SK 104/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 7 listopada 2024 r. Pozycja 98 POSTANOWIENIE z dnia 22 października 2024 r. Sygn. akt SK 104/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz – przewodniczący Justyn Piskorski – sprawozdawca Julia Przyłębska Bartłomiej Sochański Michał Warciński, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 października 2024 r., skargi konstytu-cyjnej A.T. o zbadanie zgodności: art. 42 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1444, ze zm.) „w zakresie, w jakim przewiduje on orzeczenie dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych wobec sprawcy prze-stępstwa z art. 178a § 4 k.k.”, z: a) art. 10 ust. 1 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 175 ust. 1 w związku z art. 173 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 31 ust. 1 i art. 52 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, c) art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 22 października 2021 r. A.T. (dalej: skarżący), repre-zentowany przez pełnomocnika z wyboru, wniósł o stwierdzenie, że art. 42 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1444, ze zm.; dalej: k.k.) „w zakre-sie, w jakim przewiduje on orzeczenie dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojaz-dów mechanicznych wobec sprawcy przestępstwa z art. 178a § 4 k.k.”, jest niezgodny z: a) art. 10 ust. 1 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 175 ust. 1 w związku z art. 173 Konsty-tucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 31 ust. 1 i art. 52 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, OTK ZU A/2024 SK 104/22 poz. 98 2 c) art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wystosowana w związku z następującym stanem faktycznym: W 2019 r. skarżący został zatrzymany do kontroli drogowej, w czasie której ustalono, że prowadząc pojazd, znajdował się pod wpływem alkoholu. Przed powyższym zdarzeniem skarżący był karany na mocy wyroku sądu rejonowego z 2009 r. za występek określony w art. 178a § 1 k.k. oraz na mocy wyroku sądu rejonowego z 2010 r. za przestępstwo określone w art. 178a § 1 k.k. w zbiegu z art. 244 w związku z art. 11 § 2 k.k. Wyrokiem sądu rejonowego z 2019 r. skarżący został skazany na karę pozbawienia wolności wraz z orzeczeniem środka karnego w postaci dożywotniego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na mocy art. 42 § 3 k.k. Od powyższego wyroku skarżący wywiódł apelację, w następstwie której w wyroku z 2021 r. sąd okręgowy zmienił powyższy wyrok w zakresie kary, utrzymując w mocy rozstrzygnięcie w zakresie środka karnego. 1.2. Skarżący wskazał, że zaskarżony przepis narusza jego prawo do sądu, nie pozwa-la bowiem sądowi na dostosowanie reakcji karnej do okoliczności czynu oraz warunków oso-bistych sprawcy. Ponadto środek karny przewidziany w art. 42 § 3 k.k. stanowi „zasadnicze ograniczenie wolności poruszania się po terytorium Polski”, przez co stanowi nieproporcjo-nalną ingerencję w zagwarantowaną w Konstytucji swobodę przemieszczania się. Zdaniem skarżącego, przepis ten narusza również zasadę równego traktowania przez to, że nakazuje jednakowe traktowanie sprawców przestępstw skutkowych i bezskutkowych. 2. W piśmie z 13 grudnia 2022 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w sprawie. 3. W piśmie z 12 stycznia 2023 r. Prokurator Generalny przedstawił stanowisko w sprawie, jednocześnie wnosząc o uznanie, że art. 42 § 3 k.k. w zakresie, w jakim nakazuje sądowi powszechnemu orzeczenie dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w razie popełnienia przestępstwa z art. 178a § 4 w związku z art. 178a § 1 k.k., jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W pozostałym zakresie wniósł o umorzenie po-stępowania z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. 4. W piśmie z 26 lutego 2024 r. Marszałek Sejmu, działając w imieniu Sejmu, przed-stawił stanowisko w sprawie, wnosząc o stwierdzenie, że art. 42 § 3 k.k. w zakresie, w jakim przewiduje, że sąd orzeka dożywotni zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w wypadku popełnienia przestępstwa z art. 178a § 4 w związku z art. 178a § 1 k.k., jest zgod-ny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W pozostałym zakresie Marszałek Sejmu wniósł o umorzenie postępowania z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej ma charakter powszechny. Jednakże, możliwość skutecznego wniesienia tego środka obwarowa-no wymogami wynikającymi zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). W tym kontekście należy przypo- OTK ZU A/2024 SK 104/22 poz. 98 3 mnieć, że na każdym etapie postępowania Trybunał Konstytucyjny jest obowiązany badać, czy nie zachodzą przesłanki obligatoryjnego umorzenia postępowania. Weryfikacja dopusz-czalności wydania wyroku w sprawie zainicjowanej skargą konstytucyjną nie kończy się w fazie jej wstępnego rozpoznania, lecz jest aktualna przez cały czas jej rozpatrywania (por. postanowienie TK z 25 sierpnia 2020 r., sygn. SK 65/19, OTK ZU A/2020, poz. 41 i przywo-łane tam orzecznictwo). 2. W skardze konstytucyjnej przedmiotem kontroli uczyniono art. 42 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 17; dalej: k.k.) „w zakresie, w jakim przewiduje on orzeczenie dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych wobec sprawcy przestępstwa z art. 178a § 4 k.k.”. 3. W wyroku z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 22/21 (OTK ZU A/2024, poz. 61), Trybu-nał orzekł, że art. 42 § 3 k.k., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 541; dalej: ustawa zmieniająca), w zakresie, w jakim obliguje sąd do orzeczenia zakazu prowadze-nia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio w razie popełnienia przestępstwa okre-ślonego w art. 178a § 4 k.k., jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 3 Konsty-tucji. Powyższe aktualizowało konieczność rozważenia, czy w niniejszej sprawie nie zacho-dzi ujemna przesłanka procesowa wynikająca z zasady ne bis in idem, implikująca koniecz-ność umorzenia postępowania przez Trybunał ze względu na zbędność wydania wyroku. Jak wskazywał Trybunał w dotychczasowym orzecznictwie, jeżeli ten sam przepis zo-stał już wcześniej zakwestionowany przez inny podmiot w oparciu o te same zarzuty nie-zgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie tożsamości przedmiotowej), zastoso-wanie ma zasada ne bis in idem, czyli zakaz ponownego orzekania o tym samym (w tej samej sprawie). Jak bowiem przyjmuje Trybunał Konstytucyjny, brak podstaw do przyjęcia powagi rzeczy osądzonej nie oznacza, że uprzednie rozpoznanie sprawy zgodności z Konstytucją określonego przepisu prawnego z punktu widzenia tych samych zarzutów może być uznane za prawnie obojętne. Instytucją wykształconą w orzecznictwie TK i doktrynie prawnej, w celu zapewnienia stabilizacji sytuacji powstałych w wyniku orzeczenia ostatecznego jako formal-nie prawomocnego, jest zasada ne bis in idem (zob. np. postanowienia z: 11 grudnia 2019 r., sygn. SK 11/19, OTK ZU A/2019, poz. 72; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19, OTK ZU A/2020, poz. 72). Zastosowanie zasady ne bis in idem jest uzasadnione także, gdy istnieje wcześniejsze orzeczenie o zgodności badanego przepisu ze wskazanym wzorcem kontroli lub jeżeli Trybunał uznał wskazany wzorzec za nieadekwatny do badania danego przedmiotu kontroli, czyli w sytuacjach, gdy przedmiot badania pozostaje nadal w systemie prawa. Istot-ne znaczenie dla stwierdzenia, czy w sprawie aktualizuje się zakaz wynikający z zasady ne bis in idem, ma przy tym treść podniesionego zarzutu. Trybunał Konstytucyjny, co do za-sady, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na zbędność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). 4. W skardze konstytucyjnej skarżący zaprezentował trzy grupy zarzutów. 4.1. Po pierwsze, skarżący zarzucił niezgodność art. 42 § 3 k.k. z wzorcami kontroli w postaci art. 10 ust. 1 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 175 ust. 1 w związku z art. 173 Kon-stytucji. W tym zakresie zarzuty skarżącego treściowo pokrywały się z zakresem wyroku o sygn. SK 22/21. Trybunał uznał w nim nie tylko niezgodność art. 42 § 3 k.k. z art. 45 ust. 1 (powołanym związkowo z art. 42 ust. 3 Konstytucji), lecz także wypowiedział się jedno- OTK ZU A/2024 SK 104/22 poz. 98 4 znacznie w przedmiocie adekwatności pozostałych wzorców kontroli dotyczących funkcjo-nowania wymiaru sprawiedliwości. „[N]ormy wyrażone w art. 10 ust. 1, art. 173 i art. 175, a także w innych przepisach rozdziału VIII Konstytucji, stanowią immanentne składniki pra-wa do sądu wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ocena realizacji tego prawa z punktu widzenia skarżącego musi uwzględniać wszystkie aspekty prawa do sądu. Art. 45 Konstytucji nie stanowi bowiem abstrakcyjnego prawa, ale prawo do sądu będącego organem charaktery-zującym się wszystkimi przymiotami opisanymi w Konstytucji, łącznie z niezawisłością sę-dziowską, wyłącznością sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez organy władzy sądow-niczej oraz zapewnieniem tym organom warunków do wykonywania tych czynności. Nie ma zatem konieczności, aby skarżący – powołując się na przymioty sądów opisane w przepisach Konstytucji – wskazywał wzorce kontroli inne niż art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ich wskazanie w uzasadnieniu może oczywiście mieć na celu wzmocnienie argumentacji oraz poparcie za-rzutu głównego i z tego punktu widzenia stanowi niewątpliwie wartość dodaną prezentowanej argumentacji. (…) Nie stanowią one jednak, inaczej niż w wypadku pytania prawnego, ade-kwatnego wzorca kontroli w sprawach ze skargi konstytucyjnej opartej na zarzucie naruszenia prawa do sądu, mimo że opisują dokładnie to samo zagadnienie co art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przepisy rozdziału VIII Konstytucji stanowią jego konkretyzację. Podobnie treść art. 10 Kon-stytucji implikuje, że opisane w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawo do sądu oznacza prawo do odwołania się do organu posiadającego kompetencję do wykonywania władzy sądzenia, która nie może zostać przejęta przez organy należące do władzy ustawodawczej czy wykonawczej”. W niniejszej sprawie Trybunał podtrzymał poczynione wówczas spostrzeżenia w przedmiocie nieadekwatności wzorca kontroli w postaci art. 10 ust. 1 Konstytucji oraz bra-ku potrzeby związkowego przywoływania z wyrażonym w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawem do sądu przepisów rozdziału VIII Konstytucji. Z tego też względu Trybunał umorzył postę-powanie w zakresie zbadania zgodności skarżonej normy prawnej z art. 10 ust. 1, art. 175 ust. 1 i art. 173 Konstytucji z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. W odniesieniu do zarzutu niezgodności z art. 45 ust. 1 Trybunał stwierdził zaś zbęd-ność wydania wyroku. Przywoływana przez skarżącego argumentacja była bowiem taka sa-ma, jak w sprawie o sygn. SK 22/21. Z uwagi na stwierdzenie już niezgodności art. 42 § 3 k.k. z tym wzorcem zrealizowała się negatywna przesłanka procesowa, wynikająca z zasady ne bis in idem, a dalsze rozpoznawanie zarzutu nie było już potrzebne. Tym samym Trybunał postanowił o umorzeniu postępowania w tym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność wydania wyroku. 4.2. Po drugie, skarżący zarzucił niezgodność art. 42 § 3 k.k. z art. 31 ust. 1 i art. 52 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skarżący podniósł, że przewidziany w za-skarżonym przepisie środek karny narusza jego prawo do swobody przemieszczania się. Z uzasadnienia tego zarzutu wynikało jednak, że opiera się głównie na kwestionowaniu obli-gatoryjnej dożywotności środka karnego, nie zaś na samej istocie powołanego przez niego prawa. Skarżący wskazywał, że cel środka karnego mógłby „realizować zakaz o charakterze fakultatywnym, pozostawiony do swobodnej decyzji sądu. Nie można bowiem z góry zało-żyć, że rozstrzygnięcia o charakterze fakultatywnym w mniejszym stopniu zabezpieczałyby dobra prawne osób uczestniczących w ruchu drogowym. W konsekwencji obligatoryjność zakazu stanowi zbędną maksymalizację celu całkowitego wyłączania określonej grupy osób z uczestnictwa w ruchu w charakterze kierowców kosztem istotnego ograniczenia wolności jednostek”. W żadnym jednak miejscu nie wykazał, dlaczego – w jego ocenie – odebranie prawa jazdy (którego posiadanie nie ma charakteru obligatoryjnego i nie jest przecież prawem OTK ZU A/2024 SK 104/22 poz. 98 5 przysługującym każdemu obywatelowi) stanowi naruszenie konstytucyjnej swobody prze-mieszczania się. Z tego też względu Trybunał uznał, że w zakresie tego zarzutu konieczne było umo-rzenie postępowania z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. Jak bowiem Trybunał wskazywał w dotychczasowym orzecznictwie, jednym z wy-mogów formalnych skargi konstytucyjnej, zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, jest „uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu nor-matywnego, ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie”. Warunkiem merytorycznego zbadania przez Trybunał Konstytucyjny zarzutów sformułowanych w skardze jest zatem odpowiednie (wła-ściwe) uzasadnienie ich przez skarżącego. W tym kontekście Trybunał przypomniał, że uza-sadnienie zarzutu polega na sformułowaniu takich argumentów, które przemawiają na rzecz niezgodności zachodzącej pomiędzy normami wynikającymi z kwestionowanych przepisów a normami zawartymi we wzorcach kontroli. Wymóg ten nie może być traktowany powierz-chownie i instrumentalnie, a argumenty przytoczone w skardze mogą być mniej lub bardziej przekonujące, lecz muszą być „argumentami «nadającymi się» do rozpoznania przez Trybu-nał Konstytucyjny” (wyrok z 19 października 2010 r., sygn. P 10/10, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 78). Ponad wszelką wątpliwość nie czyni zadość rozważanej powinności samo przedsta-wienie przepisu stanowiącego przedmiot kontroli i przepisu będącego wzorcem tej kontroli (nawet wraz z podaniem sposobu rozumienia obu wymienionych przepisów), bez przytocze-nia chociażby jednego argumentu wskazującego na niezgodność tych regulacji prawnych. Wówczas należy uznać, że zarzut w ogóle nie został uzasadniony. Nie realizują tego wyma-gania również uwagi nazbyt ogólne, niejasne czy też czynione jedynie na marginesie innych rozważań. W takich wypadkach uzasadnienie – jako formalnie wadliwe – należy zakwalifi-kować jako pozorne, równoznaczne z brakiem uzasadnienia (zob. wyrok z 6 marca 2019 r., sygn. K 18/17, OTK ZU A/2019, poz. 10 i powołane tam orzecznictwo). Z powyższych względów zaprezentowane przez skarżącego uzasadnienie należało uznać za niespełniające wymogów formalnych, co powodowało konieczność umorzenia postępowania w tym zakresie z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 4.3. Po trzecie, skarżący zarzucił art. 42 § 3 k.k. naruszenie zasady równego traktowa-nia. Jako wzorce kontroli skarżący wskazał art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytu-cji. Art. 32 ust. 1 Konstytucji statuuje zasadę równości. Ma ona charakter swoisty o tyle, że stwierdzenie jej naruszenia nie może się ograniczać jedynie do zestawienia wzorca i za-kwestionowanej normy. Jak wskazywał Trybunał w dotychczasowym orzecznictwie, „[n]ieodzowne jest uwzględnienie także norm podkonstytucyjnych regulujących status praw-ny innych jednostek (grup jednostek) oraz porównanie (zestawienie) norm, których adresatem jest skarżący i norm adresowanych przede wszystkim do osób znajdujących się w takiej samej lub podobnej co do istotnych elementów sytuacji” (postanowienie z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). W zacytowanym postanowieniu wskazano ponadto, że „[z] wyjątkiem niezwykle rzadkich współcześnie przypadków generalnej dyskry-minacji (np. w postaci niewolnictwa lub społeczeństwa kastowego) trudno wskazać inne przypadki, gdzie równość nie miałaby konkretnego odniesienia do określonych praw, wolno-ści lub obowiązków jednostki”. Stanowisko takie zostało utrzymane w licznych kolejnych orzeczeniach Trybunału (zob. np. wyrok z 24 lipca 2014 r., sygn. SK 53/13, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 77, w którym Trybunał uznał, że „dopuszczalność powołania się w skardze konstytucyjnej na naruszenie zasady równości winna zostać ograniczona wyłącznie do przy-padków, w których zostanie wskazane konkretne podmiotowe prawo, wolność lub obowiązek OTK ZU A/2024 SK 104/22 poz. 98 6 o charakterze konstytucyjnym, w zakresie których zasada ta została naruszona”, a także wyrok z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51 i postanowienie z 23 stycznia 2002 r., sygn. Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60). W kontekście powyższego Trybunał przypomniał, że zgodnie z jego utrwalonym orzecznictwem dla skutecznego powołania się na naruszenie zasady równego traktowania konieczne jest ujmowanie art. 32 Konstytucji związkowo z konstytucyjnym prawem lub wol-nością. Nie jest zatem wystarczające związkowe przywołanie tego wzorca z wyrażonymi w art. 31 ust. 3 Konstytucji zasadami stosowania ograniczeń w zakresie korzystania z konsty-tucyjnych wolności i praw. Tym samym postępowanie w zakresie tego zarzutu należało umorzyć ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 5. Niezależnie od powyższych spostrzeżeń Trybunał podkreślił ponownie, że wyro-kiem o sygn. SK 22/21 uznano, że art. 42 § 3 k.k. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej, w zakresie, w jakim obliguje sąd do orzeczenia zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio w razie popełnienia przestępstwa określone-go w art. 178a § 4 k.k., jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 3 Konstytucji. Tym samym oczekiwany przez skarżącego rezultat został osiągnięty na skutek wydania przez Trybunał merytorycznego orzeczenia. Skarżący może tym samym domagać się wznowienia postępowania z uwagi na niezgodność przepisu będącego podstawą nałożenia na niego środka karnego z Konstytucją, na podstawie art. 540 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 37). Mając na uwadze wskazane okoliczności, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.