SK 16/25

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 czerwca 2026 r. Pozycja 72 POSTANOWIENIE z dnia 19 maja 2026 r. Sygn. akt SK 16/25 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Wojciech Sych – sprawozdawca Rafał Wojciechowski Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2026 r., skargi konstytucyjnej R.Z. i T.Z. o zbadanie zgodności: art. 292 w związku z art. 172, art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.) w zakresie, w jakim „sta-nowią one podstawę prawną nabycia w drodze zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpowiadającej treści[ą] służebności przesyłu na rzecz Skarbu Państwa”, z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1, art. 21 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 21 czerwca 2023 r. R.Z. i T.Z. (dalej: skarżący) wnieśli o stwierdzenie, że art. 292 w związku z art. 172, art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.; dalej: k.c.) w zakresie, w jakim „stanowią one podstawę prawną nabycia w drodze zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r. słu-żebności gruntowej odpowiadającej treści[ą] służebności przesyłu na rzecz Skarbu Państwa”, są niezgodne z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1, art. 21 ust. 1 i art. 2 Konstytucji. OTK ZU A/2026 SK 16/25 poz. 72 2 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą: Skarżący są właścicielami nieruchomości, na której posadowiona jest naziemna linia elektroenergetyczna średniego napięcia wraz z jednym słupem. Złożyli oni w związku z tym wniosek do sądu rejonowego o ustanowienie służebności przesyłu na tej nieruchomości. Przedsiębiorstwo energetyczne, będące właścicielem linii elektroenergetycznej, podniosło zarzut zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu na podstawie art. 292 w związku z art. 172 i art. 285 § 1 i 2 k.c., który został uwzględniony przez sąd rejo-nowy. Od rozstrzygnięcia sądu rejonowego skarżący złożyli apelację, która postanowieniem sądu okręgowego została oddalona. Sąd okręgowy w całości zaaprobował pogląd sądu rejo-nowego dotyczący nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przez przedsiębiorstwo. Postanowienie sądu okręgowego, które jest prawomocne i nie przysługuje na nie środek odwoławczy, zostało wskazane przez skarżących jako ostateczne rozstrzygnięcie o ich prawach i wolnościach. 1.2. Uzasadniając zarzuty sformułowane w skardze, skarżący wskazali, że w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, zapoczątkowanego uchwałą z 17 stycznia 2003 r., sygn. akt III CZP 79/02, zaaprobowanego następnie przez sądy powszechne, w tym sądy orzekające w ich sprawie, przed ustawowym ustanowieniem służebności przesyłu (art. 3051-3054 k.c.) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służeb-ności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego. Zdaniem skarżących, wykładnia ta ma w istocie charakter prawotwórczy i jako taka jest niedopuszczalna ze względu na zasadę zamkniętego katalogu ograniczonych praw rzeczowych. Aprobata poglądu przyjętego przez sąd okręgowy orzekający w sprawie skarżących skutkowałaby uznaniem, że na nieruchomo-ści skarżących funkcjonuje służebność, która nie jest ujęta w żadnym z przepisów prawa. W ocenie skarżących, nie ulega żadnej wątpliwości, że służebność przesyłu jest odrębnym od służebności gruntowej rodzajem służebności, w związku z czym w obecnym stanie prawnym nie ma żadnych podstaw dla aprobaty stanowiska Sądu Najwyższego, które przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu judykatura aprobowała ze względów pragmatycz-nych. Nie do zaakceptowania jest pogląd Sądu Najwyższego, zgodnie z którym nabycie w drodze zasiedzenia przez posiadacza służebności o treści służebności przesyłu jest uspra-wiedliwione ochroną porządku prawnego. Interpretacja sądowa jest bowiem jednostronna, tj. na korzyść wyłącznie przedsiębiorstwa przesyłowego. Pozwala na nabycie w drodze zasie-dzenia prawa na cudzej własności bez rekompensaty dla właścicieli. Odnosząc się do powołanych w skardze wzorców kontroli oraz uzasadniając, w jaki sposób zakwestionowana norma narusza konstytucyjne prawa i wolności, skarżący odwołali się do uzasadnienia pytania prawnego Sądu Okręgowego w Wrocławiu (w postępowaniu przed Trybunałem sygn. P 28/13) i przywołali in extenso argumentację pytającego sądu. 2. W postanowieniu z 15 stycznia 2025 r., sygn. Ts 143/23 (OTK ZU B/2025, poz. 144), Trybunał Konstytucyjny postanowił nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg. 3. W piśmie z 3 marca 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 4. W piśmie z 24 lipca 2025 r. Prokurator Generalny poinformował o braku „uzasad-nienia do udziału Prokuratora Generalnego w postępowaniu w sprawie o sygnaturze SK 16/25”. 5. Do dnia wydania niniejszego orzeczenia Sejm Rzeczypospolitej Polskiej nie zajął stanowiska w sprawie, pomimo prawidłowego zawiadomienia o tym obowiązku. OTK ZU A/2026 SK 16/25 poz. 72 3 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną na każdym etapie – aż do wydania orzeczenia kończącego postępowanie – Trybunał Konstytucyjny bada, czy nie zachodzi któ-rakolwiek z ujemnych przesłanek procesowych, pociągająca za sobą obligatoryjne umorzenie postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności (zob. np. postano-wienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29 i powołane tam orzecznictwo). Podkreślić również należy, że Trybunał nie jest związany postanowieniem o nadaniu skardze dalszego biegu wydanym na etapie wstępnej kontroli (zob. np. wyrok peł-nego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 oraz posta-nowienie TK z 17 października 2023 r., sygn. SK 27/22, OTK ZU A/2023, poz. 77 i powoła-ne tam orzecznictwo). Mając powyższe na uwadze, Trybunał rozpoczął analizę skargi konstytucyjnej R.Z. i T.Z. (dalej: skarżący) od zbadania, czy nie zachodzą przeszkody w jej merytorycznym roz-poznaniu. 2. Przedmiotem kontroli skarżący uczynili art. 292 w związku z art. 172 oraz art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.; dalej: k.c.) w zakresie, w jakim „stanowią one podstawę prawną nabycia w drodze zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpowiadającej treści[ą] służebności przesyłu na rzecz Skarbu Państwa”. Zarzuty skarżących nie dotyczą treści zakwestionowanych przepisów, lecz zostały skierowane przeciwko ich wykładni, ukształtowanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, zgodnie z którą dopuszczalne jest nabycie przez przedsiębiorstwo przesyłowe w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 3051-3054 k.c., tj. przed ustawowym ustanowieniem służebności przesyłu. Zdaniem skarżących, wykładnia taka jest niedopuszczalna, albowiem w istocie ma charakter prawotwórczy, gdyż prowadzi do wykreowania bez podstawy w ustawie ograniczo-nego prawa rzeczowego, co jest sprzeczne z zasadą zamkniętego katalogu praw rzeczowych. Przyjęta wykładnia, w ocenie skarżących, narusza zasadę ochrony prawa własności, nie speł-nia formalnej przesłanki ograniczenia prawa własności wskazanej w art. 64 ust. 3 Konstytucji, nie czyni zadość przesłance proporcjonalności sensu stricto wynikającej z art. 31 ust. 3 Kon-stytucji, a także godzi w zasadę równości (art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytu-cji). Budzi również wątpliwości z perspektywy zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji). 3. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, kwestionowa-nie wykładni przepisów prawnych (należącej, podobnie jak, np. ustalanie stanów faktycznych, do stosowania prawa) nie jest objęte kognicją Trybunału. Jeżeli jednak określony sposób ro-zumienia przepisu ustawy utrwalił się już w sposób oczywisty, a przede wszystkim jeżeli zna-lazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego, to należy uznać, że przepis ten – w praktyce stosowania – nabrał takiej właśnie treści, jaką odczytują z nich sądy mające najwyższy autorytet w Polsce. W tym sensie kognicji Trybunału podlega przepis, ale w określonej interpretacji. Kontrola zgodności z Konstytucją jest zatem dopuszczalna w stosunku do takiej treści przepisu, jaką uzyskał on OTK ZU A/2026 SK 16/25 poz. 72 4 w wyniku „jednolitej, powszechnej i stałej” wykładni sądowej (zob. wyroki TK z: 28 stycznia 2003 r., sygn. SK 37/01, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 3; 9 czerwca 2003 r., sygn. SK 12/03, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 51; 28 października 2003 r., sygn. P 3/03, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82; 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85; 18 kwietnia 2018 r., sygn. K 52/16, OTK ZU A/2018, poz. 28; postanowienie TK z 17 maja 2017 r., sygn. SK 38/15, OTK ZU A/2017, poz. 39). W niniejszej sprawie skarżący podnieśli, że zastosowana przez orzekający w ich spra-wie sąd okręgowy wykładnia art. 292 w związku z art. 172 oraz art. 285 § 1 i 2 k.c., dopusz-czająca zasiedzenie przed 3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu na rzecz Skarbu Państwa, oparta jest na jednolitej i ugruntowanej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, który, począwszy od uchwały z 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt III CZP 87/13, konsekwentnie podtrzymuje pogląd o dopuszczalności zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. 4. Problem dopuszczalności zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadają-cej służebności przesyłu był już przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego. W wyda-nym w pełnym składzie wyroku z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16 (OTK ZU A/2026, poz. 1), Trybunał orzekł, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305l-3054 k.c., w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej tre-ścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji. Orzekając w sprawie o sygn. P 10/16, Trybunał podzielił poglądy pytających sądów o istnieniu trwałej, jednolitej i powszechnej wykładni zakwestionowanych przepisów. Tym samym uznał, że kontrola zgodności z Konstytucją tej wykładni mieści się w jego kompeten-cjach (por. jednak pogląd przeciwny, wyrażony w zdaniu odrębnym sędziego W. Sycha i zda-niu odrębnym sędziego R. Wojciechowskiego, złożonych do wyroku o sygn. P 10/16). Try-bunał orzekający w niniejszej sprawie jest związany poglądem wyrażonym przez Trybunał w wyroku wydanym w pełnym składzie, co znaczy, że twierdzenie skarżących o istnieniu jednolitej linii orzeczniczej, zgodnie z którą możliwe było zasiedzenie służebności odpowia-dającej treścią służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305l-3054 k.c. – jako po-twierdzone w orzecznictwie Trybunału – zasługiwało na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku w sprawie o sygn. P 10/16 Trybunał wskazał, że niezgodność z Konstytucją art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. polegała nie na tym, że ich dosłowna treść sprzeczna jest z przepisami Konstytucji, lecz na tym, iż dawały one podstawę interpreta-cji prowadzącej do wykreowania nowej instytucji prawa rzeczowego – służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a w konsekwencji możliwości jej zasiedzenia. Prawotwórcza wykładnia Sądu Najwyższego, wbrew zasadzie numerus clausus praw rzeczo-wych, doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego nowego rodzaju słu-żebności gruntowej, odbiegającej w swej konstrukcji od klasycznej służebności gruntowej. Wyprowadzona w orzecznictwie sądowym norma powodowała daleko idące ograniczenie prawa własności, naruszające standardy konstytucyjne. W świetle Konstytucji podstawą ta-kiego ograniczenia nie może być nawet najlepiej uzasadniona funkcjonalnie wykładnia (pra-wotwórcza), lecz wyraźny przepis ustawy. Stwierdzenie przez Trybunał, że nie było możliwe posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed datą wejścia w życie przepisów regulujących tę instytucję (tj. przed 3 sierpnia 2008 r.), pociągało za sobą niedopuszczalność zasiedzenia tego rodzaju prawa w tym czasie. 5. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, w sytuacji, gdy zaskarżony przepis był już wcześniej przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału oraz gdy postę- OTK ZU A/2026 SK 16/25 poz. 72 5 powanie zostało zainicjowane przez ten sam podmiot, zachodzi niedopuszczalność wydania orzeczenia ze względu na powagę rzeczy osądzonej (zasadę res iudicata; zob. np. postano-wienie z 18 lipca 2011 r., sygn. SK 5/11, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 66). Jeżeli natomiast ten sam przepis został już wcześniej zakwestionowany przez inny podmiot w oparciu o te same zarzuty niezgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie tożsamości przedmioto-wej), zastosowanie ma zasada ne bis in idem, czyli zakaz ponownego orzekania o tym samym (w tej samej sprawie). Jak przyjmuje Trybunał Konstytucyjny, brak podstaw do przyjęcia powagi rzeczy osądzonej nie znaczy, że uprzednie rozpoznanie sprawy zgodności z Konstytu-cją określonego przepisu prawnego z punktu widzenia tych samych zarzutów może być uzna-ne za prawnie obojętne. Instytucją wykształconą w orzecznictwie Trybunału i doktrynie prawnej, w celu zapewnienia stabilizacji sytuacji powstałych w wyniku orzeczenia ostatecz-nego jako formalnie prawomocnego, jest zasada ne bis in idem (zob. np. postanowienia z: 11 grudnia 2019 r., sygn. SK 11/19, OTK ZU A/2019, poz. 72; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19, OTK ZU A/2020, poz. 72; 14 grudnia 2022 r., sygn. SK 32/21, OTK ZU A/2023, poz. 7). Trybunał Konstytucyjny, co do zasady, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na zbędność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Mając zatem na uwadze, że w wyroku o sygn. P 10/16 dokonano już oceny zgodności art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji, Trybunał rozważył, czy w niniejszej sprawie zaszła ujemna przesłanka procesowa w postaci zakazu ponownego orzekania o tym samym (ne bis in idem). 6. Zestawiając przedmiot kontroli oraz treść zarzutów w niniejszej sprawie z przed-miotem kontroli oraz treścią zarzutów w sprawie o sygn. P 10/16, Trybunał stwierdził wystą-pienie przesłanki ne bis in idem. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem kontroli w sprawie o sygn. P 10/16 były te same przepisy, które wskazali skarżący, a więc art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. Co prawda w niniejszej sprawie powołano związkowo także art. 172 k.c., określający przesłanki nabycia własności nieruchomości wskutek zasiedzenia, jednakże nie zmieniło to treści normatywnej przedmiotu kontroli w stosunku do przedmiotu kontroli w sprawie o sygn. P 10/16. Kluczowe znaczenie w obydwu sprawach, w związku ze sformu-łowanymi zarzutami, miała bowiem kwestia samej dopuszczalności nabycia przez przedsię-biorstwo przesyłowe lub Skarb Państwa w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpo-wiadającej treścią służebności przesyłu, a nie przesłanek jej nabycia. Odnośnie do tożsamości wzorców kontroli, należało zauważyć, że w niniejszej sprawie skarżący wskazali jako wzo-rzec także art. 32 ust. 1 Konstytucji, który nie był wzorcem w sprawie o sygn. P 10/16. Nie-mniej, orzeczenie o niezgodności przedmiotu kontroli z jakimkolwiek wzorcem sprawia, że kolejna ocena tego przedmiotu z innym wzorcem jest pozbawiona racji, cel zaś kontroli kon-stytucyjnej w postaci derogacji zakwestionowanej normy został osiągnięty (zob. postanowie-nie TK z 16 grudnia 2025 r., sygn. SK 106/22, OTK ZU A/2026, poz. 9). 7. Reasumując, sformułowane w niniejszej skardze zarzuty były tożsame z zarzutami sformułowanymi w sprawie o sygn. P 10/16, wskutek zaś wyroku Trybunału w tamtej spra-wie utraciła moc obowiązującą norma zakwestionowana w sprawie niniejszej. Tym samym zaktualizowała się ujemna przesłanka procesowa ne bis in idem, obligująca Trybunał do umo-rzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność wy-dania wyroku. OTK ZU A/2026 SK 16/25 poz. 72 6 W sprawie, w związku z którą skarżący wnieśli skargę, została zastosowana norma de-rogowana przez Trybunał w wyroku o sygn. P 10/16, co znaczy, że przysługuje im z mocy art. 190 ust. 4 Konstytucji prawo wznowienia postępowania.