selekcji i ponownego „zamrażania” zarod-ków niewykorzystanych), − zakaz przedmiotowego traktowania jakiegokolwiek zarodka, − życie, zdrowie, dobro i prawa dziecka, w tym jego prawo do życia rodzinnego, OTK ZU A/2018 S 2/18 poz. 20 3 − dopuszczalność adopcji dzieci – w uzasadnionych wypadkach − przez osoby samot-ne (niezależnie od tego, że – z powodu dużej liczby chętnych par – do takiej adopcji dochodzi bardzo rzadko), − niedopuszczalność adopcji dzieci przez osoby/pary homoseksualne. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ustawodawca − uchwalając poszczególne regu-lacje u.l.n. – dokonał wyborów o charakterze aksjologicznym, podyktowanych dobrem dziec-ka. Ustawa ta nakazuje szczególnie chronić jego życie, zdrowie, dobro i prawa (art. 4). Wy-pełnienie sygnalizowanej luki byłoby w najwyższym stopniu uzasadnione pełniejszą realiza-cją tych wartości. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Piotra Pszczółkowskiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2018 r. w sprawie o sygn. S 2/18 Na podstawie art. 106 ust. 3 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o or-ganizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) skła-dam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 18 kwietnia 2018 r. w sprawie o sygn. S 2/18, w którym Trybunał postanowił zasygnalizować Sejmowi i Senato-wi Rzeczypospolitej Polskiej istnienie uchybień w prawie, których usunięcie jest niezbędne do zapewnienia spójności systemu prawnego, polegających na nieunormowaniu w ustawie z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności (Dz. U. z 2017 r. poz. 865; dalej: u.l.n. lub ustawa o leczeniu niepłodności) postępowania z zarodkami powstałymi z komórek rozrod-czych kobiet niezamężnych lub niepozostających w stałym pożyciu i z komórek rozrodczych anonimowych dawców przed dniem wejścia w życie tej ustawy. W niniejszej sprawie skierowanie postanowienia sygnalizacyjnego nie było konieczne. Trybunał powinien był rozpoznać merytorycznie wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich z 29 października 2015 r. (który spełniał ustawowe wymagania formalne) oraz wydać wyrok stwierdzający niekonstytucyjność zakwestionowanych przepisów w zakresie, w jakim dotyczą zarodków, które przed dniem wejścia w życie ustawy o leczeniu niepłodności zostały już utworzone z komórek rozrodczych kobiet niezamężnych lub niepozostających w stałym po-życiu i z komórek rozrodczych anonimowych dawców, i które przed tym terminem zostały przekazane do przechowania (stanowisko o konieczności wydania wyroku w niniejszej spra-wie uzasadniłem w zdaniu odrębnym do postanowienia Trybunału z 18 kwietnia 2018 r., sygn. K 50/16, dotyczącego umorzenia postępowania). Skierowanie postanowienia sygnaliza-cyjnego nie rozstrzyga problemu konstytucyjnego w sposób wiążący dla ustawodawcy. Na tle przepisów zakwestionowanych we wniosku Rzecznika, nie można w ogóle mówić o luce, która miałaby polegać na nieunormowaniu postępowania z zarodkami powsta-łymi przez dniem wejścia w życie ustawy o leczeniu niepłodności z komórek rozrodczych kobiet samotnych lub niepozostających w stałym pożyciu i z komórek anonimowych daw-ców. Sposób postępowania z tymi zarodkami reguluje bowiem bezpośrednio – zakwestiono-wany we wniosku Rzecznika – art. 97 u.l.n. Stanowi on, że zarodki utworzone i przechowy-wane przed dniem wejścia w życie ustawy (prima facie: wszystkie) są przekazywane do daw-stwa zarodka, ale dopiero po upływie 20 lat, licząc od tego dnia, chyba że zrealizuje się jeden OTK ZU A/2018 S 2/18 poz. 20 4 z wyjątków opisanych w tym przepisie (dotyczących zgody dawców zarodka na oddanie za-rodka do dawstwa albo śmieci obojga dawców zarodka). Inne postępowanie z zarodkami utworzonymi z komórek rozrodczych kobiet niezamężnych lub niepozostających w stałym pożyciu przed dniem wejścia w życie ustawy o leczeniu niepłodności rodziłoby podstawy odpowiedzialności karnej, przewidzianej w art. 78 u.l.n., chyba że po tym dniu kobiety te zdecydowałyby się na małżeństwo lub konkubinat a także uzyskały zgodę swoich mężów lub konkubentów na dokończenie procedur medycznie wspomaganej prokreacji, wymaganych przez art. 20 ust. 1 pkt 2 i art. 21 ust. 1 pkt 3 u.l.n. Na tle tych przepisów nie chodzi zatem ani o lukę („pominięcie legislacyjne”), ani tym bardziej o zaniechanie ustawodawcze (w znacze-niu wynikającym z orzecznictwa Trybunału), lecz chodzi o jednoznaczne rozstrzygnięcie ustawodawcy, które powinno być ocenione przez Trybunał pod kątem zgodności z wzorcami konstytucyjnymi wskazanymi we wniosku. Niezależnie od tego, przedstawiona przez Trybunał propozycja korekty rozwiązań in-tertemporalnych przewidzianych przez ustawę o leczeniu niepłodności, jeśli w ogóle zostanie uchwalona przez ustawodawcę, nie zapewni efektywnej ochrony dobra zarodków utworzo-nych przed dniem wejścia w życie ustawy i nieprzeniesionych do organizmów kobiet nieza-mężnych lub niepozostających w stałym pożyciu, z których komórek rozrodczych zarodki te powstały, ani dobra tychże kobiet. Nie wiadomo bowiem, co miałby ustalać sąd, skoro po wejściu w życie ustawy o leczeniu niepłodności przeniesienie zarodków do organizmu bior-czyni bez zgody męża lub bez złożenia przez konkubenta oświadczenia o uznaniu dziecka narodzonego w wyniku procedury medycznie wspomaganej prokreacji jest niedopuszczalne (zob. art. 21 ust. 1 pkt 3 u.l.n.) i podlega odpowiedzialności karnej (zob. art. 78 u.l.n.). W istocie zakwestionowane przez Rzecznika przepisy, których Trybunał nie uchylił w zakre-sie wynikającym z wniosku, uniemożliwią sądowi udzielenie zezwolenia na przeniesienie zarodków utworzonych przed dniem wejścia w życie ustawy do organizmu kobiety, od której pobrano materiał biologiczny. Jedynie wprowadzenie nowego przepisu przejściowego dałoby możliwość zapewnienia odpowiedniego standardu ochrony dobra utworzonych już zarodków oraz kobiet, z których komórek rozrodczych one powstały.