SK 22/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 kwietnia 2025 r. Pozycja 34 WYROK z dnia 18 marca 2025 r. Sygn. akt SK 22/22 W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Bogdan Święczkowski Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 marca 2025 r., skargi konstytucyjnej D.G. o zbadanie zgodności: art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzin-nych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.) „w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy za-robkowej nie przysługuje osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy [Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.] ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli posiada ustalony znaczny stopień niepełnosprawności”, z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 69 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, o r z e k a: Art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548, ze zm.) i obowiązującym do dnia wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429, ze zm.), w części obejmującej słowa: „ , z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełno-sprawności”, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Kon-stytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 2 UZASADNIENIE I 1. W sporządzonej przez radcę prawnego skardze konstytucyjnej z 8 października 2020 r., wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 października 2020 r. (data stempla pocz-towego), D.G. zarzucił niezgodność art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.; dalej: u.ś.r.) „w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lu-tego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy [Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.; dalej: k.r.o.] ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli posiada ustalony znaczny stopień niepełnosprawności”, z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 69 Konsty-tucji. 1.1. Skargę konstytucyjną wniesiono w związku z następującym stanem faktycznym: Decyzją z 23 listopada 2018 r. Wójt Gminy C. odmówił skarżącemu prawa do świad-czenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w zwią-zku z koniecznością roztoczenia opieki nad żoną – niepełnosprawną w stopniu znacznym, wobec której stwierdzono niezdolność do samodzielnej egzystencji. Organ stwierdził, że skarżącemu nie przysługuje to świadczenie, gdyż skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz ma ustalone prawo do renty inwalidzkiej. Skarżący odwołał się od tej decyzji, podnosząc, że sprawuje bezpośrednią, osobistą i stałą opiekę nad żoną oraz że nie może podjąć pracy ze względu na jej stan zdrowia i fakt, że wymaga ona całodobowej opieki. Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący wniósł odwołanie. Decyzją z 21 stycznia 2019 r. (znak: […]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Na rozstrzygnięcie organu odwoławczego skarżący złożył skargę do sądu administra-cyjnego. Wyrokiem z 27 czerwca 2019 r. (sygn. akt […]) Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę, podtrzymując stanowisko organów, że znaczny stopień niepełnospraw-ności i przyznane prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy stanowią nega-tywne przesłanki świadczenia pielęgnacyjnego, o czym stanowią art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Skarżący wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku. Wyrokiem z 23 czerwca 2020 r. ([…]) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną skarżącego, uznając za prawidłowe stanowisko zajęte przez sąd pierwszej instancji. 1.2. Uzasadnienie skargi konstytucyjnej oparto na następujących argumentach: Skarżący stwierdził, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wyłączając z kręgu osób uprawnio-nych do świadczenia pielęgnacyjnego osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, uniemoż-liwia organom administracji i sądom uwzględnienie konkretnych sytuacji, a mianowicie ta-kich, w jakiej znajduje się skarżący. W ocenie skarżącego, generalne wyłączenie możliwości uzyskania świadczenia przez osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym rażąco narusza cel ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie jest bowiem tak, że osoba niepełnosprawna w stop-niu znacznym nie może sprawować opieki. Skarżący dodał, że działania ustawodawcy są nie-spójne, zważywszy, że świadczenie pielęgnacyjne może uzyskać niepełnosprawny w stopniu znacznym opiekun faktyczny lub rodzice. W ocenie skarżącego, ustawodawca zastosował niedopuszczalny i nieuzasadniony za-bieg apriorycznego założenia, że niepełnosprawni w stopniu znacznym opiekunowie osób OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 3 niepełnosprawnych w tym samym stopniu, zobowiązani do alimentacji, wypełniają funkcje opiekuńcze jedynie fikcyjnie. Skarżący stwierdził, że regulacja taka narusza przysługujące mu prawa konstytucyjne, takie jak prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz do pomocy w za-bezpieczeniu egzystencji osób niepełnosprawnych, a nadto jest sprzeczna z prawem do rów-nego traktowania oraz zasadą sprawiedliwości społecznej. Przywoławszy orzecznictwo, w którym Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się o wzorcu z art. 71 ust. 1 Konstytucji, skarżący podniósł, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. rażąco przeczy celom wysłowionym w tym przepisie Konstytucji. Gdy chodzi o art. 69 Konstytucji, skarżący wskazał, że przepis ten chroni osoby nie-pełnosprawne również przed praktykami prowadzącymi w sposób pośredni (niekiedy ukryty) do naruszenia ich praw. Dodał, że przepis ten działa w dwóch relacjach – wobec osoby nie-pełnosprawnej, która jest opiekunem oraz wobec osoby niepełnosprawnej, która jest podo-piecznym. Zdaniem skarżącego, zaskarżonej regulacji nie da się pogodzić ze standardem kon-stytucyjnym wywodzonym z tego przepisu. Gdy chodzi o zarzut niezgodności z art. 32 ust. 1 Konstytucji, skarżący podniósł, że kryterium niepełnosprawności, na którym ustawodawca oparł konstrukcję art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jest przesłanką wykluczenia takich osób jak on z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem skarżącego, uzasadnienie zarzutu naruszenia zasady równości można oprzeć odpowiednio na argumentach podniesionych przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 (OTK ZU A/2019, poz. 36). Uzasadniając zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji, skarżący zaznaczył, że ustawodaw-ca z góry założył, iż niepełnosprawni opiekunowie w stopniu znacznym generalnie nie są zdolni do opieki. W ocenie skarżącego, założenie takie jest niedopuszczalne w świetle art. 2 Konstytucji. 2. Pismem procesowym z 18 marca 2022 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinfor-mował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 3. W piśmie procesowym z 10 października 2022 r. (znak: 1001-8.TK.30.2022) sta-nowisko w sprawie przedstawił Prokurator Generalny, który wniósł o umorzenie postępowa-nia na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) wobec niedopuszczalności wydania orzeczenia. 4. W piśmie procesowym z 3 kwietnia 2022 r. (znak: BAS-WAK-620/22), w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, stanowisko w sprawie przedstawił Marszałek Sejmu, który wniósł o: – orzeczenie, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie, w jakim przewidziane w tym przepisie świadczenia pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub z innej pracy za-robkowej nie przysługuje osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, a osoba ta posiada ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji; – umorzenie postępowania w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. II Stosownie do art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem, Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) Trybunał OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 4 może rozpoznać wniosek, pytanie prawne albo skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejaw-nym, jeżeli m.in. pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W niniejszej sprawie skarżący zakwestionował konstytucyjność art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, ze zm.; dalej: u.ś.r.). W sprawie skarżącego wskazany przepis zastosowanie miał w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świad-czeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548, ze zm.; dalej: ustawa z 2012 r.) i obowiązującym do dnia wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429, ze zm.; dalej: ustawa z 2023 r.); było ono następujące: „Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarob-kowej przysługuje: (…) 4) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacz-nym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełno-sprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji”. Wskazane brzmienie uwzględniał tekst jednolity u.ś.r. opublikowany w Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm. Należy przy tym zauważyć, że przesłanka negatywna uzyskania świadczenia pielęgna-cyjnego w postaci znacznego stopnia niepełnosprawności osoby sprawującej opiekę została wprowadzona do analizowanej regulacji już wcześniej, a mianowicie ustawą z dnia 19 sierp-nia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212; dalej: ustawa z 2011 r.). Przedmiotem zaskarżenia skarżący uczynił część regulacji wysłowionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a mianowicie zakwestionował to, że z kręgu osób uprawnionych do świad-czenia pielęgnacyjnego, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, wyłączono osoby o zna-cznym stopniu niepełnosprawności. Opisał to używając następującej formuły zakresowej: „w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli posiada ustalony znaczny stopień niepełnosprawności”. 1.1. Artykuł 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu zakwestionowanym w skardze konsty-tucyjnej został zmieniony przez art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z 2023 r.; cały art. 17 ust. 1 od 1 stycznia 2024 r. uzyskał następujące brzmienie: „1. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 5 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi pla-cówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeu-tycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego – jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymują-cą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełno-sprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji”. Obecna regulacja wysłowiona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. różni się istotnie od wcześniej ob-owiązującej treści tego przepisu i nie wyraża już normy prawnej o treści takiej, jak zakwe-stionowana w rozpatrywanej skardze konstytucyjnej, co obligowało Trybunał do zbadania kwestii obowiązywania zaskarżonego aktu normatywnego. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem przez Trybunał orzeczenia, chyba że wydanie orzeczenia – w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną – jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności lub praw (art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK). Sposób rozumienia przez Trybunał pojęcia „utraty mocy obowiązującej” uległ pewnej zmianie na przestrzeni lat w tym kierunku, że oceny prowadzącej do umorzenia postępowania przesłanki utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego dokonuje się nie na podstawie formalnego stwierdzenia wyeliminowania kontrolowanego przepisu z systemu prawa, lecz z punktu widzenia możliwości wywołania przezeń skutków prawnych (szerzej zob. m.in. po-stanowienie z 5 kwietnia 2016 r., sygn. K 3/15, OTK ZU A/2016, poz. 7). Również po wej-ściu w życie u.o.t.p.TK Trybunał przyjmował, iż dopiero po ustaleniu, że uchylony przepis nie może być zastosowany do żadnych sytuacji z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, w szczególności nie wywiera już określonych skutków dla obywateli, można umorzyć postę-powanie ze względu na utratę przez niego mocy obowiązującej. O utracie mocy obowiązują-cej można bowiem mówić dopiero wtedy, gdy dany przepis nie może być w ogóle stosowany (zob. np. wyrok z 19 grudnia 2017 r., sygn. U 1/14, OTK ZU A/2018, poz. 5). Trybunał badał w szczególności to, czy akt nowy zawiera przepisy przejściowe lub dostosowujące, które przesądzałyby o tym, że formalnie uchylone przepisy mogą jeszcze kształtować status prawny podmiotów nimi objętych (zob. wyrok z 28 listopada 2023 r., sygn. K 17/19, OTK ZU A/2023, poz. 90 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo). W ustawie z 2023 r. zamieszczono przepis przejściowy (art. 63) dotyczący świadczeń pielęgnacyjnych, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. Z punktu widzenia oceny, czy w niniejszej sprawie doszło do utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego w skardze konstytucyjnej aktu normatywnego, podstawowe znaczenie ma art. 63 ust. 1 usta-wy z 2023 r., zgodnie z którym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w u.ś.r. w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo po-wstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z przytoczonej treści normy przejściowej wynika, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2024 r. i na podstawie którego odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – nadal może być stosowany. OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 6 Nawet gdyby uznać, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2024 r. w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą, to i tak wydanie orzeczenia w niniejszej sprawie – wszczętej na podstawie skargi konstytucyjnej – byłoby uzasadnione koniecznością ochrony konstytucyjnych wolności lub praw (art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK). Z powyższego wynika, że zaskarżony przepis może być przedmiotem kontroli konsty-tucyjności. 1.2. Zbadania następnie przez Trybunał wymaga, czy skarżący – czyniąc przedmiotem kontroli art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – spełnił szczególne wymagania dopuszczalności meryto-rycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. Z art. 79 Konstytucji, a także z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, wynika, że skarżący może zakwestionować przepis aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub inny organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wol-nościach lub prawach określonych w Konstytucji. Jak wynika z analizy orzeczeń wydanych w sprawie, w związku z którą wniesiono przedmiotową skargę konstytucyjną, materialną podstawą każdego z nich był wskazany przez skarżącego jako przedmiot skargi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., choć w orzeczeniach tych wska-zywano także inne przepisy u.ś.r. określające negatywne przesłanki świadczenia pielęgnacyj-nego, uznawszy że one także znajdują zastosowanie do sytuacji skarżącego. W decyzji organu pierwszej instancji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. formalnie został bezpo-średnio wskazany jako wyłączna podstawa odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pie-lęgnacyjnego, choć w uzasadnieniu organ wskazał, że w przypadku skarżącego zachodzi rów-nież inna przesłanka negatywna – określona w art. 17 ust. 5 u.ś.r. – a mianowicie skarżącemu przysługiwało prawo do renty inwalidzkiej (wówczas ustalone do 31 maja 2019 r.). W decyzji organu odwoławczego jako podstawę rozstrzygnięcia bezpośrednio wskazano już obydwa przepisy u.ś.r., tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalając skargę skarżącego, w odniesieniu do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. zauważył, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r. o sygn. SK 2/17 (OTK ZU A/2019, poz. 36) orzekł o jego niekonstytucyjności, przy czym Sąd ten podniósł, iż wyrok ten dotyczył innej wyrażonej w tym przepisie przesłanki negatywnej (a mianowicie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), a poza tym Trybunał odro-czył termin utraty mocy obowiązującej tego przepisu. Sąd zaznaczył wówczas, że być może ewentualna zmiana ustawy, o ile wykroczy poza zakres orzeczenia Trybunału, wpłynie na zmianę sytuacji skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny, oddalając skargę kasacyjną, podzielił stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, dodawszy iż w przypadku skarżącego „nie można mówić, że (…) zrezygnował bądź nie podjął zatrudnie-nia z powodu opieki nad żoną bo może podjąć pracę chociażby w warunkach pracy chronio-nej. Stan zdrowia skarżącego spowodował, że został on uznany za całkowicie niezdolnego do pracy”. Trybunał Konstytucyjny nie jest powołany do oceny prawidłowości ani ustaleń faktycznych, ani aktów subsumpcji dokonywanych w konkretnych indywidualnych sprawach. Nie bada zatem, czy organy orzekające w sprawie leżącej u podstaw rozpatrywanej skargi konstytucyjnej prawidłowo zastosowały przepisy u.ś.r. Z punktu widzenia rozstrzygnięcia o dopuszczalności przedmiotowej skargi konstytucyjnej wystarczające jest stwierdzenie, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który zakwestionował skarżący: został zastosowany w jego sprawie, w sposób bezpośredni kształtował treść wydanych rozstrzygnięć oraz prowadził do ingerencji w sferę praw konstytucyjnych, naruszenie których skarżący podniósł w skardze konstytucyj-nej. Skarżący mógł, lecz nie musiał, zakwestionować także inne przepisy, które zastosowano w jego sprawie. Okoliczność, czy to uczynił, nie ma jednak wpływu na ocenę dopuszczalno-ści określenia przez niego jako przedmiotu skargi konstytucyjnej tylko art. 17 ust. 1 pkt 4 OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 7 u.ś.r. Skarżący mógł w szczególności zakładać, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. o sygn. SK 2/17 oddziałuje na celowość zaskarżenia art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny nie podziela w tym zakresie stanowiska Prokuratora General-nego, który podniósł niedopuszczalność skargi konstytucyjnej, wskazawszy że: „(…) nawet hipotetyczne uznanie przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności zawartego w art. 17 ust. 1 pkt 4 [u.ś.r.] sfomułowania «z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawno-ści» nie zmieniłoby sytuacji prawnej Skarżącego. Niezależnie od ewentualnego wyelimino-wania jednej z negatywnych przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci znacznego stopnia niepełnosprawności opiekuna oraz potencjalnej możliwości dokonania odmiennej, niż przyjęta w sprawie Skarżącego, wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., określającego drugą z przesłanek odmowy przyznania Skarżącemu świadczenia pielę-gnacyjnego, jaką było prawo do renty, aktualna pozostawałaby bowiem wyrażona w ostatecz-nym wyroku NSA ocena stwierdzająca niespełnienie przez Skarżącego warunku rezygnacji lub niepodjęcia pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną”. Należy w szczegól-ności zauważyć, że gdy chodzi o przesłankę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarob-kowej, sytuacja nie jest tak jednoznaczna, jak założył Prokurator Generalny. Otóż w orzecz-nictwie sądów administracyjnych postawiono tezę, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w dwóch różnych stanach faktycznych. Uprawnienie aktualizuje się, gdy wnioskodawca fak-tycznie rezygnuje z wykonywanej dotychczas pracy oraz gdy osoba występująca o świadcze-nie pielęgnacyjne w ogóle nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest – ujmując rzecz szeroko – nie-pozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. Nie można przy tym tracić z pola widzenia, że w toku postępowania w sprawie, na podstawie której skarżący wystąpił ze skargą konstytucyjną, organy orzekające przyjęły, że warunek, o którym mowa, został przez skarżącego spełniony. Rozstrzygając o dopuszczalności skargi konstytucyjnej w podniesionym wyżej aspek-cie, Trybunał Konstytucyjny przychyla się do stanowiska Sejmu, mającego oparcie w orzecz-nictwie Trybunału Konstytucyjnego; w wyroku z 14 stycznia 2014 r., sygn. SK 25/11 (OTK ZU nr 1/A/2014, poz. 1) stwierdzono, że „[u]zależnienie dopuszczalności skargi konstytucyj-nej od korzyści, jaką wyrok Trybunału może przynieść skarżącym, oznaczałoby zatarcie róż-nic między przesłankami skargi konstytucyjnej i skutkami wyroku Trybunału wydanego w wyniku rozpoznania tejże skargi. Taka interpretacja nadmiernie ograniczałaby zdolność skargową podmiotów występujących do Trybunału o ochronę ich konstytucyjnych praw i wolności oraz w niedostateczny sposób uwzględniała funkcję gwarancyjną skargi konstytu-cyjnej. W polskim systemie prawnym wyrok o niezgodności przepisu wydany w postępowa-niu w sprawie skargi konstytucyjnej, oprócz wymiaru indywidualnego dla podmiotu, który zainicjował postępowanie, wywiera skutki erga omnes, zmieniając obowiązujący stan praw-ny. Umożliwia korzystanie z odpowiednich środków prawnych w sferze stosowania prawa innym podmiotom (np. skarg o wznowienie postępowania)”. Z powyższych względów, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – jako jeden z przepisów będących podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w spra-wie skarżącego – może być przedmiotem kontroli konstytucyjności, niezależnie od tego, czy w okolicznościach sprawy skarżącego mogły znaleźć zastosowanie także inne przepisy u.ś.r. 1.3. Przed przystąpieniem do dalszych rozważań sprecyzowania wymaga przedmiot kontroli. Należy bowiem zauważyć, że choć skarżący – opisując przedmiot zaskarżenia – użył formuły zakresowej, to w istocie zakwestionował dający się wyodrębnić fragment przepisu prawnego, a mianowicie tę część art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w części obejmującej słowa: „z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności”. Wobec tego Trybunał stwier-dza, że bardziej adekwatne w takim przypadku jest zastosowanie formuły częściowej, albo- OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 8 wiem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. pozwala na wyodrębnienie tego jego fragmentu, w którym bez-pośrednio wyrażono poddaną kontroli konstytucyjności treść normatywną. W dalszych rozważaniach Trybunał w taki właśnie sposób będzie opisywać przedmiot kontroli konstytu-cyjności w niniejszej sprawie. 2. Skarżący, jako wzorce kontroli konstytucyjności wskazał art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 69 Konstytucji. Skarżący postawił zarzuty naruszenia: – prawa osoby niepełnosprawnej do pomocy władz publicznych w zabezpieczeniu jej egzystencji (art. 69 Konstytucji); – prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych dla rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie); – zasady równego traktowania (art. 32 ust. 1 Konstytucji); – zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji). Skarżący naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji powiązał z wzorcem z art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji; podniósł tu, że doszło do różnicowania w grupie adresatów art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w ten sposób, iż tylko część z nich może uzyskać świadczenie pielęgnacyj-ne, nawet wówczas, gdy są osobami o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy pozostałym adresatom znajdującym się w takiej samej sytuacji świadczenie takie nie przysłu-guje. 2.1. Zgodnie z art. 79 Konstytucji wzorcem kontroli w postępowaniu wszczętym na podstawie skargi konstytucyjnej może być tylko taki przepis Konstytucji, który jest źródłem konstytucyjnych wolności lub praw. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Kon-stytucyjnego chodzi o przepisy Konstytucji, które wyrażają publiczne prawo podmiotowe. Stawiając zarzut niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatyw-nego z konstytucyjnym prawem lub wolnością, skarżący powinien wskazać, w jaki sposób zostały one naruszone oraz taki zarzut uzasadnić, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK). 2.1.1. Odnośnie do art. 69 Konstytucji skarżący ograniczył się w zasadzie do stwier-dzenia, że przepis ten ma charakter normy programowej, ustala poziom konstytucyjnych gwa-rancji sprowadzających się do zobowiązania władzy publicznej do wspierania osób niepełno-sprawnych, a nadto chroni niepełnosprawnych również przed praktykami prowadzącymi w sposób pośredni (niekiedy ukryty) do naruszenia ich praw. Dodał, że przepis ten działa w dwóch relacjach: wobec osoby niepełnosprawnej – opiekuna oraz wobec osoby niepełno-sprawnej – podopiecznego. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny wyjaśniał, że art. 69 Kon-stytucji nie stanowi źródła konstytucyjnego prawa podmiotowego (zob. np. wyrok z 21 paź-dziernika 2014 r., sygn. K 38/13, OTK ZU nr 9/A/2014, poz. 104 i powołane tam wcześniej-sze orzecznictwo), a zatem jako przepis o takim charakterze nie może być wzorcem kontroli w przypadku skarg konstytucyjnych. Mimo generalnie programowego charakteru art. 69 Kon-stytucji, w swych orzeczeniach Trybunał Konstytucyjny nie wykluczał dopuszczenia tego przepisu jako samodzielnego wzorca kontroli konstytucyjności (zob. np. wyrok TK z 13 czer-wca 2013 r., sygn. K 17/11, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 58). Wynika to stąd, że treść art. 69 pozwala wyznaczyć minimalny zakres gwarancji konstytucyjnych dla osób niepełnospraw-nych we wskazanych w nim sferach. W kontekście samodzielnie traktowanego art. 69 można postawić zarzut zupełnego braku działania władz publicznych bądź też stworzenia przez nie rozwiązań pozornych, które w praktyce nie prowadzą do realizacji ustalonych celów. Można zatem wykazać, że ustawodawca nie zabezpieczył egzystencji osób niepełnosprawnych przy-najmniej na poziomie minimum życiowego (zob. wyrok TK z 8 czerwca 2016 r., sygn. OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 9 K 37/13, OTK ZU A/2016, poz. 28). Z kolei gdy minimalny poziom gwarancji konstytucyj-nych zostaje przez prawodawcę wprawdzie osiągnięty, ale określona regulacja „istotnie pogarsza sytuację osób [niepełnosprawnych] znajdujących się w szczególnie trudnym położe-niu życiowym i uprawnionych z tego powodu do szczególnej opieki państwa” (wyrok TK z 13 czerwca 2013 r., sygn. K 17/11), to nie da się wykluczyć zasadności kwestionowania jej zgodności z art. 69, traktowanym jako dodatkowy (związkowy) wzorzec kontroli, obok art. 2 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie dostrzega, że w literaturze również podniesiono, iż w bardzo ograniczonym zakresie możliwe byłoby wska-zanie minimalnego substratu materialnego komentowanej regulacji oraz że wymaga zastano-wienia, czy obowiązek pomocy w zabezpieczeniu egzystencji nie kreuje jednak po stronie niepełnosprawnych całkowicie niezdolnych do pracy, którzy nigdy – ze względu na swoją niepełnosprawność – nie podjęli żadnej aktywności – prawa do zabezpieczenia ich egzysten-cji, przynajmniej w zakresie jej minimum, co wiązać można dodatkowo z art. 30 Konstytucji (K. Ślebzak, komentarz do art. 69 Konstytucji, [w:] Konstytucja RP. Komentarz, t. 1, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, nb. 15 – Legalis). Stawiając zarzut naruszenia art. 69 Konstytucji, skarżący ograniczył się jednak tylko do przywołania orzeczeń, w których Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się na temat tego wzorca, nie wskazując, jakie prawo z tego przepisu wywodzi i w jaki sposób zostało ono na-ruszone. Skarżący nie przedstawił żadnych argumentów i dowodów na poparcie postawionej przez siebie tezy, że w jego sprawie doszło do naruszenia tego przepisu rozpatrywanego sa-modzielnie lub w powiązaniu z innymi przepisami Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny nie może – nie wykraczając poza zakres zaskarżenia – zmienić istoty zarzutu sformułowanego w skardze. W świetle powyższego, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w zakresie zarzutu nie-zgodności art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z art. 69 Konstytucji skarżący nie spełnił warunków okre-ślonych w art. 53 ust. 2 i 3 u.o.t.p.TK, co oznacza, iż postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 2.1.2. W petitum skargi konstytucyjnej skarżący wskazał – związkowo z art. 71 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji – art. 2 Konstytucji. Mając na uwadze wskazanie przez skarżącego art. 2 Konstytucji i wyrażonej w niej zasady sprawiedliwości społecznej jako wzorca związkowego, Trybunał Konstytucyjny przy-pomina, że treść zasady sprawiedliwości społecznej jest ogólniejsza i zdecydowanie bogatsza niż zasady równości, a ustalenie powiązań zachodzących między nimi wymaga rozważenia formalnego i materialnego aspektu tej pierwszej (zob. zwłaszcza wyrok TK z 12 lipca 2012 r., sygn. P 24/10, OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 79). W odniesieniu do nakazu równego traktowa-nia równych, zasada sprawiedliwości społecznej pokrywa się z zasadą równości, będącą jej konkretyzacją. Nie ulega w konsekwencji wątpliwości, że naruszenie zasady równości jest równoznaczne z naruszeniem zasady sprawiedliwości społecznej w analizowanym obszarze. Należy jednak uznać, że w razie sformułowania zarzutu niezgodności określonej regulacji prawnej z ustawą zasadniczą, związanego z nieuzasadnionym zróżnicowaniem sytuacji praw-nej podmiotów podobnych, jako wzorzec kontroli powinna zostać wskazana zasada równości, a nie zasada sprawiedliwości społecznej, która – ze względu na regułę lex specialis derogat legi generali – nie stanowi wówczas adekwatnego kryterium oceny konstytucyjności kwe-stionowanej regulacji. Powołanie w takiej sytuacji jako wzorca kontroli zasady sprawiedliwo-ści społecznej prowadziłoby do stwierdzenia, że dany przepis prawny nie jest niezgodny z omawianą zasadą konstytucyjną. Zastrzeżenia co do konstytucyjności uregulowań przewi-dujących nierówne traktowanie równych powinny być weryfikowane jedynie w kontekście zasady równości. OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 10 Wypada przy tym wyjaśnić, że Trybunał Konstytucyjny, weryfikując zgodność kwe-stionowanej regulacji z zasadą równości, jest zawsze obowiązany zbadać, czy wprowadzone przez taką regulację odstępstwo od nakazu równego traktowania równych znajduje usprawie-dliwienie w unormowaniach ustawy zasadniczej, w tym wysławiających zasadę sprawiedli-wości społecznej. Artykuł 2 Konstytucji nie jest jednak sensu stricto wzorcem kontroli kon-stytucyjności, lecz punktem odniesienia w teście równości. W odniesieniu do wyjaśnionej wyżej relacji między art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, należy stwierdzić, że w przypadku postawionego przez skarżącego zarzutu naruszenia art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 oraz w związku z art. 2 Konstytucji w aspekcie naruszenia zasady równości, powołanie art. 2 Konstytucji miało charakter nieadekwatny, co znaczy, że w tym zakresie skarżący w istocie nie wskazał „odrębnego”, a wynikającego z art. 2 Konstytucji prawa podmiotowego. Argumentacja skargi odnosząca się do naruszenia zasady równości oraz zasady sprawiedliwości powtarza się (jest zbieżna), a skarżący nie po-wołał odrębnych, dodatkowych argumentów świadczących o samoistnym (tj. niezależnym od podnoszonej sprzeczności z zasadą równości) naruszeniu zasady sprawiedliwości społecznej. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżący przywołał wprawdzie art. 2 Konstytu-cji jeszcze w aspekcie zasady sprawiedliwości społecznej, jednakże i tu nie przedstawił żad-nego wspartego argumentami wywodu, z którego mogłoby wynikać, że doszło do naruszenia prawa podmiotowego wyprowadzonego bezpośrednio z art. 2 Konstytucji. Powyższe okoliczności przemawiają za uznaniem niedopuszczalności wydania wyro-ku w analizowanym zakresie, co skutkuje umorzeniem postępowania w tej części na podsta-wie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 2.1.3. Spośród zarzutów postawionych w skardze konstytucyjnej, przesłanki warunku-jące dopuszczalność ich rozpoznania zostały spełnione w odniesieniu do zarzutu niezgodności art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skarżący wskazał konstytucyjne prawo podmiotowe, wynikające z przywołanego przepisu Konstytucji, a stawiając zarzut naruszenia zasady równości powiązał go właśnie z tym pra-wem. 3. Zgodnie z przeprowadzoną wyżej analizą, przedmiotem oceny merytorycznej Try-bunału Konstytucyjnego w niniejszej sprawie pozostaje zarzut niezgodności art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z 2012 r. i obowiązującym do dnia wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit. a, w części obejmującej słowa: „z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności”, z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 3.1. Artykuł 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji stanowi, że „[r]odziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych” (por. zamiast wielu wyrok TK z 18 listo-pada 2014 r., sygn. SK 7/11, OTK ZU 10A/2014, poz. 112). Z kolei przepis ten w zdaniu pierwszym nakazuje państwu uwzględnienie dobra rodziny w swojej polityce społecznej i gospodarczej. W pojęciu „dobro rodziny” zawiera się przede wszystkim jej trwałość, która tworzy podstawy poczucia bezpieczeństwa wszystkich jej członków, a zwłaszcza tych naj-słabszych − dzieci, osób chorych lub niepełnosprawnych. Jednym z istotnych czynników wa-runkujących „dobro rodziny” jest posiadanie elementarnych warunków materialnych konie-cznych do zaspokajania potrzeb życiowych jej członków. Artykuł 71 ust. 1 Konstytucji daje podstawę do dyferencjacji form działania państwa w odniesieniu do dwóch rodzajów rodzin: – funkcjonujących prawidłowo, które, co do zasady, powinny samodzielnie (we wła-snym zakresie) dbać o swoją sytuację, w warunkach zapewnienia przez państwo poszanowa- OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 11 nia zasady dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej; – znajdujących się „w trudnej sytuacji materialnej i społecznej”, wobec których pań-stwo ma obowiązek „szczególnej” pomocy; w ramach tej kategorii prawo (czy pierwszeń-stwo) dostępu do pomocy państwa mają zwłaszcza dwie kwalifikowane kategorie takich rodzin, wymienione wprost w art. 71 ust. 1 Konstytucji: rodziny wielodzietne i niepełne (spełniające warunek trudnej sytuacji materialnej lub społecznej). Pomoc takim rodzinom ma mieć charakter „szczególny” w tym znaczeniu, że „wykraczający poza zwykłą pomoc dla osób utrzymujących dzieci, albo pomoc świadczoną innym osobom”. Holistyczne odczytanie art. 71 ust. 1 Konstytucji wymaga dostrzeżenia związków tego przepisu z innymi regulacjami konstytucyjnymi, w tym przede wszystkim z art. 18 i art. 30, a także z art. 47 Konstytucji. W orzecznictwie Trybunału uznano, że poprzez gwarancję „szczególnej pomocy” materialnej dla rodzin Konstytucja rozstrzyga o obowiązku władzy zapewnienia każdemu członkowi rodziny minimum egzystencji oraz pomocy wykraczającej poza zwykłą pomoc (zob. wyrok TK z 15 listopada 2005 r., sygn. P 3/05, OTK ZU nr 10/A/2005, poz. 115). Zasada szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej musi być więc każdorazowo odczytywana w powiązaniu z art. 30 Konstytucji, ustanawiającym określone minimum egzystencji, które państwo musi zagwarantować każdej rodzinie. Istotne jest, że podobne sformułowania jak „szczególna pomoc” występują także w in-nych przepisach konstytucyjnych. Ustrojodawca posługuje się tym terminem w art. 68 ust. 3 Konstytucji (zobowiązując władze publiczne do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku) oraz w art. 71 ust. 2 Konstytucji (gwarantującym matkom przed i po urodzeniu dziecka szczególną pomoc władz publicznych w zakresie określonym w ustawie). Trybunał zaznacza, że określenie to należy rozumieć w sposób tożsamy na gruncie wszystkich powołanych prze-pisów konstytucyjnych. Wskazuje ono na konieczność podejmowania takich działań władz publicznych, które wykraczać będą poza normalny standard ochrony wolności i praw. Chodzi tu zatem o działania przewyższające ów zwykły poziom ochrony gwarantowanej konstytucyj-nie. Posłużenie się terminem „szczególny” odczytywać należy jako skierowany w stosunku do władzy publicznej nakaz bardziej intensywnego traktowania pewnej grupy podmiotów z uwagi na sytuację faktyczną, w jakiej się znajdują, to jest wykraczającego poza zakres „zwykłego” uwzględniania potrzeb tych podmiotów. „Szczególna pomoc” ma niewątpliwie wymiar konkretny i możliwe jest ustalenie, czy ustawodawca wyposażył organy władzy pu-blicznej w środki prawne umożliwiające jej świadczenie (zob. np. wyrok TK z 8 lipca 2014 r., sygn. P 33/13, OTK ZU 7/A/2014, poz. 70). Podmiotem prawa, o którym mowa w art. 71 ust. 1 zdanie drugie jest „rodzina”. Poję-cie rodziny nie zostało zdefiniowane w polskich przepisach konstytucyjnych, a w dotychcza-sowym orzecznictwie Trybunału dostrzegalne są pewne rozbieżności, gdy chodzi o określenie desygnatów tego pojęcia. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 września 2007 r., sygn. P 19/07 (OTK ZU nr 8/A/2007, poz. 94) ogólnie stwierdził, że „rodziną” jest każdy trwały związek dwóch lub więcej osób, zazwyczaj oparty na małżeństwie oraz na więzach pokrewieństwa bądź powino-wactwa. Taka definicja jest analogiczna do definicji zamieszczonych w słownikach języka polskiego (zob. np.: Słownik języka polskiego PWN, t. 3, red. M. Szymczak, wyd. 5, Warsza-wa 1989, s. 67 – «grupa społeczna złożona z małżonków i ich dzieci; także: osoby związane pokrewieństwem, powinowactwem; krewni, powinowaci»; Mały słownik języka polskiego PWN, red. E. Sobol, Warszawa 1999, s. 787 – «małżonkowie i ich dzieci; także: ci wszyscy, którzy sąd związani pokrewieństwem, powinowactwem; krewni, powinowaci»). Rodzina (tak rozumiana) powinna zatem znajdować się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej (art. 18 Konstytucji), jej dobro powinno być uwzględniane w polityce społecznej i gospodar- OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 12 czej państwa (art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji), a życie rodzinne korzysta z konsty-tucyjnie gwarantowanej ochrony prawnej (art. 47 Konstytucji). Trybunał wskazuje, że art. 18 Konstytucji jest wyrazem tej samej aksjologii, która inspirowała treść art. 71 Konstytucji. Nakaz wyrażony w art. 18 Konstytucji nie oznacza, że Konstytucja nakazuje traktować osobę mającą rodzinę inaczej – lepiej niż osobę samotną. Przepis ten nakazuje natomiast podejmo-wanie przez państwo takich działań, które umacniają więzi między osobami tworzącymi ro-dzinę, a zwłaszcza więzi istniejące między rodzicami i dziećmi oraz między małżonkami (zob. wyrok TK z 18 maja 2005 r., sygn. K 16/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 51). Ochrona gwarantowana przez ten przepis oznacza „sytuację, w której państwo działając przez swoje organy, tak w sferze stanowienia, jak i stosowania prawa nie dopuszcza do zagrożenia mał-żeństwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa ze strony obcych podmiotów w sferze moralnej, społecznej, gospodarczej, obyczajowej czy religijnej” (J. Boć, [w:] Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku, red. J. Boć, Wrocław 1998, s. 48). Z kolei w wyroku z 12 kwietnia 2011 r., sygn. SK 62/08 (OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 22) Trybunał uznał, że w świetle przepisów konstytucyjnych „rodziną” jest każdy trwały związek dwóch lub więcej osób, składający się z co najmniej jednej osoby dorosłej i dziecka, oparty na więzach emocjonalnych, prawnych, a przeważnie także i na więzach krwi. Rodzina może być „pełna”, w tym „wielodzietna” lub „niepełna”. Rodzina „pełna” składa się z dwojga osób dorosłych pozostających we wspólnocie domowej i związanych więzami uczuciowymi oraz wychowywanego przez nie wspólnego dziecka (dzieci). Rodzinę „niepełną” tworzy na-tomiast jeden dorosły i wychowywane przez niego dziecko (dzieci). W wyroku z 21 paździer-nika 2014 r., sygn. K 38/13 (OTK ZU nr 9/A/2014, poz. 104) – odwoławszy się do ustaleń poczynionych w przywołanym wyroku o sygn. SK 62/08 – Trybunał powtórzył, że wycho-wywanie i utrzymywanie dzieci jest podstawowym i niezbędnym wyznacznikiem pojęcia rodziny oraz determinuje sposób rozumienia pozostałych pojęć zastosowanych w art. 71 ust. 1 zdaniu drugim Konstytucji. Dodał, że w tym kontekście ustawodawca może odmiennie ukształtować przesłanki świadczenia pielęgnacyjnego dla osób niepodejmujących bądź rezy-gnujących z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Jednak zaznaczył także, że ich sytuacja prawna może być uregulowana inaczej niż w stosunku do opiekunów pozostałych osób niepełnosprawnych, niebędących dziećmi. Analiza dotychczasowego orzecznictwa sądowokonstytucyjnego odnośnie do pojęcia „rodziny” dowodzi, że Trybunał – poszukując desygnatów tego pojęcia – czyni to niejako „sytuacyjnie”, a mianowicie biorąc pod uwagę tło rozpatrywanego każdorazowo problemu konstytucyjnego. I tak – tytułem przykładu – w wyroku pełnego składu z 22 października 2020 r., sygn. K 1/20, OTK ZU A/2021, poz. 4) Trybunał stwierdził, że pojęcie „rodziny” „(…) zakłada ochronę pewnej skomplikowanej rzeczywistości społecznej będącej sumą sto-sunków łączących przede wszystkim rodziców i dzieci (choć w szerszym ujęciu pojęcie ro-dziny powinno obejmować także inne relacje powstające na zasadzie więzów krwi czy sto-sunków przysposobienia). Podstawowa, prokreacyjna funkcja rodziny zakładać musi, iż życie poczętego dziecka musi korzystać z ochrony, którą konstytucja przewiduje dla rodziny, stając się tym samym wartością konstytucyjną. W takim samym stopniu jak ochronie podlega rela-cja ojcostwa czy macierzyństwa w stosunku do dzieci już narodzonych, relacja ta musi być chroniona również w stosunku do dzieci w prenatalnej fazie ich życia”. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie przychyla się do szerszego rozumienia pojęcia „rodziny”, a mianowicie takiego, które obejmuje co najmniej wszystkie wymienione w art. 18 Konstytucji relacje, czyli relacje między małżonkami oraz między rodzicem (rodzi-cami) i dziećmi, co ma swoje oparcie w szczególności w tożsamym rdzeniu aksjologicznym tych przepisów. Pojęcie „rodziny” w świetle Konstytucji nie powinno opierać się na wykładni ścieśniającej, która mogłaby prowadzić do wyłączenia z gwarancji konstytucyjnych szeregu OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 13 zasługujących na ochronę sytuacji osobistych w ramach relacji objętych zakresem art. 18 Konstytucji. Wyłączenie z zakresu użytego w art. 71 ust. 1 Konstytucji pojęcia „rodziny” małżon-ków, mogłoby pociągać za sobą skutki nieznajdujące uzasadnienia w świetle innych wartości konstytucyjnych. Otóż gwarancji wynikających z tego przepisu pozbawieni byliby np. mał-żonkowie, którzy znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, a dopiero planują posiadanie potomstwa, lub którzy nie mogą zrealizować takiego celu właśnie z powodu szczególnie trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znajdują. Objęcie ochroną wynikającą z art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji nie tylko rodziców już posiadających dzieci, lecz także małżonków, którzy założyli rodzinę, a dzieci nie posiadają, nie oznacza, że ochrona ta ma być realizowana w takim samym stopniu wobec każdej z tych grup, niemniej jednak nie może być ona wyłączona co do zasady wobec małżonków, którzy nie mają dzieci. Nie można tracić z pola widzenia, że także bezdzietne małżeństwo tworzy wspólnotę, którą Konstytucja traktuje jako odrębną instytucję i zapewnia jej „ochronę i opiekę”. Argumentem dodatkowym za szerszym rozumieniem pojęcia „rodziny” jest także okoliczność, że pojęcie to ma różne zakresy w różnych obszarach ustawodawstwa (por. np. art. 3 pkt 6 u.ś.r.; art. 6 pkt 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz. U. z 2023 r. poz. 901, ze zm.; zob. także pierwotne brzmienie art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, Dz. U. z 2021 r. poz. 1249, zmienione w wyniku nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o przeciw-działaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 535). Choć pojęć użytych w Konstytucji nie należy interpretować przez pryzmat ustawy, to Konstytucja – jako najwyższe prawo Rzeczypospolitej Polskiej (art. 8 Konstytucji) – powinna zapewniać ochronę praw i wolności jednostki w jak najszerszym zakresie. Na gruncie przepisów konstytucyjnych nie ma podstaw do odstąpienia od powszechnego znaczenia pojęć, które ukształtowały się w powszechnym języku polskim, a obecnie pojęcie rodziny dodatkowo ze względu na zmie-niające się uwarunkowania społeczne przechodzi zauważalne zmiany. Z punktu widzenia problemu konstytucyjnego rozważanego w niniejszej sprawie nale-ży choćby zauważyć, że według art. 3 pkt 16 u.ś.r. „rodzina” oznacza „odpowiednio następu-jących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełno-sprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyj-ne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka po-siadającego własne dziecko”. W rozważanym kontekście należy przypomnieć, że zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonko-wie, przez swój związek, zakładają „rodzinę”. Skład rodziny wyznaczony jest zatem przez zawarcie małżeństwa lub urodzenie dzieci. Jak wskazano w literaturze: „Zawarcie związku małżeńskiego stanowi zdarzenie prawne, którego bezpośrednim następstwem jest założenie rodziny (art. 23 in fine KRO). W orzeczeniu z 8.12.1953 r. (II C 1333/53, PiP 1954, nr 5, s. 903) SN stwierdził, że założona przez zawarcie małżeństwa rodzina istnieje przez czas trwania związku małżeńskiego, choćby małżonkowie nie mieli dzieci” (J. Gajda, komentarz do art. 23, [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, wyd. 8, Warszawa 2023, nb. 3 – Legalis). Trybunał Konstytucyjny w pełni podziela następującą konstatację poczynioną w wy-roku o sygn. SK 62/08: „Przepisy Konstytucji nie definiują pojęcia rodziny, chociaż status tej podstawowej i naturalnej komórki społecznej wyznaczony jest przez szereg przepisów ustawy OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 14 zasadniczej. W pierwszej kolejności należy wskazać na wynikającą z preambuły do Konsty-tucji zasadę pomocniczości, umacniającą uprawnienia wspólnot obywateli, czyli wyznaczają-cą także rolę rodziny w społeczeństwie (zob. L. Garlicki, uwaga 3 do art. 18, [w:] Konstytu-cja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, Warszawa 1999-2005, s. 1-2), następnie art. 18 deklarujący przyznanie ochrony i opieki małżeństwu, rodzinie, macierzyń-stwu i rodzicielstwu, a także: art. 33 ust. 1 Konstytucji (zasada równości praw kobiety i męż-czyzny w życiu rodzinnym), art. 47 Konstytucji (ochrona prawna życia rodzinnego), art. 48 ust. 2 Konstytucji (ochrona praw rodzicielskich), art. 48 ust. 1 zdanie pierwsze i art. 53 ust. 3 Konstytucji (prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, w tym do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego), art. 71 Konstytucji (ochrona dobra rodziny i prawo rodziny oraz matki do pomocy ze strony władz publicznych), art. 48 ust. 1 zdanie drugie, art. 65 ust. 3, art. 68 ust. 3, art. 72 Konstytucji (ochrona praw dziecka), art. 64 i art. 21 Konstytucji (gwarancja prawa dziedziczenia), art. 23 Konstytucji (podkreślenie roli rodzinnego gospodarstwa rolnego)”. Wziąwszy pod uwagę związki zachodzące między wszystkimi wymienionymi przepisami ustawy zasadniczej, Try-bunał w niniejszej sprawie szerzej niż uczyniono to w wyroku o sygn. SK 62/08 odczytuje zakres normowania art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji i uznaje, że przepis ten obejmuje również osoby dorosłe, a mianowicie osoby będące małżonkami, nawet bezdzietnymi. W świetle powyższych rozważań Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w sytuacji skarżącego jako małżonka osoby niepełnosprawnej, tworzącej z nią rodzinę, art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji jest wzorcem adekwatnym. 3.2. Mając na uwadze to, że zarzuty w niniejszej sprawie dotyczą głównie naruszenia zasady równości w związku z prawem wynikającym z omówionego we wcześniejszym punk-cie art. 71 ust. 1 zdanie 2 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny – w oparciu o swoje jednolite orzecznictwo – przypomina, że ocena regulacji prawnej z punktu widzenia zasady równości wymaga rozpatrzenia trzech zagadnień. Po pierwsze – należy ustalić, czy można wskazać wspólną cechę istotną, uzasadniają-cą równe traktowanie określonych podmiotów, co wymaga przeprowadzenia analizy treści i celu aktu normatywnego, w którym została zawarta kontrolowana norma prawna. Po drugie – konieczne jest stwierdzenie, czy prawodawca zróżnicował prawa lub obowiązki podmiotów znajdujących się w takiej samej lub podobnej sytuacji prawnie rele-wantnej. Po trzecie wreszcie – jeżeli prawodawca odmiennie potraktował podmioty charaktery-zujące się wspólną cechą istotną, to – mając na uwadze, że zasada równości nie ma charakteru absolutnego – niezbędne okazuje się rozważenie, czy wprowadzone od tej zasady odstępstwo można uznać za dopuszczalne. Odstępstwo takie jest dozwolone, jeżeli zróżnicowanie odpo-wiada wymogom relewantności, proporcjonalności oraz powiązania z innymi normami, zasa-dami lub wartościami konstytucyjnymi, w tym w szczególności z zasadą sprawiedliwości społecznej. 3.3. Przed przystąpieniem do oceny kwestionowanej regulacji konieczne jest przeana-lizowanie jej kontekstu i otoczenia normatywnego. Jak już wskazano, osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności zostały wyłączone z kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i które są uprawnione do świadcze-nia pielęgnacyjnego w wyniku zmian wprowadzonych ustawą z 2011 r. W uzasadnieniu projektu tej ustawy wskazano, co następuje: „Proponuje się wprowadzenie dodatkowego warunku w stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, tj. innych osób, poza ojcem lub matką, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lu- OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 15 tego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obo-wiązek alimentacyjny, polegającego na uzależnieniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od zdolności do samodzielnej egzystencji. Oznacza to, że osoby o znacznym stopniu niepeł-nosprawności nie będą mogły korzystać z tego świadczenia. Będzie to miało na celu wyklu-czenie fikcyjnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez dalszych członków rodziny, którzy de facto nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż sami wy-magają pomocy osoby trzeciej w wykonywaniu codziennych czynności życiowych” (Sejm RP VI kad., druk sejmowy nr 3897). Wcześniej art. 17 ust. 1 u.ś.r. takiego ograniczenia nie przewidywał. W wyniku nowe-lizacji dokonanej przez art. 13 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz. U. Nr 219, poz. 1706) art. 17 ust. 1 u.ś.r. otrzymał brzmienie następujące: „1. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy za-robkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimen-tacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.”. Regulacja ujęta w art. 17 u.ś.r. została jeszcze wcześniej zmieniona ustawą z dnia 17 października 2009 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456), a ust. 1 tego przepisu uzyskał wówczas brzmienie następujące: „Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarob-kowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimen-tacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z za-trudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymują-cym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziec-ka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności”. Niektóre zmiany wprowadzane do regulacji art. 17 u.ś.r. miały na celu wykonanie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, w tym: wyroku z 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07 (OTK ZU nr 6A/2008, poz. 107), w którym orzeczono niezgodność z art. 32 ust. 1 Konstytucji art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym przed zmianami dokonanymi w 2009 r.) w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na ko-nieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem ro-dziny. W tym miejscu należy też zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 paź-dziernika 2014 r. o sygn. K 38/13 orzekł, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 16 po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powsta-nia niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Analizując kontekst regulacji, będącej przedmiotem oceny w niniejszej sprawie, trzeba zwłaszcza uwzględnić wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. o sygn. SK 2/17, do którego uzasadnienia odwołał się zresztą sam skarżący. Trybunał Konstytucyjny stwierdził w nim, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadcze-nie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jak wynika z wszystkich przywołanych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, przed-miotem kontroli konstytucyjności w świetle realizacji przez ustawodawcę prawa wynikające-go z art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji, Trybunał czynił nie to, jaki model pomocy został przez ustawodawcę wybrany (w tym zakresie ustawodawca ma szeroki zakres swobody), lecz badał, czy przyznając określone świadczenia ustawodawca uczynił to z poszanowaniem in-nych wartości i zasad konstytucyjnych, w tym zwłaszcza respektując wysłowioną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadę równości. W niniejszej sprawie Trybunał rozstrzyga podobnie w odniesieniu do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu nadanym ustawą z 2012 r. 3.4. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca przyznał uprawnienie do ubiegania się o to świadczenie pielęgnacyjne osobom, na których (zgodnie z przepisami k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, przy czym postanowił, że jeśli osoby spełniające to kryterium są osobami o znacznym stopniu niepełnosprawności, wówczas takie świadczenie im nie przysłu-guje. Dodatkowo należy zauważyć, że w przypadku innych grup osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie wymienionych w punktach od 1 do 3 tego przepisu: matki lub ojca, opiekuna faktycznego dziecka, osoby będącej spokrewnioną rodziną zastępczą, ustawodawca nie wyłączył osób o znacznym stop-niu niepełnosprawności spośród uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał zbadał, czy wprowadzone przez ustawodawcę odstępstwo od zasady równo-ści polegające na różnym potraktowaniu w zakresie możliwości uzyskania świadczenia pielę-gnacyjnego opiekunów o znacznym stopniu niepełnosprawności było dopuszczalne. Zakładając racjonalność ustawodawcy trudno byłoby przyjąć, że wyszedł on z założe-nia, iż osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności nie są w ogóle zdolne, by wykonywać funkcje opiekuńcze wobec najbliższych osób, także niepełnosprawnych. Założenie takie mia-łoby zresztą charakter dyskryminacyjny. Jak trafnie zauważył w swoim stanowisku Sejm, rodzina, w której niepełnosprawność dotknęła zarówno osobę, która wymaga opieki, jak również osobę sprawującą nad nią opiekę, jest w szczególnie trudnej sytuacji. Tym bardziej ustawodawca powinien ze szczególną roz-wagą uwzględniać różne sytuacje, w których osoby takie mogą się znajdować. Może się prze-cież zdarzyć – czego dowodzi sytuacja skarżącego w sprawie niniejszej – że osoby niepełno-sprawne zobowiązane do alimentacji, są zdolne do sprawowania opieki i czynią to zgodnie z potrzebami bliskiej osoby, chcieliby w dalszym ciągu pracować, lecz na skutek niepełno-sprawności członka rodziny muszą z pracy zrezygnować. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 44) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, przy czym zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności takiej osoby nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 17 pracy chronionej, w przypadkach: po pierwsze – przystosowania przez pracodawcę stanowi-ska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej; po drugie – wykonywania pracy zdalnej. Wprowadzając ograniczenie przewidziane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., i czyniąc to tyl-ko w odniesieniu do jednej wybranej grupy osób spośród wszystkich objętych zakresem nor-mowania art. 17 ust. 1 u.ś.r., ustawodawca nie podał żadnych argumentów swojej decyzji o wyłączeniu osób o znacznym stopniu niepełnosprawności z kręgu uprawnionych do świad-czenia pielęgnacyjnego. Stwierdzenie, że uczynił to by zapobiec „fikcyjnemu pobieraniu świadczenia przez dalszych członków rodziny, którzy de facto nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż sami wymagają pomocy osoby trzeciej w wykony-waniu codziennych czynności życiowych”, Trybunał uznaje za argument oczywiście pozorny, nieracjonalny, asystemowy i arbitralny. Jak zauważył Sejm, gdyby nawet takie przypadki nieuzasadnionego pobierania świadczenia miały miejsce, to przeciwdziałanie takim zjawi-skom nie może polegać na przyjęciu regulacji, która generalnie i abstrakcyjnie pozbawia moż-liwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez wszystkie osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, które sprawują opiekę nad osobą niepełnosprawną, wobec której ciąży na nich obowiązek alimentacyjny. Adekwatne są w tym miejscu uwagi poczynione w uzasad-nieniu wyroku o sygn. P 27/07, że „(…) trudności w ustaleniu rzeczywistego sprawowania opieki i pielęgnowania osoby niepełnosprawnej ze znacznie ograniczoną możliwością samo-dzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału opiekuna w procesie leczenia nie mogą stanowić wystarczającej przesłanki odstąpienia od zasady równego traktowania podmiotów znajdujących się w sytuacji podobnej. Na ustawodawcy ciąży obowiązek takiego ukształtowania przepisów, aby nie sprzyjały one nadużyciom. Na organach państwowych, samorządowych oraz innych podmiotach stosujących przepisy ustawy o świadczeniach ro-dzinnych, a także przepisy innych ustaw, mających znaczenie dla wypłaty świadczeń pielę-gnacyjnych (np. ustawy alimentacyjnej), ciąży z kolei obowiązek rzetelnej weryfikacji stanów faktycznych w rozpatrywanych sprawach o wypłatę świadczeń pielęgnacyjnych. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ograniczenie kręgu osób uprawnionych do otrzymywania świad-czenia pielęgnacyjnego, prowadzące do naruszenia konstytucyjnej zasady równości, wynika-jącej z art. 32 ust. 1 Konstytucji, nie może być usprawiedliwione założoną z góry niesprawno-ścią władzy publicznej lub jej agend. Nie jest to w rozpatrywanej sprawie wartość konstytu-cyjna, uzasadniająca odmienne traktowanie podmiotów znajdujących się w sytuacji podobnej, charakteryzującej się tymi samymi, relewantnymi kryteriami”. Sejm w swym stanowisku podniósł, że podstawą wprowadzenia ograniczenia przewi-dzianego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogła być obawa o stan finansów państwa. Trybunał Konstytucyjny przypomina, że choć równowaga budżetowa, określana także jako równowaga finansów publicznych, stanowi wartość chronioną konstytucyjnie lub samodzielną przesłankę mogącą uzasadniać ograniczenie praw i gwarancji socjalnych wyrażonych w Konstytucji, to powołanie się na zagrożenie tej równowagi jako uzasadniające ingerencję w prawa konstytu-cyjne, w tym socjalne, nie może być „gołosłowne”. Ustawodawca powinien dysponować ana-lizami, z których jasno wynika, że zagrożenie stabilności systemu jest realne, a nie tylko że może dojść do zwiększenia wydatków budżetowych (zob. wyrok TK z 15 listopada 2023 r., sygn. P 7/22, OTK ZU A/2023, poz. 84). Wprowadzając negatywną przesłankę uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci posiadania znacznego stopnia niepełnosprawności ustawodawca takich warunków nie spełnił, co więcej postanowił wprowadzić ograniczenie wobec arbitralnie wybranej grupy osób. W świetle powyższego, Trybunał uznaje, że ustawodawca, poza formalnym odwoła-niem się do konieczności zapobiegania niepożądanym zjawiskom, nie uzasadnił ani relewant-ności, ani konieczności, ani proporcjonalności ograniczenia wprowadzonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wobec osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 5 lit. a ustawy z 2012 r. i obowiązującym OTK ZU A/2025 SK 22/22 poz. 34 18 do dnia wejścia w życie art. 43 pkt 4 lit. a ustawy z 2023 r., w części obejmującej słowa: „ , z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności”, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zda-nie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 4. Skutkiem niniejszego wyroku jest możliwość wznowienia przez zainteresowane jednostki (w tym skarżącego) postępowań na zasadzie art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz właści-wych regulacji proceduralnych. W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji.