SK 19/17

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 lipca 2018 r. Pozycja 42 WYROK z dnia 19 czerwca 2018 r. Sygn. akt SK 19/17* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski – przewodniczący Małgorzata Pyziak-Szafnicka Piotr Tuleja – sprawozdawca, protokolant: Grażyna Szałygo, po rozpoznaniu, z udziałem skarżącego, Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Proku-ratora Generalnego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich, na rozprawie w dniach 21 marca i 19 czerwca 2018 r., skargi konstytucyjnej G.T. o zbadanie zgodności: § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepeł-nosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2015 r. poz. 1110) „w za-kresie, w jakim przewiduje obligatoryjne zamieszczenie symbolu przyczyny nie-pełnosprawności, a w konsekwencji rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepeł-nosprawności”, z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, o r z e k a: § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospo-darki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepeł-nosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2015 r. poz. 1110 oraz z 2017 r. poz. 1541) jest niezgodny z art. 47 oraz art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Kon-stytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. * Sentencja została ogłoszona dnia 27 czerwca 2018 r. w Dz. U. poz. 1241. OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 2 UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 17 lutego 2017 r., G.T. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospo-darki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełno-sprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2015 r. poz. 1110, ze zm.; dalej: rozporzą-dzenie z 2003 r.) „w zakresie, w jakim przewiduje obligatoryjne zamieszczenie symbolu przy-czyny niepełnosprawności, a w konsekwencji rodzaju choroby, w szczególności choroby psy-chicznej, jako przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności”, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: Skarżący, orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawno-ści w L. (dalej: miejski zespół), został „zaliczony do stopnia niepełnosprawności – umiarko-wanego”; symbol przyczyny niepełnosprawności – „02-P”. Skarżący odwołał się do Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełno-sprawności w L. (dalej: wojewódzki zespół), wnosząc o zmianę treści orzeczenia, tj. wydanie orzeczenia ze zmienionym symbolem przyczyny niepełnosprawności – z „02-P” na symbol „12-C” – oraz o wydanie dodatkowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, bez symbolu przyczyny niepełnosprawności. Skarżący argumentował, że zamierza korzystać z orzeczenia wyłącznie w celu odpo-wiedniego zatrudnienia. Udostępnienie pracodawcy orzeczenia z symbolem przyczyny niepeł-nosprawności „02-P” umożliwia identyfikację rodzaju schorzenia (choroby psychiczne – zob. § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r.). Może to skutkować dyskryminacją i odmową za-trudnienia. Zdaniem skarżącego, znajomość rodzaju schorzenia nie jest pracodawcy konieczna do korzystania z prawa do zwiększonego dofinansowania do wynagrodzenia osoby niepełno-sprawnej ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej: PFRON); istotna jest informacja, że schorzenie należy do grupy schorzeń szczególnych okre-ślonych w art. 26a ust. 1b ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i spo-łecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, ze zm.; dalej: ustawa o rehabilitacji zawodowej). Figurują tam zarówno choroby psychiczne (symbol „02-P”), jak i całościowe zaburzenia rozwojowe (symbol „12-C”). Skarżący, w odwołaniu, wniósł również o wydanie orzeczenia niezawierającego sym-bolu przyczyny niepełnosprawności, gdyż symbol ten nie ma znaczenia przy zatrudnieniu u pracodawców otwartego rynku pracy. Zdaniem skarżącego, obligatoryjne zamieszczanie w orzeczeniu symbolu przyczyny niepełnosprawności jest sprzeczne z art. 1 oraz art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1182; dalej: u.o.d.o.). Wojewódzki zespół nie uwzględnił odwołania i podtrzymał orzeczenie miejskiego ze-społu. Skarżący odwołał się więc do sądu rejonowego, ponawiając swoje żądania. W toku postępowania skarżący sprecyzował swoje żądanie jako wniosek o wydanie orzeczenia bez symbolu niepełnosprawności (cofnął wniosek o wydanie orzeczenia z innym symbolem nie-pełnosprawności). Skarżący wniósł także o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Kon-stytucyjnego co do zgodności § 13 ust. 2 pkt 9 rozporządzenia z 2003 r. z art. 2, art. 47 i art. 51 ust. 1 Konstytucji oraz aktami prawa międzynarodowego. Sąd rejonowy, wyrokiem z 10 maja 2016 r., oddalił odwołanie. Zdaniem sądu rejono-wego, osoba, która chce korzystać z określonych świadczeń o charakterze publicznoprawnym OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 3 musi się godzić na ograniczenie prawa do prywatności, w wymiarze koniecznym do realizacji swoich uprawnień. Orzeczenie o niepełnosprawności jest wydawane wyłącznie na wniosek zainteresowanego w celu uzyskania przez niego określonych ulg i świadczeń. Z punktu wi-dzenia funkcji tych orzeczeń nie można przyjąć, że wkraczają one, w sposób nieuzasadniony, w sferę prywatności osoby ubezpieczonej. Sąd rejonowy nie powziął przy tym „zasadniczych wątpliwości” co do zgodności z Konstytucją § 13 ust. 2 pkt 9 rozporządzenia z 2003 r. oraz aktami prawa międzynarodowego i oddalił wniosek o zwrócenie się z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego. Skarżący zaskarżył w całości wyrok sądu rejonowego i zarzucił naruszenie art. 2, art. 47, art. 51 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz art. 27 ust. 2 pkt 3 u.o.d.o. Apelacja skarżącego została oddalona wyrokiem sądu okręgowego z 26 października 2016 r. Sąd okręgowy podzielił wywody prawne sądu rejonowego. 1.2. Zdaniem skarżącego, zakwestionowany § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. narusza prawo do prywatności (art. 47 Konstytucji) i prawo do auto-nomii informacyjnej (art. 51 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji) w sposób niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Po pierwsze, zakwestionowany przepis narusza zasadę wyłączności ustawowej inge-rencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki, tj. w prawo do prywatności i autonomię informacyjną jednostki. W ocenie skarżącego, niekonstytucyjność § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r., na płaszczyźnie formalnej, polega na tym, że podstawą prawną ujawnienia symbolu przyczyny niepełnosprawności, a w konsekwencji ujawnienia rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełnosprawności, są przepisy aktu wykonawczego. Skarżący zwrócił uwagę, że zbliżone unormowanie – prze-widujące uwidocznienie numeru statystycznego choroby w zaświadczeniu lekarskim, wyda-nym na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 maja 1996 r. w sprawie orzekania o czasowej niezdolności do pracy (Dz. U. Nr 63, poz. 302) – zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją w wy-roku z 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97. Zdaniem skarżącego, motywy powołanego rozstrzygnię-cia wskazują na niezgodność § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, na płaszczyźnie formalnej. Po drugie, zdaniem skarżącego, § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządze-nia z 2003 r. jest niezgodny ze wskazanymi w petitum skargi konstytucyjnej przepisami Kon-stytucji również na płaszczyźnie materialnej. Obligatoryjne zamieszczenie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności, a w konsekwencji rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełnosprawności, nie spełnia konstytucyjnego testu proporcjo-nalności ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności jednostki. Przede wszystkim nie służy realizacji celu, jakim jest aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami, w tym pod-jęcie zatrudnienia. Ujawnienie przyczyny niepełnosprawności skarżącego naraża go na styg-matyzację związaną z uprzedzeniami społecznymi wobec osób z niepełnosprawnością psy-chiczną. Konieczność udostępnienia pracodawcy informacji na temat schorzenia lub niepełno-sprawności, na które cierpi pracownik, wywołuje niekorzystne skutki w wypadku osób cier-piących na schorzenia ukryte, takie jak choroby psychiczne czy niepełnosprawność intelektu-alna; wciąż powszechne w społeczeństwie uprzedzenia i stereotypy na temat tego rodzaju nie-pełnosprawności powodują niechęć potencjalnych pracodawców do zatrudniania (zob. pismo Rzecznika Praw Obywatelskich z 29 września 2016 r. do Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych). OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 4 Zdaniem skarżącego, zakwestionowane unormowanie nie tylko nie realizuje celu za-mierzonego przez ustawodawcę, ale również nie spełnia kryterium niezbędności i proporcjo-nalności. Ujawnienie konkretnej przyczyny niepełnosprawności (choroby psychicznej) nie jest niezbędne dla zabezpieczenia interesów osoby niepełnosprawnej, jak również nie jest nie-zbędne dla skorzystania przez pracodawcę z instrumentów przewidzianych w ustawie o reha-bilitacji zawodowej. Zabezpieczenie interesów pracownika i pracodawcy zatrudniającego osobę z niepełnosprawnością jest możliwe w oparciu o środki znacznie mniej ingerujące w prawo do prywatności i autonomię informacyjną osoby niepełnosprawnej. Wystarczające byłoby przedstawienie pracodawcy wyłącznie informacji o stopniu niepełnosprawności pra-cownika, bez wskazania przyczyny niepełnosprawności. Informacja o szczegółach stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej jest niezbędna wyłącznie członkom organu powołanego do orzekania o niepełnosprawności. Skarżący zwrócił uwagę, że ujawnienie symbolu „02-P” w orzeczeniu o stopniu nie-pełnosprawności nie daje osobie niepełnosprawnej żadnych nowych uprawnień, co najwyżej polepsza sytuację ekonomiczną pracodawcy, kosztem prawa do prywatności i autonomii in-formacyjnej osoby niepełnosprawnej. Obecne unormowania, zobowiązujące do ujawnienia przyczyny niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej, wykraczają poza ramy niezbędności. Ujawnienie konkretnej przyczyny niepełnosprawności, w szczególności choroby psychicznej, powinno stanowić środek o charakterze ultima ratio, stosowany wówczas, gdy mniej dolegli-we środki okażą się niewystarczające do realizacji celu zamierzonego przez ustawodawcę. 2. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (dalej: Minister) w piśmie z 25 sierp-nia 2017 r. wniósł o stwierdzenie, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. jest zgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Kon-stytucji. 2.1. Przede wszystkim Minister podkreślił, że podstawowym celem pozaubezpiecze-niowego i pozarentowego systemu orzecznictwa o niepełnosprawności jest ustalanie, na pod-stawie oceny ograniczenia zdolności do samodzielnego funkcjonowania w różnorodnych sfe-rach życia, prawa do korzystania z dostępnych form rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz ulg i uprawnień przysługujących osobom niepełnosprawnym na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Minister zaznaczył, że pracownik ubiegający się o zatrudnienie na otwartym rynku pracy nie ma obowiązku informowania pracodawcy o orzeczeniu o stopniu niepełno-sprawności. 2.2. Od 1 stycznia 1998 r. orzekanie o niepełnosprawności realizowane jest na podsta-wie ustawy o rehabilitacji zawodowej. Szczegółowe zasady orzekania o niepełnosprawności i o stopniu niepełnosprawności regulują przepisy rozporządzenia z 2003 r., które określiło m.in. obligatoryjne elementy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (zob. § 13 ust. 2 tego rozporządzenia). Schorzenia powodujące naruszenie sprawności organizmu, brane pod uwagę przy kwa-lifikowaniu do znacznego, umiarkowanego i lekkiego stopnia niepełnosprawności, zostały określone w § 32 ust. 1 w pkt 1-12 rozporządzenia z 2003 r. W § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego oznaczył symbole przyczyn niepełnosprawności. W celu oznaczenia w wydanym orzeczeniu kategorii diagnostycznej, odzwierciedlającej rozpoznanie stanu chorobowego powodującego niepełnosprawność, wprowadzony został alfanumeryczny system oznaczania klasy zaburzeń powodujących nie-pełnosprawność. Każdy symbol przyczyny niepełnosprawności jest oznaczony dwiema cyfra-mi oraz dużą literą alfabetu. Z wyjątkiem upośledzenia umysłowego oraz epilepsji (zamiesz- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 5 czonych w rozporządzeniu na wniosek środowisk osób niepełnosprawnych) klasyfikacja doty-czy chorób i problemów zdrowia powodujących naruszenie sprawności organizmu, uzasadnia-jące zaliczenie do określonego stopnia niepełnosprawności; symbol nie określa indywidualnej przyczyny naruszenia sprawności organizmu. To znaczy, że orzeczenie o stopniu niepełno-sprawności, przez zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności „02-P” nie wskazu-je na konkretną przyczynę powstania niepełnosprawności. Minister podkreślił, że podstawę prawną wydania rozporządzenia z 2003 r. stanowi art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji zawodowej. W ocenie Ministra, określenie elementów orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, w tym wskazanie symbolu przyczyny niepełnospra-wności jako niezbędnego elementu orzeczenia, jest zgodne z zakresem upoważnienia. Nieza-mieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności powoduje, że orzeczenie (decyzja) o stopniu niepełnosprawności dotknięte jest kwalifikowaną wadą prawną, która stanowi pod-stawę do wzruszenia orzeczenia w trybie nadzwyczajnym. Symbol przyczyny niepełnospraw-ności, oprócz stopnia niepełnosprawności i wskazań, jest niezbędnym elementem, stanowią-cym część rozstrzygnięcia o zaliczeniu konkretnej osoby do kategorii osób niepełnospraw-nych. Uzasadnienie faktyczne i prawne orzeczenia musi odnosić się do przyczyny naruszenia sprawności organizmu, która jest powodem występujących ograniczeń funkcjonowania danej osoby i jest podstawą zaliczenia do określonego stopnia niepełnosprawności. Stąd, w świetle przepisów postępowania orzeczniczego, zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawno-ści w orzeczeniu jest w pełni uzasadnione (było też obowiązkowe na podstawie wcześniej obowiązujących rozporządzeń). Odnosząc się do kwestii naruszenia warunku o charakterze formalnym, Minister zau-ważył, że art. 6d ustawy o rehabilitacji zawodowej, dotyczący funkcjonowania Elektroniczne-go Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w ust. 4 pkt 5 jedno-znacznie przesądza o obowiązku gromadzenia w systemie danych dotyczących daty i rodzaju wydanego orzeczenia, symbolu przyczyny niepełnosprawności, daty powstania niepełno-sprawności lub stopnia niepełnosprawności. 2.3. Minister podkreślił, że wskazanie zakresu i rodzaju ograniczeń osoby niepełno-sprawnej, dokonywane w postępowaniu orzeczniczym, jest podstawą określenia potrzeb, któ-rych sama nie jest w stanie zaspokoić, oraz podjęcia działań o charakterze pomocowym, a także podstawą wdrożenia procesów rehabilitacji społecznej, ułatwiających możliwie pełne – w stosunku do możliwości psychofizycznych – uczestnictwo w życiu społecznym. W wielu wypadkach określony w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności rodzaj schorzenia ma zna-czenie przy realizowaniu uprawnień przysługujących osobom niepełnosprawnym na podsta-wie ustawy o rehabilitacji zawodowej, jak i na podstawie odrębnych ustaw. Minister nie zgodził się z zarzutem skarżącego, że zamieszczenie w orzeczeniu o stop-niu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności „nie służy realizacji celu, jakim jest aktywizacja zawodowa”. Wyjaśnił, że w toku postępowania orzeczniczego ustala się nie tylko aktualne, ale i potencjalne predyspozycje i możliwości zawodowe osoby, określa-jąc także indywidualne przeciwwskazania do wykonywania zatrudnienia wynikające z psy-chofizycznych ograniczeń. Ustalenie w postępowaniu orzeczniczym optymalnych warunków do podjęcia pracy, określenie możliwości i ograniczeń osoby niepełnosprawnej ma pomóc w jej aktywności zawodowej, przy jednoczesnym określeniu wskazań, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 1-4 ustawy o rehabilitacji zawodowej. Osobom, którym naruszona sprawność organizmu uniemożliwia spełnienie wymagań stawianych pracownikom na otwartym rynku pracy, stworzono możliwość podjęcia zatrudnie-nia w zakładach aktywności zawodowej i zakładach pracy chronionej. Warunkiem zatrudnie- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 6 nia jest posiadanie m.in. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, które określa przyczynę powstania niepełnosprawności (symbol). Minister podkreślił, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i rodzaj schorzenia mają istotne znaczenie dla odpowiedniego przystosowania stanowiska pracy pracownika nie-pełnosprawnego (zob. art. 4 ust. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej). Pracodawca powinien zapewnić pracownikowi optymalne warunki dla danego schorzenia, dlatego też konieczna jest wiedza związana z symbolem przyczyny niepełnosprawności. Zdaniem Ministra, obowiązujące regulacje w sposób bezpośredni lub pośredni wska-zują, że zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu nie-pełnosprawności jest w wielu sytuacjach niezbędne do skorzystania z pomocy zapewnianej przez państwo. Wsparcie udzielane osobom niepełnosprawnym często wymaga uwzględnienia schorzeń tych osób, tak aby do danej osoby trafiła pomoc najbardziej adekwatna do ograni-czeń i trudności wynikających z naruszonej sprawności organizmu. Minister zwrócił też uwagę, że osoba niepełnosprawna, mająca orzeczenie o stopniu niepełnosprawności (z orzeczonym schorzeniem specjalnym), ze względu na instrumenty ak-tywizacji zawodowej, jakie przysługują pracodawcy w związku z jej zatrudnieniem, staje się bardziej konkurencyjna na rynku pracy i wzrastają jej szanse na zatrudnienie. 2.4. W ocenie Ministra, zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności spełnia konstytucyjny wymóg proporcjonalności ograniczenia prawa do prywatności. W świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji, kwestie związane z ochroną zdrowia uzasadniają ingerencję pań-stwa w sferę prywatności. Minister nie zgodził się z zarzutem, że ujawnienie symbolu przyczyny niepełnospraw-ności nie spełnia warunku niezbędności udostępnienia danych, o którym mowa w art. 51 ust. 2 Konstytucji. Zasadniczo celem ubiegania się osoby zainteresowanej o wydanie orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności jest chęć uzyskania pomocy państwa, zmniejszającej lub niwelującej jej ograniczenia zawodowe i funkcjonalne dzięki korzystaniu z systemu ulg i uprawnień. Toteż nie można uznać, że analizowana regulacja wkracza w sferę prywatności osoby niepełnosprawnej w sposób nieuzasadniony. Osoba, która chce korzystać z określonych świadczeń o charakterze publicznoprawnym, musi się godzić na ograniczenie prawa do pry-watności, w wymiarze koniecznym do realizacji swoich uprawnień. Minister uznał za przeko-nujący pogląd, że ochrona prawa do prywatności mieszczącego się w ramach powszechnych dóbr osobistych (oparta na przepisach Konstytucji i przepisach prawa cywilnego) i ochrona danych osobowych (oparta na przepisach Konstytucji oraz ustawy o ochronie danych osobo-wych), są wobec siebie niezależne. Minister zwrócił uwagę, że art. 69 Konstytucji wyraża normę programową wyznacza-jącą ustawodawcy obowiązek stworzenia rozwiązań zapewniających efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych w różnych dziedzinach życia społecznego, nie ustanawiaj jednak bezpo-średnio żadnych konkretnych praw podmiotowych. Z treści art. 69 Konstytucji wynika zatem, że ustrojodawca pozostawił szeroki zakres swobody co do tego, w jaki sposób oraz za pomocą jakich środków ustawodawca będzie realizować cele wskazane w tym przepisie. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik), w piśmie z 25 sierpnia 2017 r., działając na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 2017 r. poz. 958) i na podstawie art. 63 ust. 2 w związku z art. 42 pkt 10 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna-łem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), zgłosił udział w postępowaniu. Jednocześnie zajął stanowisko, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. w zakresie, w jakim przewiduje obligatoryjne zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności, OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 7 a w konsekwencji rodzaju choroby, jako przyczyny niepełnosprawności, w orzeczeniu o stop-niu niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 3.1. Rzecznik podzielił zarzut skarżącego, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. – na płaszczyźnie formalnej – jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, ponieważ narusza zasadę wyłącz-ności ustawowej ingerencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki, jakimi są prawo do prywatności i autonomia informacyjna jednostki. Podstawą prawną obowiązku ujawnienia informacji o przyczynie niepełnosprawności jest przepis rozporządzenia, a więc przepis rangi podustawowej; ustawa o rehabilitacji zawodowej nie przewiduje wymogu ujawniania okre-ślonej przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przetwarzanie danych osobowych, chronione na podstawie art. 47 i art. 51 Konstytucji, jest ograniczeniem korzystania z wolności i praw, a takie ograniczenie, zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji, może być ustanawiane wyłącznie w ustawie. Art. 51 ust. 1 Konstytucji stanowi, że elementem autonomii informacyjnej jest prawo jednostki do ujawniania dotyczących jej informacji wyłącznie na podstawie obowiązku wynikającego z ustawy. Z kolei zgodnie z art. 51 ust. 5, zasady i tryb gromadzenia oraz udostępniania informacji określa ustawa. W opinii Rzecznika, ustawowe przekazanie danej problematyki do uregulowania w drodze rozporządzenia nie może usprawiedliwiać naruszenia zasady wyłączności ustawo-wej ograniczania praw i wolności człowieka i obywatela. Zakwestionowany akt podustawowy reguluje prawa i obowiązki osób ubiegających się o wydanie orzeczenia o niepełnosprawno-ści. Tymczasem orzekanie o niepełnosprawności wiąże się ściśle z ochroną konstytucyjnego prawa osób niepełnosprawnych do uzyskiwania pomocy władz publicznych w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej (art. 69 Konstytucji). Rzecznik zgodził się ze skarżącym, że unormowanie zawarte w § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. nie ma jedynie charakteru techniczno-orga-nizacyjnego. Zastosowanie wskazanych przepisów skutkuje ujawnieniem informacji o stanie zdrowia (w wypadku skarżącego o chorobie psychicznej), co prowadzi do naruszenia konsty-tucyjnych praw i wolności jednostki – prawa do prywatności i autonomii informacyjnej. 3.2. Rzecznik podzielił stanowisko skarżącego, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, nie tylko co do formalnego warunku ograniczenia praw i wolności jednostki, ale też na gruncie materialnych przesłanek takiego ograniczenia. Rzecznik rozważył, czy z punktu widzenia art. 31 ust. 3 Konstytucji, a przede wszyst-kim przesłanki konieczności ograniczeń korzystania z wolności i praw człowieka i obywatela, obowiązek ujawnienia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu niepełnosprawno-ści jest adekwatny do celu regulacji. Biorąc pod uwagę zarówno prawo osoby z niepełno-sprawnością do prywatności, jak i słuszne interesy pracodawcy, Rzecznik wyraził przekona-nie, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. nie spełnia kryte-rium niezbędności. W ocenie Rzecznika, istotne jest takie ukształtowanie systemu wsparcia osób z niepełnosprawnościami, by przyznawanie szczególnych uprawnień pracodawcom nie było uzależnione od konieczności ujawniania przez pracowników przyczyny niepełnospraw-ności. Alternatywnym rozwiązaniem byłoby umożliwienie wskazywania w orzeczeniach o stopniu niepełnosprawności, zamiast symbolu choroby czy schorzenia, jedynie koniecznych dla danej osoby dostosowań i udogodnień w miejscu i procesie pracy. Rzecznik zwrócił przy tym uwagę, że w świetle § 32 ust. 4 rozporządzenia z 2003 r. symbol przyczyny niepełno-sprawności nie jest niezbędny z punktu widzenia uprawnień przysługujących pracownikowi OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 8 na podstawie ustawy o rehabilitacji zawodowej i skorelowanych z nimi obowiązków praco-dawcy, takich jak np. odpowiednie przystosowanie miejsca pracy do potrzeb pracownika. W legitymacji dokumentującej niepełnosprawność lub stopień niepełnosprawności, symbol przyczyny niepełnosprawności umieszcza się jedynie na wniosek osoby zainteresowanej lub przedstawiciela ustawowego dziecka, co wydaje się w większym stopniu chronić prywatność osób z niepełnosprawnościami (§ 35 ust. 5 rozporządzenia z 2003 r.). W związku z powyższym Rzecznik zajął stanowisko, że zaskarżone unormowanie nie spełnia przesłanki dopuszczalności ograniczenia praw i wolności obywatela jedynie w ustawie oraz wymogu konieczności wprowadzenia takiego ograniczenia, a także pozostaje w sprzecz-ności z obowiązującymi w Polsce normami prawa międzynarodowego. Pracodawca, po przed-stawieniu przez osobę z niepełnosprawnością orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, uzy-skuje faktyczny dostęp do danych wrażliwych dotyczących pracownika. Obligatoryjne udo-stępnianie pracodawcy informacji na temat specyficznego schorzenia, na które cierpi pracow-nik, może skutkować dyskryminacją osoby z niepełnosprawnością na rynku pracy. W ocenie Rzecznika, osoba, która chce skorzystać ze świadczeń oferowanych przez władzę publiczną, nie powinna być zmuszona do ograniczenia korzystania z przysługujących jej praw i wolności, o ile nie jest to niezbędne. Każda inna interpretacja narusza art. 31 ust. 3 Konstytucji. Państwo zobowiązane jest do zapewnienia świadczeń wskazanych w ustawie o rehabilitacji zawodowej na podstawie art. 69 Konstytucji (jak również na podstawie art. 27 konwencji o prawach osób niepełnosprawnych). Rzecznik podkreślił, że ceną za egzekwowa-nie tych uprawnień nie może być całkowita rezygnacja z innych praw i wolności, takich jak prawo do prywatności, w tym do autonomii informacyjnej. 4. Prokurator Generalny w piśmie z 15 marca 2018 r. zajął stanowisko, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. w zakresie, w jakim przewiduje obli-gatoryjne zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności, a w konsekwencji rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełnosprawności w orze-czeniu o stopniu niepełnosprawności, jest zgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 4.1. Prokurator Generalny, odnosząc się do zarzutu naruszenia wymogu formy usta-wowej zakwestionowanej regulacji, wskazał, że wymóg ten nie może być rozumiany w ten sposób, iż regulacja ustawowa ingerująca w konstytucyjne wolności i prawa musi być regula-cją kompletną, a więc dosłownie regulującą wszystkie możliwe aspekty związane z ograni-czeniem. Nie można oczekiwać, że każde unormowanie, zobowiązujące obywatela na przy-kład do ujawnienia konkretnej informacji dotyczącej jego osoby, będzie miało formę ustawy. Normy rangi ustawowej, regulujące te kwestie, mogą mieć formę szczegółowego upoważnie-nia ustawowego do wydania rozporządzeń precyzyjnie regulujących praktyczne aspekty sto-sowania ograniczeń ustawowych. Dopuszczalne jest formułowanie w ustawie upoważnienia do wydania aktu wykonawczego, który ma precyzować ograniczenia – nawet naruszające kon-stytucyjne wolności lub prawa – zarysowane w ustawie. W ocenie Prokuratora Generalnego, skarżący bezzasadnie przyjął, że kwestionowane przepisy rozporządzenia z 2003 r. stanowią wyłączną podstawę oznaczenia przyczyny niepeł-nosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności – a więc w istocie, iż wykraczają poza ramę wytycznych ustawowych w zakresie nałożenia obowiązku umieszczenia symbolu niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności. Wytyczne te powinny być odczytywane w całym kontekście normatywnym ustawy o rehabilitacji zawodowej; zawarte są zarówno w art. 6b ust. 3 tej ustawy, zawierającym przykładowe wskazanie treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, oraz w art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji zawodowej, stano- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 9 wiącym bezpośrednie upoważnienie ustawowe do wydania kwestionowanego rozporządzenia, jak i w wielu innych przepisach ustawy, składających się na system rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudniania osób niepełnosprawnych. Celem tego systemu jest integracja i reintegracja społeczna osób niepełnosprawnych, któremu to celowi służy ustawowe założe-nie posiadania przez pracodawcę informacji o przyczynie niepełnosprawności osób niepełno-sprawnych. Przepisy zakładające posiadanie tych informacji również składają się na upoważ-nienie ustawowe do ujawnienia przyczyny niepełnosprawności w treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i stanowią właśnie kontekst normatywny, o którym mowa wyżej. Prokurator Generalny, po szczegółowym omówieniu licznych przepisów ustawy o re-habilitacji zawodowej, nie zgodził się z zarzutem, że wyłączną podstawą prawną umieszcze-nia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności są kwestionowane przepisy rozporządzenia z 2003 r. Upoważnienie ustawowe do sformułowania kwestionowanych przepisów stanowią również przepisy, zakładające wiedzę pracodawcy o przyczynie niepełnosprawności pracowników, przy czym kształt tych regulacji jest zdeter-minowany celami całego systemu rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Tak więc, stosownie do wymagań art. 31 ust. 3 oraz art. 51 ust. 1 i 5 Konstytucji, obowiązek udo-stępnienia danych ograniczono do ściśle określonej ustawowo sytuacji – uczestnictwa w pro-cesie rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych. Jednocześnie ustawowo określono kwestie, co do których dane osoby (osoby niepełnosprawne) winny udzielać informacji, a inne podmioty (pracodawcy) będą je mogły w ten sposób pozyskiwać. Wymogu formy ustawowej nie można rozumieć w ten sposób, iż każda regulacja naruszająca prawo do prywatności czy autonomii informacyjnej ma być dosłownie ujęta w treści przepisów rangi ustawowej. Z po-wyższych względów, zdaniem Prokuratora Generalnego, twierdzenie skarżącego o niezgodno-ści § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji z powodu naruszenia zasady wy-łączności ustawowej ingerencji w prawo do prywatności i autonomię informacyjną jednostki jest nieuzasadnione. 4.2. W odniesieniu do zarzutu naruszenia przez kwestionowaną regulację zasady pro-porcjonalności ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności jednostki Prokurator Generalny stwierdził na wstępie, że w istocie, kwestionowane przepisy (wraz z upoważnieniem ustawo-wym), wprowadzając konieczność ujawnienia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności, ingerują w prawo do prywatności osób o niewidocz-nych przyczynach niepełnosprawności, określone w art. 47 i art. 51 ust. 2 Konstytucji. Jed-nakże regulacje te spełniają test proporcjonalności, unormowany w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Prokurator Generalny podkreślił, że funkcją kwestionowanych przepisów jest przede wszystkim ochrona zdrowia osób niepełnosprawnych przez zapewnienie im dogodnych wa-runków do odbycia rehabilitacji zawodowej. Dodatkowo, wiedza pracodawców o przyczynie niepełnosprawności ich pracowników jest niezbędna również dla zapewnienia ochrony zdro-wia i życia innych obywateli. Jest bowiem oczywiste, że nie każdy obywatel jest w stanie wy-konywać każdą pracę – niepożądane i niebezpieczne byłoby zatrudnienie np. osoby cierpiącej na ślepotę zmierzchową na stanowisku kierowcy autobusu. W związku z tym należy uznać, że zaskarżone przepisy realizują wartość wskazaną w art. 31 ust. 3 Konstytucji, jaką jest ochrona zdrowia osób niepełnosprawnych oraz innych członków społeczeństwa, dzięki zapewnieniu prawidłowego wsparcia osób niepełnosprawnych z jednej strony oraz zagwarantowaniu ich zatrudnienia na dostosowanych stanowiskach z drugiej strony. Prokurator Generalny, odnosząc się wprost do elementów składowych tzw. testu pro-porcjonalności, interpretowanego przez Trybunał Konstytucyjny z art. 31 ust. 3 Konstytucji, stwierdził, że, po pierwsze, ujawnienie pracodawcy przyczyny niepełnosprawności pracowni- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 10 ka jest „przydatne” – umożliwia doprowadzenie do zamierzonych przez ustawodawcę skut-ków. Widać to na przykładzie przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej, uzależniających funkcjonowanie przewidzianych w niej instytucji, definiujących system rehabilitacji zawodo-wej osób niepełnosprawnych, od wiedzy pracodawcy o przyczynach niepełnosprawności pra-cowników. Wiedza pracodawców o przyczynie niepełnosprawności pracowników jest również niezbędna do właściwego wyznaczenia im obowiązków. Troska o ich zdrowie i życie wyma-ga, aby pracodawcy zatrudniający osoby, od których zachowania zależy życie i zdrowie in-nych osób, mieli wiedzę o przyczynie niepełnosprawności ich potencjalnych pracowników. Po drugie, z powyższych względów, kwestionowane rozwiązanie jest „konieczne” – niezbędne dla ochrony zdrowia osób niepełnosprawnych oraz zdrowia publicznego, a więc wartości wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. System rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych nie mógłby funkcjonować bez wiedzy pracodawcy o przyczynie niepełno-sprawności jego pracowników – nie byłoby bowiem wówczas możliwe stosowanie przez pra-codawców udogodnień dla niepełnosprawnych pracowników, nie działałby system zachęcania pracodawców do zatrudniania osób niepełnosprawnych, w szczególności osób cierpiących na schorzenia szczególnie utrudniające wykonywanie pracy, ani system zakładów pracy chronio-nej. Umieszczenie w orzeczeniu o niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawno-ści – ujawnianej pracodawcy – jest niezbędne w celu zapewnienia niepełnosprawnym dostępu do rynku pracy, a więc realizacji minimalnego celu systemu rehabilitacji zawodowej. Prokura-tor Generalny stwierdził, że najczęściej osobom niepełnosprawnym zależy na oznaczeniu do-datkowych przyczyn niepełnosprawności. Przytoczone argumenty przesądzają, że oznaczenie przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności stanowi rzeczywi-stą potrzebę i nie może być zastąpione innymi środkami dla efektywnej rehabilitacji zawodo-wej osób niepełnosprawnych. Po trzecie, zdaniem Prokuratora Generalnego, omawiana regulacja jest „proporcjonal-na sensu stricto”, tj. cel jej wprowadzenia i jej efekty są proporcjonalne do nałożonych na obywatela (tu: osobę niepełnosprawną) ograniczeń. W sytuacji przedstawionego konfliktu wartości mamy do czynienia, z jednej strony, z wartościami wynikającymi z konieczności ochrony zdrowia osób niepełnosprawnych oraz zdrowia publicznego (art. 68 Konstytucji), w tym obowiązku ustawodawcy zapewnienia efek-tywnej pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej osób niepełnosprawnych (art. 69 Konstytucji), a z drugiej strony, z prawem do prywatności osób niepełnosprawnych, w szczególności z prawem do ochrony autonomii in-formacyjnej (art. 47 w związku z art. 51 ust. 2 Konstytucji). Istotą analizowanego konfliktu wartości jest przede wszystkim relacja między prawem ograniczonym (prawem do ochrony autonomii informacyjnej) a prawem chronionym (prawem do ochrony zdrowia, w tym efektywnej pomocy ze strony państwa) tej samej osoby, tj. osoby niepełnosprawnej. Elementem rehabilitacji zawodowej jest rehabilitacja lecznicza. Ponadto aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych ma istotne znaczenie dla ich integracji spo-łecznej i zabezpieczenia materialnego, a przez to – dla ich dobrostanu psychicznego, co ma fundamentalne znaczenie dla procesu leczenia, w tym rehabilitacji. Wydaje się, że ochrona zdrowia, od której zależy biologiczna egzystencja człowieka, jest istotnie ważniejsza, a z pew-nością nie mniej ważna, od ochrony autonomii informacyjnej jednostki, która w istocie, jak wspomniano, stanowi określony komfort funkcjonowania, którego pozbawienie nie zagraża życiu ani zdrowiu człowieka. Dokonanie wyboru priorytetów w życiu obywatela, w sytuacji takiego konfliktu wartości, może być pozostawione prawodawcy. Rezygnacja z obowiązku umieszczania symbolu przyczyny niepełnosprawności w tre-ści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oznaczałaby nie tylko ograniczenie ochrony zdrowia osób niepełnosprawnych – spowodowane możliwością zatrudnienia na groźnym dla OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 11 ich zdrowia stanowisku, niedostosowaniem stanowisk pracy do ich potrzeb oraz ogranicze-niem możliwości rehabilitacji zawodowej ze wszystkimi tego konsekwencjami – lecz również zwiększałaby zagrożenie zdrowia innych obywateli, zwiększając prawdopodobieństwo za-trudnienia osoby niepełnosprawnej na stanowisku pracy, na którym mogłaby ona powodować zagrożenie zdrowia innych osób. Co więcej, wydaje się, że w szczególności w odniesieniu do osób chorych psychicznie ujawnienie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności – wbrew twierdzeniom skarżącego – jest korzystne z perspek-tywy możliwości zatrudnienia; jest systemowo szczególnie premiowane i wiąże się z zapew-nieniem w ustawie o rehabilitacji zawodowej szeregu korzyści dla pracodawców zatrudniają-cych osoby chore psychicznie. Do skorzystania z powyższych przywilejów niezbędna jest wiedza pracodawcy o przyczynie niepełnosprawności pracownika. Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że realizacja postulatów skarżącego, tj. likwida-cja obowiązku umieszczania symbolu przyczyny niepełnoprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, mogłaby prowadzić do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji praw-nej osób niepełnosprawnych. Trudno bowiem sobie wyobrazić, żeby obowiązek ujawnienia przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności nie dotyczył wy-łącznie osób dotkniętych chorobami psychicznymi bądź osób z innymi niewidocznymi przy-czynami niepełnosprawności. W odniesieniu do osób o widocznej przyczynie niepełnospraw-ności trudno w ogóle mówić o naruszeniu prawa do autonomii informacyjnej przez umiesz-czenie symbolu przyczyny niepełnosprawności w treści orzeczenia o stopniu niepełnospraw-ności, skoro przyczyna niepełnosprawności takich osób jest widoczna dla każdego. Innymi słowy, z podnoszonym konfliktem wartości mamy do czynienia wyłącznie, jeśli chodzi o oso-by niepełnosprawne, których przyczyna niepełnosprawności jest niewidoczna. Co więcej, odmówienie pracodawcom dostępu do informacji o przyczynie niepełno-sprawności bez wątpienia spowodowałoby drastyczne obniżenie wskaźników zatrudnienia osób niepełnosprawnych i ograniczyłoby takim osobom dostęp do rynku pracy – co wprost naruszałoby art. 69 Konstytucji, z którego wynika obowiązek stworzenia efektywnego mecha-nizmu realizacji przez władze publiczne obowiązku pomocy osobom niepełnosprawnym. Z solidarności partnerów społecznych, skutkującej głęboką współpracą, na której oparty jest system rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, wynika również uzasadnienie ujaw-nienia pracodawcom przyczyn niepełnosprawności ich pracowników w celu zapewnienia rea-lizacji zobowiązań nałożonych przez art. 69 Konstytucji. Reasumując, Prokurator Generalny stanął na stanowisku, że normatywny obowiązek umieszczenia symbolu niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności jest proporcjonalny sensu stricto, ponieważ cel jego wprowadzenia i jego efekty pozostają w pro-porcji do nałożonego przez ten obowiązek na obywatela ograniczenia prawa do prywatności, w szczególności autonomii informacyjnej. Obowiązek ten gwarantuje realizację norm art. 68 ust. 1 w związku z art. 69 Konstytucji. W związku z tym, twierdzenie skarżącego o niezgod-ności § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji z powodu naruszenia zasady pro-porcjonalności ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności jednostki jest nieuzasadnione. II 1. Na rozprawie 21 marca 2018 r. uczestnicy postępowania podtrzymali stanowiska za-jęte w pismach procesowych. Przedstawiciele Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej oraz Prokuratora Gene-ralnego podkreślili, że umieszczanie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności, ujawnianego pracodawcy, jest niezbędne w celu zapewnienia OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 12 osobom niepełnosprawnym dostępu do rynku pracy. System rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych nie mógłby funkcjonować bez wiedzy pracodawcy o przyczynie niepełno-sprawności pracowników. Argumentowali ponadto, że ujawnienie symbolu przyczyny niepeł-nosprawności umożliwia osobom niepełnosprawnym korzystanie z szeregu uprawnień prze-widzianych w obowiązujących przepisach. Skarżący, obecny na rozprawie, złożył wyjaśnienia, które następnie uzupełnił w piśmie z 13 kwietnia 2018 r. Podkreślił, że dostęp zatrudniających go pracodawców do symbolu przyczyny schorzenia w żaden sposób nie przełożył się na właściwe przygotowanie stanowi-ska pracy oraz korzystanie przez nich ze środków publicznych wspomagających zatrudnienie skarżącego. Osobiste doświadczenia wskazują zaś, że ujawnienie tego symbolu „generuje głównie bariery w zatrudnieniu”. Do wyjaśnień skarżącego nawiązał Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w piśmie z 8 czerwca 2018 r., przedstawiając jednocześnie dane statystyczne Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych dotyczące zakresu dodatkowego wsparcia pracodawców z tytułu zatrudnienia pracowników zaliczonych do tzw. schorzeń szczególnych. 2. Trybunał, dążąc do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, postanowił, na podstawie art. 71 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Try-bunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), zwrócić się do odpowiednich organów oraz organizacji pracodawców o zajęcie stanowiska w sprawie. W związku z powyższym Trybunał odroczył rozprawę bez podania terminu. 3. Trybunał zwrócił się o zajęcie stanowiska w sprawie do: Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych (dalej: Pełnomocnik Rządu), Głównego Inspektora Pracy (dalej: GIP), Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej: Prezes PFRON), Prezydenta Pracodawców Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydenta Kon-federacji Lewiatan. 3.1. Pełnomocnik Rządu, w piśmie z 30 kwietnia 2018 r. poparł stanowisko Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, zajęte w piśmie z 25 sierpnia 2017 r., oraz stanowisko Prokuratora Generalnego, zajęte w piśmie z 15 marca 2018 r. Pełnomocnik Rządu wskazał, że posiadanie orzeczenia potwierdzającego niepełno-sprawność pozwala korzystać osobom niepełnosprawnym z szeregu form pomocy i upraw-nień. Określony w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności rodzaj schorzenia, oznaczony przez symbol przyczyny niepełnosprawności, jest brany pod uwagę przy realizowaniu upraw-nień przysługujących osobom niepełnosprawnym, i to zarówno na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełno-sprawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 511, ze zm.; dalej: ustawa o rehabilitacji zawodowej), jak i przepisów odrębnych ustaw (Pełnomocnik Rządu omówił konkretne regulacje). Mechanizmy wsparcia osób niepełnosprawnych wskazują, że dostępne formy pomocy gwarantowane przez państwo w wielu sytuacjach są właśnie skierowane do osób z określonymi schorzeniami. Wsparcie udzielane osobom niepełnosprawnym na podstawie obowiązujących przepisów prawa jest często skonstruowane z uwzględnieniem schorzeń osób niepełnosprawnych, tak aby do danej osoby trafiła pomoc najbardziej adekwatna do jej ograniczeń i trudności wynika-jących z naruszonej sprawności organizmu. Zdaniem Pełnomocnika Rządu, dobór środków stosowanych w rehabilitacji osób nie-pełnosprawnych ma szczególne znaczenie, dlatego wymaga różnicowania w zależności od rodzaju i stopnia niepełnosprawności. W związku z tym ocena zasadności zawarcia w orze-czeniu o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności symbolu jej przyczyny po- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 13 winna być dokonywana w kontekście systemowego całokształtu, a nie wyłącznie w ramach indywidualnego przypadku uzasadnianego wnioskami wywodzonymi z osobistych doświad-czeń. 3.2. Główny Inspektor Pracy, w piśmie z 30 kwietnia 2018 r., wyraził opinię, że za-mieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnospraw-ności jest potrzebne w celu prawidłowego wykonywania obowiązków nałożonych na Pań-stwową Inspekcję Pracy ustawą o rehabilitacji zawodowej, a także do zapewnienia przez pra-codawców bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom niepełnosprawnym, a w efekcie do zapewnienia ochrony zdrowia i życia wszystkim pracownikom i obywatelom. Z obowiązującymi regulacjami prawnymi nierozerwalnie wiąże się konieczność zamieszcza-nia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, oprócz stopnia niepełnosprawności, wskazu-jącego na wymiar naruszenia sprawności organizmu, również symbolu określającego przyczy-nę niepełnosprawności (lub wyróżnienie tej przyczyny w inny sposób, możliwy do identyfika-cji przez inspektora pracy). Wskazanie rodzaju niepełnosprawności danego pracownika umoż-liwia sprawdzenie, czy pracodawca w rzeczywistości uwzględnił indywidualne potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, zarówno w zakresie przystosowania warunków materialnego środo-wiska pracy (w tym stanowiska pracy) oraz organizacji pracy, jak i spełnienia wymagań do-stępności do obiektów i pomieszczeń, z których ta konkretna osoba niepełnosprawna korzysta. Jednocześnie, jak zaznaczył GIP, pracodawca powinien znać przyczyny niepełno-sprawności pracownika, aby w odpowiedni sposób zorganizować niepełnosprawnemu stano-wisko pracy. Ponadto wiedza dotycząca przyczyny niepełnosprawności i jej skutków w odnie-sieniu do konkretnego pracownika pozwala na określenie zakresu jego sprawności i ograni-czeń, a w konsekwencji pozwala na wywiązanie się z podstawowego obowiązku pracodawcy, jakim jest zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy wszystkim osobom pracującym w przedsiębiorstwie. Kontrola powyższych zagadnień należy do Państwowej In-spekcji Pracy, zaś prawidłowe realizowanie tych obowiązków zależy od tego, czy inspektorzy będą dysponowali odpowiednią dokumentacją, zawierającą informacje o przyczynie niepełno-sprawności pracowników. 3.3. Prezes PFRON, w piśmie z 9 maja 2018 r., poinformował, że PFRON jako jed-nostka nadzorowana przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, przychyla się do stanowiska Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zajętego w piśmie z 25 sierpnia 2017 r. 3.4. Prezydent Konfederacji Lewiatan, w piśmie z 27 kwietnia 2018 r., wyjaśniła, że członkowie Konfederacji (pracodawcy) wskazali na potrzebę utrzymania w orzeczeniach o niepełnosprawności informacji zawierającej symbol przyczyny niepełnosprawności. Tego rodzaju informacja ma istotne znaczenie z punktu widzenia realizacji szeregu obowiązków nałożonych na pracodawców, ale – co istotne w świetle rozpatrywanej skargi – również z punktu widzenia interesów osoby niepełnosprawnej oraz osób trzecich. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakła-dzie pracy. Jest on również obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników, co wymaga zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, z odpowiednim wykorzystaniem osiągnięć nauki i techniki. W szczególności jest obowiązany uwzględniać ochronę zdrowia pracowników niepełnosprawnych w ramach podejmowanych działań profilaktycznych. Poin-formowanie pracodawcy o rodzaju choroby ma również znaczenie z punktu widzenia intere-sów samej osoby niepełnoprawnej, gdyż na pracodawcy spoczywa obowiązek przystosowania stanowiska pracy oraz organizacji pracy pod kątem możliwości i potrzeb pracownika niepeł-nosprawnego. Brak stosownej informacji o stopniu i rodzaju niepełnosprawności może pro- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 14 wadzić nie tylko do sytuacji zagrażającej zdrowiu i życiu osoby niepełnosprawnej, ale także do narażenia zdrowia i życia osób trzecich. Ponadto nieujawnianie przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepeł-nosprawności uniemożliwi pracodawcy skorzystanie z dodatkowego dofinansowania do wy-nagrodzenia pracownika niepełnosprawnego ze schorzeniem specjalnym oraz utrudni udziela-nie przez zakład pracy ulg z tytułu wpłat na PFRON (art. 22 ust. 1 ustawy o rehabilitacji za-wodowej). 4. Na rozprawie 19 czerwca 2018 r. uczestnicy postępowania podtrzymali dotychcza-sowe stanowiska. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot skargi konstytucyjnej. Skarżący zakwestionował w skardze konstytucyjnej zgodność § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawno-ści (Dz. U. z 2015 r. poz. 1110, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 2003 r.) „w zakresie, w jakim przewiduje obligatoryjne zamieszczenie symbolu przyczyny niepełnosprawności, a w konse-kwencji rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełno-sprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności”, z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skarżący upatruje naruszenia wskazanych norm w ujawnieniu w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, oznaczonej symbolem, przyczyny niepełnosprawności. Zgodnie z § 13 ust. 2 pkt 9 rozporządzenia z 2003 r. orzeczenie o stopniu niepełno-sprawności zawiera symbol przyczyny niepełnosprawności. Zakwestionowany „związkowo” § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. pozwala zidentyfikować symbol przyczyny niepełno-sprawności wskazany w orzeczeniu (zob. np. § 32 ust. 2 pkt 2 tego rozporządzenia – symbol „02-P” – choroby psychiczne). Zdaniem skarżącego, zakwestionowana regulacja narusza art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji pod względem proceduralnym i material-nym. Po pierwsze, w ocenie skarżącego, niezgodność § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. ze wskazanymi w petitum skargi przepisami Konstytucji pole-ga na tym, że podstawą prawną ujawnienia symbolu przyczyny niepełnosprawności są przepi-sy aktu wykonawczego. Formułując zarzut naruszenia zasady wyłączności ustawowej inge-rencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki, skarżący odwołał się do uzasadnienia wy-roku TK z 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97 (OTK ZU nr 4/1998, poz. 46), w którym Trybunał uznał za niezgodny z Konstytucją przepis aktu podustawowego, zobowiązujący do uwidocz-nienia w zaświadczeniu lekarskim numeru statystycznego choroby. Po drugie, zdaniem skarżącego, obligatoryjne zamieszczenie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności, a w konsekwencji wskazanie rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełnosprawności, nie spełnia konstytucyjnego testu proporcjonalności ograniczenia konstytucyjnych praw i wol-ności jednostki. Informacja o przyczynie niepełnosprawności należy do sfery autonomii skar-żącego, która pozostaje pod ochroną art. 51 Konstytucji. Skarżący podkreślił, że informacje OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 15 o stanie zdrowia należą do kategorii wrażliwych danych osobowych, które zgodnie z orzecz-nictwem Trybunału Konstytucyjnego objęte są szczególną ochroną konstytucyjną. Trybunał, orzekając w niniejszej sprawie, wziął pod uwagę, że w postępowaniu skar-gowym przedmiot postępowania i wyrokowania zdeterminowany jest sytuacją prawną skarżą-cego i zakresem naruszonych praw oraz ostatecznym orzeczeniem, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji; Trybunał może orzekać tylko w granicach podstawy rozstrzygnięcia. W związku z tym Trybunał zbadał § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporzą-dzenia z 2003 r. w zakresie, w jakim przewiduje obligatoryjne zamieszczenie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności „02-P”, oznaczającego choroby psychiczne. W pozostałym zakresie postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: uotpTK). 2. Wzorce kontroli. 2.1. Skarżący wskazał jako wzorce kontroli „art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji”. Zgodnie z art. 47 Konstytucji: „Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatne-go, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym”. W art. 47 Konstytucji uregulowane zostały dwie odrębne sytuacje: po pierwsze, prawo jed-nostki do prawnej ochrony wskazanych w pierwszej części przepisu sfer jej życia, po drugie, wolność decydowania w sprawach określonych w końcowej jego części. Pierwszemu prawu jednostki towarzyszyć musi ustawowa regulacja pozwalająca bronić prywatność, życie ro-dzinne, cześć i dobre imię. Natomiast drugie oznacza zakaz ingerencji w wolność kształtowa-nia przez jednostkę jej życia osobistego. Wolność ta jest również jeszcze jednym z przejawów ogólnej wolności człowieka (art. 31 ust. 1) oraz wolności osobistej sensu stricto, zagwaranto-wanej przez art. 41 ust. 1 Konstytucji. Obie normy konstytucyjne zawarte w art. 47 Konstytu-cji określa się powszechnie jako prawo do prywatności (zob. wyrok TK z 5 marca 2013 r., sygn. U 2/11, OTK ZU nr 3/A/2013, poz. 24). Należy także mieć na uwadze, że poszanowanie prywatności jest ściśle powiązane z konstytucyjnym nakazem ochrony godności ludzkiej (art. 30 Konstytucji) – zob. wyrok TK z 16 maja 2018 r., sygn. SK 18/17, OTK ZU A/2018, poz. 25). Trybunał wskazywał, że prawo do prywatności odnosi się m.in. do: danych dotyczą-cych sytuacji majątkowej obywatela (zob. orzeczenie z 24 czerwca 1997 r., sygn. K 21/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 23 oraz wyrok z 20 listopada 2002 r., sygn. K 41/02, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 83); informacji o stanie zdrowia (zob. wyrok z 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97 i wyrok z 5 marca 2013 r., sygn. U 2/11); danych przetwarzanych w ramach procedury lustracji (zob. wyrok z 11 maja 2007 r., sygn. K 2/07, OTK ZU nr 5/A/2007, poz. 48); danych dotyczących pokrewieństwa lub jego braku (zob. wyrok z 13 lipca 2004 r., sygn. K 20/03, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 63); danych potencjalnych dawców szpiku (zob. wyrok z 22 lipca 2014 r., sygn. K 25/13, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 76); danych dostarczanych na potrzeby statystyki publicznej (zob. wyroki z: 13 grudnia 2011 r., sygn. K 33/08, OTK ZU nr 10/A/2011, poz. 116; 18 grudnia 2014 r., sygn. K 33/13, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 120); zgody na pobranie materiału do badań genetycznych (zob. wyrok z 11 października 2016 r., sygn. SK 28/15, OTK ZU A/2016, poz. 79). Jak zauważył Trybunał, „współczesne rozumienie sfery życia prywatnego w odniesie-niu do danych osobowych prowadzi do objęcia ochroną każdej informacji osobowej bez względu na jej zawartość treściową – mogą to być zarówno takie informacje, które narażają osobę na uczucie wstydu czy skrępowania, ale i takie, które mają zawartość całkowicie indy- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 16 ferentną z punktu widzenia moralności czy obyczaju” (wyrok z 12 listopada 2002 r., sygn. SK 40/01, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 81). W związku z tym sfera prywatności jednostki, chroniona na gruncie art. 47 Konstytucji, obejmuje także informacje na temat stanu zdrowia człowieka, bo ochrona danych medycznych ma podstawowe znaczenie dla możliwości korzy-stania przez jednostkę z prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (zob. wyrok TK z 26 lutego 2014 r., sygn. K 22/10, OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 15). Nie budzi zatem wątpliwości, że także problem ujawniania w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności „02-P”, a w konsekwencji rodza-ju choroby, może być rozpatrywany w kontekście art. 47 Konstytucji. 2.2. Prawo do prywatności, statuowane w art. 47, zagwarantowane jest m.in. w aspek-cie ochrony danych osobowych, przewidzianej w art. 51 Konstytucji (zob. wyrok TK z 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97). Istotą autonomii informacyjnej jest pozostawienie każdej osobie swobody określenia sfery dostępności dla innych wiedzy o sobie. Zgodnie z art. 51 ust. 1 Konstytucji, nikt nie może być obowiązany inaczej niż na pod-stawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby. Przepis ten jest ściśle po-wiązany z dalszymi ustępami art. 51 Konstytucji, które stanowią wzorzec oceny w niniejszej sprawie, a więc z ust. 2, zgodnie z którym władze publiczne mogą pozyskiwać, gromadzić oraz udostępniać wyłącznie takie informacje o obywatelach, które są niezbędne w demokra-tycznym państwie prawnym, oraz z ust. 5, który przewiduje, że zasady i tryb gromadzenia oraz udostępniania informacji określa ustawa. Jak stwierdził Trybunał w wyroku z 12 listopada 2002 r., sygn. SK 40/01, Konstytucja realizuje w ten sposób najbardziej zasadnicze elementy składające się na treść prawa do ochrony życia prywatnego: respekt dla autonomii informacyjnej jednostki, a więc sam obo-wiązek udostępnienia danych ograniczony do ściśle określonych ustawowo sytuacji; ograni-czenie arbitralności ustawodawcy – ustawa nie może zakresu obowiązku kształtować dowol-nie, przy czym Konstytucja operuje w tym wypadku ograniczeniami dwojakiego rodzaju (co do formy – obowiązek udostępnienia danych musi być wprowadzony przez ustawę oraz co do materii – obowiązek jest uzasadniony jedynie w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne w demokratycznym państwie prawnym). Wzajemne relacje art. 47 i art. 51 Konstytucji Trybunał scharakteryzował w wyroku z 12 listopada 2002 r., sygn. SK 40/01, jednoznacznie stwierdzając, że „[p]rawo do ochrony danych osobowych stanowi niewątpliwie szczególny instrument ochrony tych interesów pod-miotu, które są związane z ochroną życia prywatnego”. Prawo to jest więc wyspecjalizowa-nym środkiem ochrony tych samych wartości, które chronione są za pośrednictwem art. 47 Konstytucji. Zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie (por. np. orzeczenie TK z 24 czerwca 1997 r., K. 21/96, OTK ZU nr 2/1997, poz. 23) przyjmuje się bowiem, że pry-watność wiąże się również z ochroną informacji dotyczących określonego podmiotu, co «gwa-rantuje m.in. pewien stan niezależności, w ramach którego jednostka może decydować o za-kresie i zasięgu udostępniania i komunikowania innym osobom informacji o swoim życiu». Takie ujęcie konstytucyjnego prawa do ochrony danych osobowych odpowiada w pełni ukształtowanej w ramach standardów Rady Europy koncepcji prawa do autonomii informa-cyjnej. (…) Istota autonomii informacyjnej każdego człowieka sprowadza się do pozostawie-nia każdej osobie swobody w określeniu sfery dostępności dla innych wiedzy o sobie. Zasadą powszechnie przyjmowaną wedle takiego ujęcia jest ochrona każdej informacji osobowej i przyznanie podstawowego znaczenia przesłance zgody osoby zainteresowanej na udostęp-nienie informacji” (tamże). W większości orzeczeń Trybunału wyrażany jest pogląd, że norma wysłowiona w art. 51 ust. 2 Konstytucji nie ma charakteru całkowicie samodzielnego. Ustrojodawca nie OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 17 określił w tym przepisie interesów (wartości) konstytucyjnie chronionych, uzasadniających ewentualne ograniczenie prawa do autonomii informacyjnej, wobec czego konieczne jest za-stosowanie w tym zakresie zamkniętego katalogu z art. 31 ust. 3 Konstytucji (zob. wyrok TK z 18 grudnia 2014 r., sygn. K 33/13 i powołane tam orzecznictwo). Ze względu na wskazane wyżej związki treściowe i funkcjonalne między art. 47 oraz art. 51 ust. 2 Konstytucji możliwe było łączne rozpoznanie zarzutów na tle obydwu tych przepisów. 2.3. Prawo do ochrony życia prywatnego, podobnie jak autonomia informacyjna, nie mają charakteru absolutnego i mogą podlegać ograniczeniom zgodnie z zasadą proporcjonal-ności (zob. wyroki TK z: 11 kwietnia 2000 r., sygn. K 15/98, OTK ZU nr 3/2000, poz. 86; 20 marca 2006 r., sygn. K 17/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 30; 2 lipca 2009 r., sygn. K 1/07, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 104; 26 lutego 2014 r., sygn. K 22/10; 4 listopada 2014 r., sygn. SK 55/13, OTK ZU nr 10/A/2014, poz. 111). Zawarta w art. 51 ust. 2 Konstytucji przesłanka niezbędności gromadzenia informacji o jednostce w demokratycznym państwie prawnym nie jest przesłanką wyłączną, zaś dopuszczalność ograniczenia autonomii informacyjnej zależy również od spełnienia przesłanek wynikających z art. 31 ust. 3 Konstytucji (zob. wyroki TK z: 17 czerwca 2008 r., sygn. K 8/04, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 81; 22 lipca 2014 r., sygn. K 25/13; 18 grudnia 2014 r., sygn. K 33/13). 3. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. 3.1. Wymóg zamieszczenia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przy-czyny niepełnosprawności wynika z zakwestionowanego § 13 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r., które zostało wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilita-cji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 511, ze zm.; dalej: ustawa o rehabilitacji zawodowej). Ustawa o rehabilitacji zawodowej dotyczy osób, których niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem: 1) o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności określonych w art. 3 tej ustawy lub 2) o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy na podstawie odrębnych przepisów, lub 3) o niepełno-sprawności, wydanym przed ukończeniem 16 roku życia – zwanych dalej „osobami niepełno-sprawnymi” (zob. art. 1 tej ustawy). Zgodnie z art. 2 pkt 10 ustawy o rehabilitacji zawodowej niepełnosprawność oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długo-trwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pra-cy. Status osoby niepełnosprawnej wymaga zatem formalnego potwierdzenia jednym z orzeczeń enumeratywnie wymienionych w art. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej. Uzyska-nie jednego ze wskazanych orzeczeń jest jednocześnie warunkiem realizacji określonych uprawnień i obowiązków w ramach systemu rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz proce-su zatrudniania osób niepełnosprawnych. Ustawa o rehabilitacji zawodowej wiąże zaliczenie do stopnia niepełnosprawności ze zdolnością do wykonywania zatrudnienia, a nie z niezdol-nością do pracy w rozumieniu przepisów rentowych, a nadto z możliwością wypełniania ról społecznych jako elementu uczestnictwa w życiu społecznym. Z tych właśnie powodów osoby całkowicie niezdolne do pracy zachowują – stosownie do przepisów ustawy o rehabilitacji za-wodowej – zdolność do pracy w warunkach określonych w tej ustawie, tj. w ramach zakładów pracy chronionej i zakładów aktywności zawodowej (zob. wyrok TK z 23 stycznia 2014 r., sygn. K 51/12, OTK ZU nr 1/A/2014, poz. 4). Zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie wyklucza możliwości zatrudnienia osoby niepełnosprawnej OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 18 u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadkach: 1) przystoso-wania przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej; 2) zatrudnie-nia w formie telepracy (zob. art. 4 ust. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej). Skarga konstytucyjna dotyczy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wymienione-go w art. 1 pkt 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej: „Ustala się trzy stopnie nie-pełnosprawności, które stosuje się do realizacji celów określonych ustawą: 1) znaczny; 2) umiarkowany; 3) lekki”. Orzeczenie ustalające stopień niepełnosprawności stanowi także podstawę do przyznania ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów (art. 3 ust. 2 tej ustawy). Ustawodawca, wprowadzając wyczerpujący katalog stopni niepełnosprawności, zde-cydował o dyferencjacji statusu prawnego osób niepełnosprawnych, ponieważ z każdym ze stopni niepełnosprawności skorelowane są określone uprawnienia i obowiązki. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności potwierdza samą niepełnosprawność, wskazuje również formy rehabilitacji zawodowej i społecznej, z jakich osoba niepełnosprawna może korzystać, oraz warunkuje prawo do korzystania z wielu ulg i uprawnień przyznanych na podstawie odręb-nych przepisów. Konkretny stopień niepełnosprawności wiąże się także z określonymi upraw-nieniami osoby niepełnosprawnej w ramach zatrudnienia, w szczególności w zakresie czasu pracy, dodatkowego urlopu wypoczynkowego, zwolnień od pracy w określonych celach. Ustawodawca przewiduje także rozbudowany katalog uprawnień przysługujących każdej oso-bie niepełnosprawnej, bez względu na stopień niepełnosprawności. Szczegółowej charaktery-styki poszczególnych stopni niepełnosprawności ustawodawca dokonał w art. 4 ust. 1-3 usta-wy o rehabilitacji zawodowej. Stopnie niepełnosprawności znajdują zastosowanie do realiza-cji celów określonych ustawą. Z jej tytułu można wnioskować, że zasadniczym celem jest określenie zasad dotyczących rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudniania osób niepełnosprawnych. Określenie konkretnego stopnia niepełnosprawności ma więc kluczowe znaczenie w procesie rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz w przebiegu zatrudnienia osób niepełnosprawnych (zob. M. Paluszkiewicz, komentarz do art. 2(a) ustawy o rehabilitacji za-wodowej, [w:] M. Włodarczyk (red.), E. Bielak-Jomaa, M. Paluszkiewicz, E. Staszewska, T. Wrocławska, Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób nie-pełnosprawnych, Lex 2015, nr 512932). Skarżący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rehabilitacji zawodowej do umiarkowanego stopnia niepełnosprawno-ści zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej po-mocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. O niepełnosprawności orzekają: 1) powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełno-sprawności – jako pierwsza instancja; 2) wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepeł-nosprawności – jako druga instancja (zob. art. 6 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej). Co istotne, zgodnie z art. 6b ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej powiatowe zespo-ły orzekają na wniosek osoby zainteresowanej lub jej przedstawiciela ustawowego albo, za ich zgodą, na wniosek ośrodka pomocy społecznej. Natomiast w wojewódzkim zespole przepro-wadza się specjalistyczne badania, w tym psychologiczne, osób ubiegających się o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, na podstawie skierowań wystawionych odpowiednio przez lekarzy lub psychologów członków zespołów orzekających o niepełnosprawności (zob. art. 6b1 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej). W sprawie skar-żącego orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane przez miejski zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności, na wniosek skarżącego. OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 19 Art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej stanowi: „W orzeczeniu powiatowego zespołu, poza ustaleniem niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, powinny być zawarte wskazania dotyczące w szczególności: 1) odpowiedniego zatrudnienia uwzględniającego psychofizyczne możliwości danej osoby; 2) szkolenia, w tym specjalistycznego; 3) zatrudnienia w zakładzie aktywności zawodowej; 4) uczestnictwa w terapii zajęciowej; 5) konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby; 6) korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyj-nych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki; 7) konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; 8) konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji; 9) spełniania przez osobę niepełnosprawną przesłanek określonych w art. 8 ust. 3a pkt 1 i 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2017 r. poz. 1260 i 1926 oraz z 2018 r. poz. 79, 106 i 138), przy czym w przypadku osób niepełno-sprawnych zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności spełnienie tych prze-słanek może zostać stwierdzone jedynie w przypadku ustalenia przyczyny niepełnosprawności oznaczonej symbolem 04-O (choroby narządu wzroku), 05-R (upośledzenie narządu ruchu) lub 10-N (choroba neurologiczna)”. Wymienione wyżej elementy zostały uwzględnione w orzeczeniu o stopniu niepełno-sprawności skarżącego, stosownie do stwierdzonych potrzeb. Zacytowany art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej, w zakresie dotyczącym „wskazań” (pkt 1-9) nie wyczerpuje treści orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu nie-pełnosprawności wydawanego przez powiatowy zespół; wskazuje na to wyrażenie „wskazania dotyczące w szczególności”. Natomiast ustawodawca nie wskazał, jako koniecznego elementu orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, symbolu przyczyny niepełnosprawności. Obligatoryjne elementy treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności określa odręb-nie § 13 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie o stopniu nie-pełnosprawności zawiera: „1) oznaczenie zespołu, który wydał orzeczenie; 2) datę wydania orzeczenia; 3) datę złożenia wniosku; 4) podstawę prawną wydania orzeczenia; 5) imię i nazwisko osoby zainteresowanej oraz numer ewidencyjny Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL); 6) datę i miejsce urodzenia osoby zainteresowanej oraz adres zamieszkania lub pobytu; 7) numer dowodu osobistego lub innego dokumentu potwierdzającego tożsamość; 8) ustalenie lub odmowę ustalenia stopnia niepełnosprawności; 9) symbol przyczyny niepełnosprawności; 10) okres, na jaki orzeczono stopień niepełnosprawności; 11) datę lub okres powstania niepełnosprawności; 12) datę lub okres powstania ustalonego stopnia niepełnosprawności; OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 20 13) wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3 ustawy, określone przez skład orzeka-jący; 14) uzasadnienie; 15) pouczenie o przysługującym odwołaniu; 16) podpis z podaniem imienia i nazwiska przewodniczącego składu orzekającego oraz pozostałych członków tego składu”. Jak można zauważyć, poza elementami formalnymi orzeczenia o stopniu niepełno-sprawności, prawodawca wymienił w § 13 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. dwa elementy o charakterze materialnym, których zamieszczenia w orzeczeniu powiatowego zespołu wyma-ga także ustawodawca, tj. ustalenie stopnia niepełnosprawności (pkt 8) oraz wskazania okre-ślone przez skład orzekający (pkt 13) – (por. art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej). Za element o charakterze materialnym należy uznać także symbol przyczyny niepełnospraw-ności. Zgodnie z § 13 ust. 1 pkt 8, ust. 2 pkt 9 i ust. 3 pkt 9 rozporządzenia z 2003 r., wszyst-kie rodzaje orzeczeń wydawanych przez organy orzekające (tj. orzeczenia o niepełnosprawno-ści, orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i orzeczenia o wskazaniach do ulg i uprawnień) mają zawierać „symbol przyczyny niepełnosprawności”. Symbol przyczyny niepełnosprawno-ści zawarty w orzeczeniu o niepełnosprawności, stopniu niepełnosprawności lub wskazaniach do ulg i uprawnień odzwierciedla rozpoznanie uszkodzenia lub choroby, która niezależnie od przyczyny jej powstania powoduje zaburzenia funkcji organizmu oraz ograniczenia w wyko-nywaniu czynności życiowych i aktywności społecznej osoby zainteresowanej lub dziecka (§ 32 ust. 3 rozporządzenia z 2003 r.). Jak podniósł Rzecznik Praw Obywatelskich, zamieszczenie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności skutkuje ujawnieniem informacji o stanie zdrowia osoby niepełnosprawnej, co prowadzi do ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności jednostki – prawa do prywatności i autonomii informacyjnej. Z argumentacji skarżącego wynika, że ograniczenie to jest w szczególności niepropor-cjonalne w wypadku zamieszczenia symbolu „02-P” – choroby psychiczne. 3.2. Ustawodawca w art. 6c ust. 9 pkt 1 i 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej wskazał, że minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego „określi, w drodze rozporządze-nia: 1) szczegółowe zasady wydawania orzeczeń, o których mowa w art. 5a, orzekania niepeł-nosprawności i o stopniu niepełnosprawności, uwzględniając tryb postępowania przy orzeka-niu oraz skład i sposób powoływania i odwoływania członków zespołów orzekających, a tak-że sposób działania tych zespołów; (…) 5) standardy w zakresie kwalifikowania oraz postę-powania dotyczącego orzekania o niepełnosprawności i o stopniu niepełnosprawności, uwzględniając schorzenia naruszające sprawność organizmu i przewidywany okres trwania naruszenia tej sprawności, powodujące zaliczenie do odpowiedniego stopnia niepełnospraw-ności, a także oznaczenie symboli przyczyn niepełnosprawności”. Orzeczenia, o których mo-wa w art. 5a ustawy o rehabilitacji zawodowej, to orzeczenia o zaliczeniu do jednej z grup inwalidów, niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym oraz orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, o których mowa w art. 5 tej ustawy. Minister, realizując powyższe upoważnienie, określił m.in. szczegółowe zasady wy-dawania orzeczeń o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności oraz orzeczeń, o których mowa w art. 5a ustawy o rehabilitacji zawodowej (zob. § 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r.). Minister określił także standardy w zakresie kwalifikowania oraz postępowania dotyczącego orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, a także oznacze-nie symboli przyczyn niepełnosprawności (zob. § 1 pkt 5 rozporządzenia z 2003 r.). OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 21 4. Analiza zgodności § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. z art. 47 oraz art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji – warunek formalny ograniczenia. 4.1. Zgodność z Konstytucją regulacji stanowiącej ograniczenie zakresu korzystania z wolności i praw jednostki może być badana w dwóch aspektach: proceduralnym (formal-nym), uwzględniającym rangę aktu prawnego, mocą którego wprowadza się dane ogranicze-nie, oraz materialnym, dotyczącym oceny zasadności wprowadzenia danego ograniczenia, w świetle konstytucyjnych przesłanek. Zdaniem skarżącego, § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5, w związku z art. 31 ust. 3 Konsty-tucji na płaszczyźnie formalnej, ponieważ narusza zasadę wyłączności ustawowej ingerencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki: prawo do prywatności i autonomię informacyjną jednostki. Zakwestionowana regulacja przewiduje podanie symbolu przyczyny niepełno-sprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, a w konsekwencji ujawnienie rodzaju choroby, w szczególności choroby psychicznej, jako przyczyny niepełnosprawności. Podstawą prawną ujawnienia rodzaju choroby osoby niepełnosprawnej są zatem przepisy aktu wyko-nawczego, a więc aktu rangi podustawowej. Ustawa o rehabilitacji zawodowej nie ustanawia wymogu, by orzeczenie o niepełno-sprawności wskazywało na konkretną przyczynę niepełnosprawności osoby niepełnosprawnej. Zgodnie z art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej: „W orzeczeniu powiatowego ze-społu, poza ustaleniem niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, powinny być zawarte odpowiednie wskazania” (ustawodawca podaje przykładowe wskazania – zob. wyżej cz. III, pkt 3.1 niniejszego uzasadnienia). Ustawodawca przewidział konieczność ujawniania symbolu przyczyny niepełno-sprawności tylko w dwóch sytuacjach. Po pierwsze, w orzeczeniu powiatowego zespołu, w celu wskazania spełniania przez osobę niepełnosprawną (ubiegającą się o wydanie karty parkingowej) przesłanek określonych w art. 8 ust. 3a pkt 1 i 2 prawa drogowego (zob. cyto-wany wyżej art. 6b ust. 3 pkt 9 ustawy o rehabilitacji zawodowej). Wskazanie do karty par-kingowej w orzeczeniu o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jest uzależnione od symbolu przyczyny niepełnosprawności i tego, że osoba niepełnosprawna ma znacznie ogra-niczone możliwości samodzielnego poruszania się. Po drugie, na mocy art. 6d ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej został utworzony Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane w celu usprawnienia i podniesienia jakości orzekania o niepełnosprawno-ści oraz realizacji zadań przez zespoły orzekające o niepełnosprawności. Zgodnie z art. 6d ust. 4 pkt 5 tej ustawy, dane gromadzone w systemie obejmują m.in. dane dotyczące daty i rodzaju wydanego orzeczenia oraz symbolu przyczyny niepełnosprawności. Jednak, na mocy art. 6d ust. 4a ustawy o rehabilitacji zawodowej, dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania do-kumentu, tylko wskazanym w ustawie podmiotom. Natomiast w art. 6b ust. 3 ustawy o rehabi-litacji zawodowej, który określa, jakie elementy powinno zawierać orzeczenie powiatowego zespołu o stopniu niepełnosprawności, nie ma mowy o „symbolu przyczyny niepełnosprawno-ści”; przepis ten stanowi, że „w orzeczeniu powiatowego zespołu, poza ustaleniem niepełno-sprawności lub stopnia niepełnosprawności, powinny być zawarte wskazania dotyczące w szczególności…”. Także z treści upoważnienia zawartego w art. 6c ust. 9 pkt 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej nie wynika, że symbol przyczyny niepełnosprawności ma być ujawniony w treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego miał określić m.in. standardy w zakresie kwalifikowania oraz OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 22 postępowania dotyczącego orzekania o niepełnosprawności i o stopniu niepełnosprawności, uwzględniając schorzenia naruszające sprawność organizmu i przewidywany okres trwania naruszenia tej sprawności, powodujące zaliczenie do odpowiedniego stopnia niepełnospraw-ności, a także oznaczenie symboli przyczyn niepełnosprawności. Poza wątpliwością, czy tak sformułowane upoważnienie stanowiło podstawę do wyda-nia przepisu, który zobowiązuje do zamieszczenia w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny tej niepełnosprawności, powstała inna wątpliwość natury konstytucyjnej, mianowicie, czy § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. naru-sza warunek wyłączności ustawy dla ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności jednostki, w tym wypadku prawa do prywatności (art. 47 Konstytucji) i prawa do autonomii informacyj-nej (art. 51 ust. 1, 2 i 5 Konstytucji). Trybunał Konstytucyjny podzielił zarzut skarżącego dotyczący naruszenia zasady wy-łączności ustawowej ingerencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki, jakimi są prawo do prywatności i prawo do autonomii informacyjnej jednostki. 4.2. Zasada wyłączności ustawowej. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji „ograniczenia w zakresie korzystania z konstytu-cyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są ko-nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”. Przepis ten zawiera trzy kryteria oceny dopuszczalności ograniczeń praw i wolności: zasadę wyłączności ustawy, za-sadę proporcjonalności (wyrażoną w sformułowaniu: „gdy są konieczne w demokratycznym państwie”, por. L. Garlicki, uwagi do art. 31, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Ko-mentarz, t. 3, red. L. Garlicki, Warszawa 2003, s. 30) oraz obowiązek poszanowania (zacho-wania) istoty wolności i praw; pierwsze kryterium ma charakter formalny, pozostałe – mate-rialny (zob. wyrok TK z 23 listopada 2009 r., sygn. P 61/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 150). Na tym etapie rozważań, Trybunał skupił się na ocenie, czy zakwestionowana regu-lacja spełniła przesłankę formalnoprawną ograniczenia praw konstytucyjnych. Istotę zasady wyłączności ustawowej na tle art. 31 ust. 3 Konstytucji Trybunał Konsty-tucyjny wyjaśniał w następujący sposób: „Uzależnienie dopuszczalności ograniczeń praw i wolności od ich ustanowienia «tylko w ustawie» jest czymś więcej niż jedynie przypomnie-niem ogólnej zasady wyłączności ustawy dla normowania sytuacji prawnej jednostek, stano-wiącej klasyczny element idei państwa prawnego. Jest to także sformułowanie wymogu od-powiedniej szczegółowości unormowania ustawowego. Skoro ograniczenia konstytucyjnych praw i wolności mogą być ustanawiane «tylko» w ustawie, to kryje się w tym nakaz komplet-ności unormowania ustawowego, które musi samodzielnie określać wszystkie podstawowe elementy ograniczenia danego prawa i wolności, tak aby już na podstawie lektury przepisów ustawy można było wyznaczyć kompletny zarys (kontur) tego ograniczenia. Niedopuszczalne jest natomiast przyjmowanie w ustawie uregulowań blankietowych, pozostawiających orga-nom władzy wykonawczej czy organom samorządu lokalnego swobodę normowania ostatecz-nego kształtu owych ograniczeń, a w szczególności wyznaczania zakresu tych ograniczeń” (wyrok z 12 stycznia 2000 r., sygn. P 11/98, OTK ZU nr 1/2000, poz. 3; podobnie w wyroku z 6 czerwca 2018 r., sygn. K 53/16, OTK ZU A/2018, poz. 38). Trybunał wskazywał w swoim orzecznictwie, że prawo do prywatności odnosi się m.in. do informacji o stanie zdrowia (zob. wyrok z 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97 i wyrok z 5 marca 2013 r., sygn. U 2/11). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, doniosłość prawa do prywatności (art. 47 Konsty-tucji) w systemie konstytucyjnej ochrony praw i wolności uwidacznia m.in. okoliczność, że OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 23 prawo to jest – zgodnie z art. 233 ust. 1 Konstytucji – nienaruszalne nawet w sytuacji wpro-wadzenia stanu wyjątkowego czy wojennego. To znaczy, że nawet warunki tak wyjątkowe i ekstremalne nie zezwalają ustawodawcy na złagodzenie przesłanek, przy spełnieniu których można wkroczyć w sferę życia prywatnego, nie narażając się na zarzut niekonstytucyjnej arbi-tralności (zob. wyroki z: 20 listopada 2002 r., sygn. K 41/02, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 83; 20 czerwca 2005 r., sygn. K 4/04, OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 64; 4 listopada 2014 r., sygn. SK 55/13, OTK ZU nr 10/A/2014, poz. 111). Bezsprzecznie zatem normy ograniczające te prawa i wolności winny być uregulowane na poziomie ustawowym (zob. wyrok z 5 marca 2013 r., sygn. U 2/11). Zagwarantowana w art. 47 Konstytucji ochrona prywatności stanowi tę wolność czło-wieka, której ograniczenie może nastąpić tylko na warunkach określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Art. 51 ust. 1 Konstytucji wprost gwarantuje, że nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby. Z kolei z orzecz-nictwa Trybunału wynika, że art. 51 ust. 5 Konstytucji, stanowiący, że zasady i tryb groma-dzenia oraz udostępniania informacji określa ustawa, może zostać naruszony nie tylko w sytu-acji braku regulacji wymaganej przez ustrojodawcę, ale również wtedy, gdy przyjęta zostaje regulacja rangi podustawowej (zob. wyrok z 12 grudnia 2005 r., sygn. K 32/04, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 132). 4.3. W dacie wejścia w życie rozporządzenia z 2003 r., jak i wydania orzeczeń w spra-wie skarżącego, obowiązywała ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobo-wych (Dz. U. z 2016 r. poz. 922, ze zm.; dalej: u.o.d.o.). W świetle art. 27 ust. 1 u.o.d.o., co do zasady, zabrania się przetwarzania danych o stanie zdrowia. Wyjątki w tym zakresie prze-widuje art. 27 ust. 2 u.o.d.o. Przetwarzanie danych, o których mowa w ust. 1, jest np. dopusz-czalne, jeżeli osoba, której dane dotyczą, wyrazi na to zgodę na piśmie, chyba że chodzi o usunięcie dotyczących jej danych albo przepis szczególny innej ustawy zezwala na przetwa-rzanie takich danych bez zgody osoby, której dane dotyczą, i stwarza pełne gwarancje ich ochrony. Chodzi tu wyłącznie o przepis zawarty w źródle prawa o randze ustawy. Odrębną kategorię tworzy upoważnienie do przetwarzania danych związane z zatrudnieniem (art. 27 ust. 2 pkt 6 u.o.d.o.). Na tej podstawie administrator danych zatrudniający inne osoby może przetwarzać takie dane sensytywne, które są dla niego niezbędne do wykonywania zadań od-noszących się do zatrudnienia, do wykonywania swoich praw i obowiązków wynikających z faktu zatrudniania innych osób, a mających swoje źródło w przepisach prawa (głównie pra-wa pracy), umowie zbiorowej czy umowie indywidualnej. Zakres przetwarzania danych musi być jednak określony w ustawie (zob. J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, komentarz do art. 27 ustawy o ochronie danych osobowych, [w:] J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych, Lex 2015, nr 526479). Dane o stanie zdrowia mają szczególny charakter. Ustawodawca wyróżnił w art. 27 ust. 1 u.o.d.o. tzw. dane wrażliwe (delikatne, sensytywne), przeciwstawiane niekiedy tzw. danym zwykłym (pospolitym), po to, aby w odniesieniu do danych wrażliwych wprowadzić bardziej intensywną ochronę, a przetwarzanie poddać odrębnym zasadom. Kryterium wyróż-nienia powyższych danych stanowi to, że dotyczą one bezpośrednio sfer należących do pry-watności czy nawet intymności osoby fizycznej. Poza tym dane wrażliwe, w przeciwieństwie do pozostałych, wiążą się ze znacznie większym poczuciem zagrożenia oraz niebezpieczeń-stwem wywołania na różnych polach (zatrudnienie, ubezpieczenie, kredytowanie itd.) decyzji dyskryminacyjnych (zob. J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, komentarz do art. 27 ustawy o ochronie danych osobowych, op. cit.) . OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 24 Przyjęta na gruncie u.o.d.o. regulacja była zbieżna z postanowieniami dyrektywy 95/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października 1995 r. w sprawie ochro-ny osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych (Dz. Urz. UE L 281 z 23.11.1995, s. 31), która utraciła moc w związku z wej-ściem w życie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 dnia 27 kwie-tnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobo-wych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych); Dz. Urz. UE L 119 z 4.5.2016, s. 1, dalej: rozpo-rządzenie 2016/679). Rozporządzenie 2016/679 obowiązuje w polskim porządku prawnym bezpośrednio i ma zastosowanie od 25 maja 2018 r. Od tego dnia polskie przepisy muszą za-pewniać skuteczne stosowanie przepisów rozporządzenia 2016/679, nie powielając jego roz-wiązań ani nie będąc z nim sprzecznymi. Stosowaniu rozporządzenia 2016/679 służy ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. poz. 1000), która na mocy art. 175 uchyliła u.o.d.o. (część przepisów u.o.d.o. zachowała moc prawna, w określonym zakresie. W świetle rozporządzenia 2016/679, co do zasady, zabrania się przetwarzania danych osobowych ujawniających pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych oraz przetwarzania danych genetycznych, danych biometrycznych w celu jednoznacznego zidentyfikowania oso-by fizycznej lub danych dotyczących zdrowia, seksualności lub orientacji seksualnej tej osoby (art. 9 ust. 1). Zgodnie z art. 4 pkt 15 rozporządzenia 2016/679, „dane dotyczące zdrowia” oznaczają dane osobowe o zdrowiu fizycznym lub psychicznym osoby fizycznej – w tym o korzystaniu z usług opieki zdrowotnej – ujawniające informacje o stanie jej zdrowia. Szcze-gólne kategorie danych osobowych zasługujące na większą ochronę powinny być przetwarza-ne do celów zdrowotnych wyłącznie w przypadkach, gdy jest to niezbędne do realizacji tych celów z korzyścią dla osób fizycznych i ogółu społeczeństwa (zob. motyw 53 i art. 9 ust. 2 rozporządzenia 2016/679). Nie budzi żadnej wątpliwości, że konstytucyjność ograniczenia prawa do prywatności warunkuje przede wszystkim ustawowa forma wprowadzonego ograniczenia. W wyroku z 19 maja 1998 r., sygn. U 5/97, który dotyczył dopuszczalności ujawnienia numeru staty-stycznego choroby w zaświadczeniu lekarskim, Trybunał stwierdził, że „§ 5 ust. 1 rozporzą-dzenia z 17 maja 1996 r., stanowiąc wyraźny przejaw ingerencji normodawczej w prawo do prywatności (art. 47), ograniczając jego zakres poprzez podanie do wiadomości zakładu pracy (pracodawcy) skonkretyzowanej informacji o stanie zdrowia pracownika, nie spełnia elemen-tarnych warunków ustawowej formy tej ingerencji, ani jej niezbędnej proporcji dla zachowa-nia konstytucyjnie określonych wartości. Rozporządzenie nie odwołuje się bowiem do jakie-gokolwiek interesu, któremu miałoby służyć wskazane ograniczenie”. Aktualnie, na podsta-wie art. 55 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpie-czenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2017 r. poz. 1368, ze zm.; da-lej: ustawa o świadczeniach), wystawiający zaświadczenie lekarskie przekazuje zaświadczenie lekarskie na elektroniczną skrzynkę podawczą Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zaświad-czenia lekarskie o czasowej niezdolności do pracy zawierają numer statystyczny choroby ubezpieczonego ustalony według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Pro-blemów Zdrowotnych (zob. art. 55 ust. 3 pkt 9 tej ustawy). Zgodnie z art. 55a ust. 7 ustawy o świadczeniach, w wypadku gdy wystawienie zaświadczenia lekarskiego w formie dokumen-tu elektronicznego nie jest możliwe, wystawiający zaświadczenie lekarskie w dniu badania przekazuje ubezpieczonemu zaświadczenie lekarskie wystawione na formularzu zaświadcze-nia lekarskiego wydrukowanym z systemu teleinformatycznego, zawierające m.in. dane i in- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 25 formacje, o których mowa w art. 55 ust. 3 pkt 1-8 i 10 tej ustawy, a więc bez numeru staty-stycznego choroby. 4.4. Biorąc pod uwagę umiejscowienie w systemie prawa obowiązku zamieszczenia symbolu przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności, Trybunał uznał, że § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. jest nie-zgodny z art. 47 oraz art. 51 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, przez to, że ustanowienie ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw nastąpiło w rozporządzeniu. Ze względu na ograniczenie zakresem skargi konstytucyjnej sentencja wyroku odnosi się nie do całego § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r., lecz wyłącznie do jego punktu 2 zawierającego symbol „02-P”. Trybunał Konstytucyjny zwraca jednak uwagę, że przyczyna stwierdzenia niezgodności z Konstytucją, którą jest naruszenie zasady wyłączności ustawowej ingerencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki, odnosi się do wszystkich symboli oznaczających przyczynę niepełnosprawności, które powinny być określone w ustawie, a nie w rozporządze-niu. 5. Umorzenie postępowania w zakresie badania zarzutu nieproporcjonalnej ingerencji. 5.1. Zdaniem skarżącego, § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 51 ust. 1, 2 i 5, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, nie tylko na płaszczyźnie formalnej, ale również na płaszczyźnie materialnej, gdyż nadanie zakwestionowanej regulacji rangi ustawowej, w dalszym ciągu skutkowałoby obowiązywaniem unormowania naruszającego w sposób nieproporcjonalny prawo do ochrony prywatności i autonomii informacyjnej jednostki. Skarżący wskazał, że ujawnienie przyczyny jego niepełnosprawności w urzędowym dokumencie, jakim jest orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, nie jest niezbędne i ko-nieczne dla realizacji celu zamierzonego przez ustawodawcę, a zabezpieczenie interesów pra-cownika i pracodawcy zatrudniającego osobę z niepełnosprawnością jest możliwe za pomocą innych środków, mniej ingerujących w prawo do prywatności. W konsekwencji, ograniczenie prawa do prywatności skarżącego, przez ujawnienie rodzaju jego schorzenia w orzeczeniu o niepełnosprawności, nie spełnia konstytucyjnego wymogu proporcjonalności ograniczenia tego prawa. Zakwestionowana regulacja nie spełnia również, w ocenie skarżącego, warunku nie-zbędności udostępnienia informacji o danej osobie, o którym mowa w art. 51 ust. 2 Konstytu-cji. Realizacja uprawnień przyznanych w ustawie o rehabilitacji zawodowej i uprawnień pra-codawcy zatrudniającego osobę z niepełnosprawnością nie wymaga ujawniania przyczyny niepełnosprawności pracownika w tak szerokim zakresie, aby konieczne było udostępnienie informacji o chorobie psychicznej. W konsekwencji wkroczenie w autonomię informacyjną skarżącego nie spełnia konstytucyjnych przesłanek i jest ograniczeniem nieproporcjonalnym. 5.2. Pisma procesowe skarżącego i uczestników postępowania zawierają obszerną, zróżnicowaną i polemiczną argumentację dotyczącą wskazanego wyżej zarzutu. W skardze konstytucyjnej i w stanowisku Rzecznika zostały przedstawione istotne ar-gumenty uzasadniające zarzut niekonstytucyjnej ingerencji zaskarżonej regulacji w prawo do prywatności i autonomię informacyjną jednostki. Podkreślono, że szczególną ochroną konsty-tucyjną obejmowane są tzw. dane wrażliwie, do których należą m.in. dane dotyczące stanu zdrowia jednostki, zaś w świetle orzecznictwa Trybunału, brak zapewnienia szczególnej ochrony wskazanych danych wymaga uzasadnienia konstytucyjnego, którego brak decyduje o niekonstytucyjności danej regulacji. Należy także mieć na uwadze, że poszanowanie pry- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 26 watności jest ściśle powiązane z konstytucyjnym nakazem ochrony godności ludzkiej (art. 30 Konstytucji), dlatego też należy uznać, że Konstytucja gwarantuje szczególne rygory przy ograniczaniu tego prawa, zwłaszcza jeśli chodzi o ochronę danych wrażliwych, a takim są dane o stanie zdrowia. Trybunał dostrzega, że ocena zasadności ograniczenia prawa do prywatności wynika-jącego z zamieszczania symbolu przyczyny niepełnosprawności w orzeczeniu – przy założe-niu, że regulacja taka znalazłaby się w ustawie – byłaby złożona, gdyż można wskazać argu-menty przemawiające za, jak i przeciw takiemu rozwiązaniu. Z jednej strony, jak wskazują skarżący i Rzecznik, symbole nie muszą być ujawniane w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności. Dla osiągnięcia celów ustawy o rehabilitacji za-wodowej (adaptacja, dostosowanie i pomoc niepełnosprawnym w funkcjonowaniu w normal-nych warunkach społecznych) wystarczające byłoby wskazanie w orzeczeniu wymogów, zale-ceń i dostosowań. Sam symbol „02-P” nie daje żadnych uprawnień niepełnosprawnemu. Stwarza korzyści tylko po stronie pracodawcy. Poza tym symbol „02-P” obejmuje szeroką kategorię schorzeń (choroby psychiczne), a zatem nie stanowi wyczerpującej informacji o stanie zdrowia konkretnej osoby. Nie jest więc przydatny dla dostosowania miejsca pracy osoby niepełnosprawnej. Wreszcie orzeczenie może zawierać więcej niż jeden symbol przy-czyny niepełnosprawności, nie więcej jednak niż trzy symbole schorzeń, które w porówny-walnym stopniu wpływają na zaburzenie funkcji organizmu (§ 32 ust. 4 rozporządzenia z 2003 r.). Nie można zatem wykluczyć, że i tak pewne schorzenia nie zostaną ujawnione w orzeczeniu za pomocą symbolu przyczyny niepełnosprawności. Nie można przy tym zapo-minać, że pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego (badanie wstępne), stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie (zob. art. 229 § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy; Dz. U. z 2018 r. poz. 917, ze zm.). Przede wszystkim jednak, z punktu widzenia skarżącego, symbol 02-P jest stygmaty-zujący na dwa sposoby. Po pierwsze, przez wskazanie na chorobę psychiczną; po drugie, przez niedookreślenie, o jaką chorobę chodzi, co może sugerować występowanie schorzeń o wiele cięższych niż w rzeczywistości. Z drugiej strony, pozostali uczestnicy postępowania, jak i organy, do których zwrócił się Trybunał z prośbą o zajęcie stanowiska, wskazali na zasadność zamieszczania w orzecze-niu o stopniu niepełnosprawności symbolu przyczyny niepełnosprawności. Dowodzili, że sko-rzystanie przez osobę niepełnosprawną z wielu uprawnień gwarantowanych przez państwo wymaga przedstawienia orzeczenia z określoną przyczyną (symbolem) niepełnosprawności. Dla realizacji celu ustawy o rehabilitacji zawodowej konieczne jest powiązanie odpowiednich wskazań ze źródłem niepełnosprawności; żeby nie robić tego w sposób szczegółowy (infor-mować o stanie zdrowia osoby), należy posłużyć się symbolem. Postulowana przez skarżącego rezygnacja z symbolu i pozostawienie w orzeczeniu wyłącznie zaleceń i wskazań może prowadzić do dalej idącej ingerencji w prawo do prywat-ności. Pracodawcy lub inne osoby, którym przedstawiane jest orzeczenie, nie znając źródła niepełnosprawności, będą dążyć do uzyskania szczegółowych informacji o stanie zdrowia niepełnosprawnego. Jednocześnie usunięcie z orzeczenia symbolu „02-P” będzie jedynie po-zornym osłabieniem ingerencji, gdyż orzeczenie podpisuje przewodniczący komisji – lekarz psychiatra, co sugeruje przyczynę niepełnosprawności w bardzo podobny sposób, jak za-mieszczenie symbolu „02-P”. Symbol wskazujący przyczynę niepełnosprawności stanowi niejednokrotnie dyrektywę interpretacyjną pozwalającą w prawidłowy sposób ustalić treść szczegółowych zaleceń i wskazań ujętych w orzeczeniu oraz zrealizować je w praktyce. Jak wskazują uczestnicy postępowania, ujawnienie symbolu przyczyny niepełno-sprawności ma znaczenie także z punktu widzenia pracodawców, korzystających z określo- OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 27 nych przywilejów w związku z zatrudnieniem osób ze „schorzeniami specjalnymi” (np. na podstawie art. 26a ust. 1b ustawy o rehabilitacji zawodowej kwotę dofinansowania do wyna-grodzenia pracownika niepełnosprawnego „zwiększa się o 600 zł w przypadku osób niepełno-sprawnych, w odniesieniu do których orzeczono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe, całościowe zaburzenia rozwojowe lub epilepsję oraz niewidomych”. Osoba taka jest pracow-nikiem bardziej poszukiwanym na rynku pracy i sama może być zainteresowana wpisaniem do orzeczenia symbolu „02-P”. Przebieg rozprawy, w tym odpowiedzi na pytania sędziów TK, wykazał, że problema-tyczne, z punktu widzenia stawianych zarzutów, byłoby pozostawienie w orzeczeniu pieczęci lekarza psychiatry. Podsumowując, skonstruowanie ustawowej regulacji i jej ocenę utrudniać może niety-powość występujących na tym tle kolizji konstytucyjnych zasad. Z reguły kolizje te polegają na tym, że prawa podmiotu X mają zostać ograniczone ze względu na prawa podmiotu Y. W tym wypadku chodzi o kolizję art. 47 i art. 51 oraz art. 69 Konstytucji, gdy podmiotem obu praw jest ta sama osoba (osoby). Trybunał sygnalizuje występujące problemy, mając na uwa-dze, że nie jest jego rolą wskazywanie ustawodawcy sposobu ukształtowania poszczególnych instytucji prawnych w sposób zgodny z zasadami konstytucyjnymi, ponieważ nie mieści się to w przewidzianych Konstytucją kompetencjach Trybunału. Zadaniem ustawodawcy jest dobra-nie takich środków, które pozwolą zapewnić osobom niepełnosprawnym wsparcie na rynku pracy, z jednoczesnym poszanowaniem prawa do prywatności tych osób i uwzględnieniem interesów pracodawców. 5.3. Trybunał podzielił zarzut skarżącego i Rzecznika dotyczący naruszenia przez § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. zasady wyłączności usta-wowej ingerencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki, jakimi są prawo do prywatno-ści i prawo do autonomii informacyjnej jednostki. W związku z tym powstało pytanie, czy uznanie zasadności najdalej idącego zarzutu nie czyni zbędnym dokonywanie oceny zarzutu nieproporcjonalnego ograniczenia prawa do prywatności przez zaskarżone przepisy rozporządzenia. Trybunał Konstytucyjny niejedno-krotnie uznawał, że rozpoznanie najdalej idącego zarzutu, skutkującego stwierdzeniem nie-konstytucyjności zaskarżonej regulacji, czyni zbędnym badanie kolejnych zarzutów (zob. np. wyroki TK z: 27 grudnia 2004 r., sygn. SK 35/02, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 119; 27 lutego 2007 r., sygn. P 22/06, OTK ZU nr 2/A/2007, poz. 12; 16 maja 2018 r., sygn. K 12/15, OTK ZU A/2018, poz. 29). Biorąc pod uwagę złożoność przytoczonej wyżej argumentacji, przemawiającej za-równo za uznaniem, jak i przeciw uznaniu nieproporcjonalności ingerencji, w sprawie nie zachodzi zbędność orzekania. Trybunał Konstytucyjny umorzył jednak postępowanie w za-kresie badania zarzutu nieproporcjonalnej ingerencji ze względu na jego niedopuszczalność. Stwierdzenie przez Trybunał naruszenia przez zaskarżone przepisy rozporządzenia z 2003 r. zasady wyłączności ustawowej oznacza, że jakiekolwiek ograniczenie prywatności, nieznajdu-jące podstaw ustawowych, jest niedopuszczalne. Innymi słowy stwierdzenie, że wykluczona jest jakakolwiek całościowa ingerencja w prawo do prywatności na podstawie rozporządzenia, oznacza niemożność odpowiedzi na pytanie, jaka ingerencja na podstawie rozporządzenia byłaby proporcjonalna. Konstytucyjny zakaz regulowania w rozporządzeniu w sposób cało-ściowy ograniczenia prawa do prywatności sprawia, że pytanie o proporcjonalność takiej re-gulacji jest pytaniem hipotetycznym. Udzielenie odpowiedzi na tego rodzaju pytanie przez Trybunał jest przedwczesne, a w konsekwencji niedopuszczalne. W związku ze stwierdzeniem niekonstytucyjności zakwestionowanej regulacji ze względu na ustanowienie ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw w rozporządzeniu, OTK ZU A/2018 SK 19/17 poz. 42 28 Trybunał, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK, umorzył postępowanie w zakresie badania zarzutu nieproporcjonalnej ingerencji w prawo do prywatności i prawo do autonomii informa-cyjnej jednostki. 5.4. Sentencja wyroku nie odnosi się do całego § 32 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r., lecz wyłącznie do jego punktu 2 zawierającego symbol „02-P”. To znaczy, że – z wyłączeniem symbolu „02-P” – moc prawną zachowuje nadal przewidziany w rozporządzeniu z 2003 r. system symboli określających przyczyny niepełnosprawności. Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z 2003 r. tylko ze względu na naruszenie zasady wyłączności ustawowej ingerencji w konstytucyjne prawa i wolności jednostki. Naruszenie polega na tym, że obowiązek umieszczania w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności sym-bolu „02-P” powinien być przewidziany w ustawie, a nie wyłącznie w rozporządzeniu. Podstawą stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów nie był natomiast zarzut nadmiernej ingerencji w prawo do prywatności skarżącego. W szczególności Trybunał nie stwierdził, że posługiwanie się symbolem „02-P” ma charakter stygmatyzujący. W zakre-sie zarzutu nadmiernej ingerencji w prawo do prywatności postępowanie zostało umorzone ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego, co do zasady, działają na przyszłość. Dlatego też niniejszy wyrok, powodujący uchylenie § 13 ust. 2 pkt 9 w związku z § 32 ust. 2 pkt 2 rozpo-rządzenia z 2003 r., oznacza zakaz zamieszczania w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności symbolu „02-P”. Niniejszy wyrok nie ma natomiast bezpośredniego znaczenia dla już wyda-nych orzeczeń zawierających taki symbol. Orzeczenia te pozostają w mocy i można się nimi nadal posługiwać w obrocie prawnym. Stwierdzenie niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów powinno skutkować zmianą stanu prawnego. Z niniejszego wyroku wynika, że konstytucyjnie wymagana jest zmiana po-legająca na uregulowaniu w ustawie, a nie w rozporządzeniu, obowiązku zamieszczania treści dotyczących danych wrażliwych o stanie zdrowia osób niepełnosprawnych. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.