SK 103/23

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 16 lipca 2025 r. Pozycja 72 POSTANOWIENIE z dnia 9 lipca 2025 r. Sygn. akt SK 103/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki – przewodniczący Justyn Piskorski – sprawozdawca Bartłomiej Sochański, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 lipca 2025 r., skargi konstytucyjnej P.J. o zbadanie zgodności: § 17 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomo-cy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18, ze zm.) „przez to, że wskazane w nich stawki dla adwokatów ustanowionych obrońcami z urzędu są niższe od stawek w tych samych sprawach dla adwoka-tów ustanowionych obrońcami z wyboru”, z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypo-spolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 31 marca 2023 r. P.J. (dalej: skarżący), wniósł o stwier-dzenie, że § 17 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 2016 r.) „przez to, że wskazane w nich stawki dla adwokatów ustanowionych obrońcami z urzędu są niższe od stawek w tych samych sprawach dla adwokatów ustanowionych obroń-cami z wyboru”, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. OTK ZU A/2025 SK 103/23 poz. 72 2 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: Skarżący, wykonujący zawód adwokata, został ustanowiony obrońcą z urzędu do spo-rządzenia i wniesienia kasacji od wyroku sądu apelacyjnego. Sąd Najwyższy postanowieniem oddalił kasację jako oczywiście bezzasadną oraz zwolnił skazanego od ponoszenia kosztów sądowych związanych z postępowaniem kasacyjnym. Jednocześnie Sąd Najwyższy zasądził na rzecz skarżącego kwotę 738 zł (w tym 23% VAT) za sporządzenie i wniesienie kasacji przez obrońcę z urzędu. Skarżący wniósł zażalenie na orzeczenie w przedmiocie kosztów pomocy prawnej. W zażaleniu w zakresie kosztów przyznanych obrońcy z urzędu został podniesiony zarzut naruszenia przepisów postępowania, w tym § 17 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia z 2016 r., ze względu na to, że nie jest dozwolone w świetle przepisów Konstytucji obniżenie wynagro-dzenie adwokata z urzędu w stosunku do wynagrodzenia obrońcy z wyboru w takiej samej sprawie. Sąd Najwyższy pozostawił powyższe zażalenie bez rozpoznania, wskazując, że zgod-nie z treścią art. 426 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, ze zm.) od orzeczeń Sądu Najwyższego nie przysługuje środek odwoław-czy. 1.2. Skarżący wskazał, iż w skarżonym przepisie określono, że opłaty za sporządzenie i wniesienie kasacji w sprawie, w której w pierwszej instancji orzeczenie wydał sąd okręgo-wy, wynoszą 600 zł. Natomiast w § 11 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964) określono, że za sporządzenie i wniesienie kasacji w sprawie, w której w pierwszej instancji orzeczenie wydał sąd okręgowy, wynoszą 1200 zł. Powyższe rozróżnienie przyzna-wanego wynagrodzenia w zależności, czy w sprawie występuje obrońca z urzędu, czy z wy-boru, nie ma żadnego uzasadnienia. W ocenie skarżącego ustawodawca zróżnicował tym sa-mym bez żadnego uzasadnienia wynagrodzenie dla obrońcy z urzędu oraz obrońcy z wyboru występujących w takiej samej sprawie, obniżając wynagrodzenie adwokatów z urzędu w sto-sunku do adwokatów z wyboru o połowę. 1.3. Naruszenie zasady demokratycznego państwa prawa wynikającej z art. 2 Konsty-tucji miało, w ocenie skarżącego, polegać na niezgodnym z zasadami sprawiedliwości spo-łecznej traktowaniu adwokata ustanowionego z urzędu i przyznaniu wynagrodzenia na po-ziomie obniżonym o połowę w stosunku do adwokata z wyboru występującego w takiej samej sprawie, co przeczy zasadom sprawiedliwości społecznej, a ostatecznie pozbawieniu obrońcy wynagrodzenia w kwocie 600 zł. W zakresie niezgodności z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji skarżący zarzucił, że ograniczenie praw i wolności nastąpiło w rozporządzeniu, a nie w usta-wie, a także zwrócił uwagę na to, że nie zaszły żadne okoliczności konieczne w demokratycz-nym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, aby ograniczyć te prawa. Ponadto, zdaniem skarżącego, regulacja nie spełnia celu rozporządzenia, tj. zwrotu na zasa-dach równości kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, jak i z wyboru. Nadto, zaskarżona norma narusza art. 64 ust. 2 i art. 2 Konstytucji, prowadzi bowiem do braku ochrony prawa własności i innych praw majątkowych w postaci wynagrodzenia za wykonaną pracę, ponieważ prowadzi do obniżenia o połowę wynagrodzenia adwokata z urzę-du w stosunku do adwokata z wyboru, mimo ich występowania w takiej samej sprawie. OTK ZU A/2025 SK 103/23 poz. 72 3 2. W piśmie z 13 grudnia 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 3. W piśmie z 15 grudnia 2023 r. Prokurator Generalny przedstawił stanowisko w sprawie, wnosząc jednocześnie o stwierdzenie, że § 17 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia z 2016 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Prokurator Generalny wskazał, że w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwa-lił się pogląd o niekonstytucyjności zróżnicowania zasad wynagradzania pełnomocników lub obrońców ustanowionych z urzędu względem pełnomocników lub obrońców ustanowionych z wyboru, polegającego na tym, że stawki adwokatów (i radców prawnych) ustanowionych obrońcami lub pełnomocnikami z urzędu są niższe od stawek w tych samych sprawach dla adwokatów (i radców prawnych) ustanowionych obrońcami lub pełnomocnikami „z wyboru”. W szczególności zwrócił uwagę na wyrok z 20 grudnia 2022 r., sygn. SK 78/21 (OTK ZU A/2023, poz. 20). W ocenie Prokuratora Generalnego, skoro Trybunał uznał, że § 17 ust. 1 pkt 2 oraz § 17 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia z 2016 r. są niezgodne z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji przez to, że wskazane w nich stawki dla adwokatów ustanowionych obrońcami z urzędu są niższe od sta-wek w tych samych sprawach dla adwokatów ustanowionych obrońcami z wyboru, to konse-kwentnie niedopuszczalne konstytucyjnie jest również zróżnicowanie, w akcie podustawo-wym, wysokości wynagrodzenia w zależności od tego, czy adwokat świadczy pomoc prawną jako obrońca z urzędu, czy z wyboru za sporządzenie i wniesienie kasacji w sprawie, w której w pierwszej instancji orzeczenie wydał sąd okręgowy lub wojskowy sąd okręgowy. 4. W piśmie z 4 stycznia 2024 r. stanowisko w sprawie przedstawił Minister Sprawie-dliwości, wnosząc o uznanie, że § 17 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia z 2016 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Na poparcie tezy Minister Sprawiedliwości przedstawił argumentację opartą o dotych-czasową utrwaloną linię orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego. Wskazał również, że w Ministerstwie Sprawiedliwości zostały przygotowane projekty stosownych rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości w przedmiocie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopła-conej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez adwokatów i radców prawnych. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Warunki merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. 1.1. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw, a jej merytoryczne rozpoznanie uwarunkowane jest spełnieniem licznych przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i przepisów ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Skarga konstytucyjna musi spełniać wymogi formalne, o których mowa w art. 53 ust. 1 u.o.t.p.TK. Zgodnie z tym przepisem, skarga powinna zawierać określenie kwestiono-wanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwier- OTK ZU A/2025 SK 103/23 poz. 72 4 dzenia niezgodności z Konstytucją; wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skar-żącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone; uzasadnienie zarzutu nie-zgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie; przedstawienie stanu faktycznego; udokumentowanie daty doręczenia wy-roku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia, o których mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, oraz informację, czy od wyroku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia, o których mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia. 1.2. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego, jest on na każ-dym etapie postępowania zobowiązany do kontroli, czy nie zachodzi jedna z ujemnych prze-słanek wydania wyroku, skutkująca obligatoryjnym umorzeniem postępowania. Przekazanie skargi konstytucyjnej po zakończeniu jej wstępnej kontroli do rozpoznania przez odpowiedni skład Trybunału nie przesądza zatem w sposób ostateczny o dopuszczalności jej merytorycz-nego rozpatrzenia (por. postanowienie TK z 26 października 2021 r., sygn. SK 84/20, OTK ZU A/2021, poz. 58 wraz z powołanym tam orzecznictwem). 1.3. Przesłanki te określone zostały w art. 59 ust. 1 u.o.t.p.TK, stosownie do którego Trybunał na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania: na skutek cofnięcia wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej (pkt 1); jeżeli wyda-nie orzeczenia jest niedopuszczalne (pkt 2); jeżeli wydanie orzeczenia jest zbędne (pkt 3); jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wyda-niem orzeczenia przez Trybunał (pkt 4); w przypadku zakończenia kadencji Sejmu i Senatu, w niezakończonych sprawach wszczętych na podstawie wniosku grupy posłów albo grupy senatorów, o którym mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji (pkt 5). 2. Wyrok z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK ZU A/2024, poz. 30). 2.1. W wyroku o sygn. SK 90/22 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631; dalej: rozporządzenie z 2016 r.) w za-kresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaco-nej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki mi-nimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 październi-ka 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 2.2. W uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał wskazał, że przedstawiony pro-blem prawny „nie ogranicza się do przepisu, który ustanawia opłatę (wyrażoną w postaci konkretnej wartości liczbowej) za określoną w nim czynność dokonaną przez adwokata z urzędu, lecz dotyczy oceny całego mechanizmu wynagradzania adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu”. Z tego też względu, pomimo wskazania w treści skargi przedmiotu kontroli w postaci § 17 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia z 2016 r., Trybunał zdecydował się na wydanie orzeczenia w stosunku do przepisów regulujących mechanizm ustalania wysokości wynagrodzenia, bez ograniczania do stawek za konkretne czynności pełnomocnika, wskazu-jąc, że „przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest zgodność z Konstytucją § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r., tworzących normę zezwalającą na przyzna-nie adwokatom ustanowionym z urzędu wynagrodzenia w wysokości niższej niż stawka mi- OTK ZU A/2025 SK 103/23 poz. 72 5 nimalna ustalona dla adwokatów działających w takiej samej sprawie z wyboru”. „Trybunał stwierdził, że zróżnicowanie wynagrodzeń adwokatów w zależności od sposobu ich ustano-wienia nie pozostaje w żadnym związku z celem i zasadniczą treścią przepisów regulujących zasady ustalania tych wynagrodzeń. Znaczy to, że zakwestionowane zróżnicowanie nie ma racjonalnego uzasadnienia. Jakichkolwiek argumentów na poparcie przyjętej regulacji nie dostarczyła Trybunałowi w szczególności analiza uzasadnienia projektu rozporządzenia Mini-stra Sprawiedliwości z 4 czerwca 2016 r., w którym enigmatycznie stwierdzono jedynie, że «propozycje poszczególnych opłat zawarte w projekcie, a także przyjęty mechanizm ustalania ich wysokości, uwzględniają rodzaj i zawiłość spraw, których dotyczą oraz niezbędny nakład pracy adwokata, jak również istniejące realia ekonomiczne»”. 3. Zasada ne bis in idem w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. 3.1. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie wskazywał, że w sytuacjach, gdy ten sam przepis został już wcześniej zakwestionowany przez inny podmiot w oparciu o te same zarzuty niezgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie toż-samości przedmiotowej), znajduje zastosowanie zasada ne bis in idem, czyli zakaz ponowne-go orzekania o tym samym (w tej samej sprawie). Jak przyjmuje Trybunał Konstytucyjny, brak podstaw do przyjęcia powagi rzeczy osądzonej nie oznacza, że uprzednie rozpoznanie sprawy zgodności z Konstytucją określonego przepisu prawnego z punktu widzenia tych samych zarzutów może być uznane za prawnie obojętne. Instytucją wykształconą w orzecz-nictwie TK i doktrynie, w celu zapewnienia stabilizacji sytuacji powstałych w wyniku orze-czenia ostatecznego jako formalnie prawomocnego, jest zasada ne bis in idem (zob. np. posta-nowienia z: 11 grudnia 2019 r., sygn. SK 11/19, OTK ZU A/2019, poz. 72; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19, OTK ZU A/2020, poz. 72). Trybunał Konstytucyjny, co do zasady, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia postę-powania z uwagi na zbędność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). 3.2. Jak już wskazano, w wyroku o sygn. SK 90/22 Trybunał stwierdził niezgodność z Konstytucją przepisów statuujących zasadę określania wysokości wynagrodzenia adwoka-tów pełniących rolę pełnomocnika albo obrońcy z urzędu. Trybunał przesądził zatem pośred-nio również o niekonstytucyjności wszystkich poszczególnych stawek ustalonych w rozpo-rządzeniu z 2016 r. w następstwie stosowania tych przepisów. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał wskazał zresztą, że w jego następstwie „derogowane zostaną przepisy określające wysokość opłat stanowiących koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwoka-ta z urzędu, określone, zgodnie z odesłaniem zawartym w § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r., w rozdziałach 2-4 tego rozporządzenia (§ 8-§ 21)”. Z powyższych względów Trybunał uznał, że wszystkie kwestie zgodności z Konstytu-cją przepisów statuujących wynagrodzenia pełnomocników i obrońców z urzędu będących adwokatami zostały już jednoznacznie wyjaśnione. Skarżący nie wskazał przy tym żadnych innych wzorców kontroli niż te, co do których Trybunał orzekał w sprawie o sygn. SK 90/22. Skutki powyższego wyroku obejmują zaś wszystkie podstawy określania wysokości wyna-grodzenia przewidziane w rozporządzeniu z 2016 r., w tym w szczególności również zaskar-żony w niniejszym postępowaniu § 17 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia z 2016 r. Tym samym aktualizacji uległa przesłanka obligatoryjnego umorzenia postępowania, jaką jest zbędność wydania orzeczenia (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.