SK 25/18

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 31 grudnia 2018 r. Pozycja 82 POSTANOWIENIE z dnia 18 grudnia 2018 r. Sygn. akt SK 25/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 grudnia 2018 r., skargi konstytucyjnej P.Ż. o zbadanie zgodności: 1) § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.), interpretowanego w ten sposób, że zastosowanie określonych w tym przepisie stawek ryczałtowych wyłącza zastosowanie pro-porcjonalnych stawek określonych w § 6 tego rozporządzenia, w związku z art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) oraz w związku z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2016 r. poz. 1999, ze zm.), 2) § 9 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 paździer-nika 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, ze zm.), w brzmieniu nadanym przez § 1 pkt 5 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1668), interpretowane-go w ten sposób, że zastosowanie określonych w tym przepisie stawek ryczał-towych wyłącza zastosowanie proporcjonalnych stawek określonych w § 2 te-go rozporządzenia, w związku z art. 98 § 1 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz w związku z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy – Prawo o adwokaturze – stosowanych w każdym przypadku odwołania od wypowiedzenia umowy o pracę oraz w szczególnym przypadku, gdy sąd pracy ustalił, że pracodawca podał w treści wypowiedzenia umowy o pracę nieprawdziwe lub pozorne przy-czyny, a także gdy ustalona przez sąd pracy prawdziwa przyczyna wypowiedze-nia umowy o pracę nie miała związku z reżimem kontraktowym, tj. gdy miało miejsce „bezprawie pracodawcy polegające na zachowaniu zawinionym i skie-rowanym na naruszenie prawa pacy, a nawet na instrumentalnym jego wykorzy-staniu”, z art. 24, art. 32 ust. 1 i 2, art. 40, art. 45 ust. 1, art. 47, art. 64 ust. 2, art. 65 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, OTK ZU A/2018 SK 25/18 poz. 82 2 p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W sporządzonej przez adwokata skardze konstytucyjnej z 14 lutego 2017 r. (wnie-sionej do Trybunału tego samego dnia – data prezentaty) P.Ż (dalej: skarżący) wystąpił z żą-daniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia. 1.1. Stan faktyczny poprzedzający wniesienie skargi konstytucyjnej. 1.1.1. Skarżący w pozwie z 25 maja 2011 r., skierowanym przeciwko jego byłemu pracodawcy, wniósł o: przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach i zasądzenie wyna-grodzenia za czas pozostawania bez pracy w wysokości 44 000 zł brutto, a w przypadku nie-uwzględnienia roszczenia o przywrócenie do pracy – o zasądzenie odszkodowania za nieuza-sadnione wypowiedzenie umowy o pracę w wysokości 132 000 zł brutto; zasądzenie odszko-dowania w wysokości 362 697 zł; zasądzenie od strony pozwanej na jego rzecz kosztów pro-cesu. W odpowiedzi strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasą-dzenie na jej rzecz od skarżącego zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych. 1.1.2. Wyrokiem z 29 grudnia 2015 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w W. […] odda-lił w całości powództwo skarżącego oraz zasądził od skarżącego na rzecz strony pozwanej 1860 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. 1.1.3. W apelacji od powyższego orzeczenia, zarzucającej sądowi pierwszej instancji obrazę szeregu przepisów prawa materialnego i procesowego, skarżący wniósł o: zmianę za-skarżonego wyroku przez uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne (nieważ-ne, nielegalne), ewentualnie – o przywrócenie skarżącego do pracy na dotychczasowym stanowisku wraz z dotychczasowymi warunkami pracy i płacy oraz zasądzenie na rzecz skar-żącego odszkodowania w wysokości 44 000 zł brutto; w przypadku nieuwzględnienia rosz-czenia uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne albo nieuwzględnienia rosz-czenia o przywrócenie do pracy – o zasądzenie odszkodowania za nieuzasadnione wypowie-dzenie umowy o pracę w wysokości 132 000 zł brutto; zmianę wyroku w części dotyczącej kosztów postępowania przez zasądzenie na rzecz skarżącego od strony pozwanej przedmio-towych kosztów według norm przepisanych; zasądzenie na rzecz skarżącego od strony po-zwanej kosztów postępowania drugoinstancyjnego. W odpowiedzi strona pozwana wniosła o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie na jej rzecz od skarżącego zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych. 1.1.4. Wyrokiem z 13 września 2016 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w W. […]: zmienił zaskarżony wyrok w całości w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz skarżącego 132 000 zł tytułem odszkodowania za niezasadne wypowiedzenie umowy o pracę oraz 26 460 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym 60 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 1 sentencji); zasądził od strony pozwanej na rzecz skarżącego 26 580 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania w instancji odwoławczej (punkt 2 sentencji). OTK ZU A/2018 SK 25/18 poz. 82 3 1.1.5. Skarżący złożył zażalenie na postanowienie zawarte w wyroku dotyczące zwro-tu kosztów postępowania. 1.1.6. Postanowieniem z 29 grudnia 2016 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w W. […] zmienił swój wyrok z 13 września 2016 r.: w punkcie 1 w ten sposób, że w miejsce kwoty 26 460 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania i kwoty 60 zł tytułem zwrotu kosztów za-stępstwa procesowego zasądził od strony pozwanej na rzecz skarżącego kwotę 26 760 zł tytu-łem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 1 sentencji); w punkcie 2 w ten sposób, że w miejsce kwoty 26 580 zł zasądził od strony pozwanej na rzecz skarżącego kwotę 27 480 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 1080 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 2 sen-tencji). W pozostałej części zażalenie skarżącego zostało oddalone (punkt 3 sentencji). 1.2. Uzasadnienie skargi konstytucyjnej. Zdaniem skarżącego kwoty zasądzone na jego rzecz w postanowieniu Sądu Okręgo-wego w W. z 29 grudnia 2016 r. (wskazanym jako ostateczne orzeczenie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przed sądem pierwszej i drugiej instancji nie odpowiadają nakładom rzeczywiście przez niego poniesionym. Zasto-sowanie stawek ryczałtowych w przypadku stwierdzenia, że zwolnienie pracownika ma cha-rakter deliktu, stanowi dyskryminację pracownika względem pracodawcy. W przekonaniu skarżącego, gdyby to pracownik wyrządził umyślną szkodę pracodawcy i przegrał związaną z tym sprawę sądową, musiałby zwrócić pracodawcy koszty zastępstwa procesowego według stawek proporcjonalnych. Skarżący wskazał, że zastosowanie tylko „symbolicznych” stawek ryczałtowych dla „ofiary deliktu” pozostaje w sprzeczności z art. 2 w związku art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponie-waż pracownik, któremu umyślnie wyrządzono szkodę, wiedząc, że nawet w razie wygranej koszty zastępstwa prawnego będzie musiał ponieść prawie w całości we własnym zakresie, a także, że koszty te mogą przekroczyć wysokość żądanego odszkodowania, odstąpi od do-chodzenia swoich praw przed sądem. Zauważył także, że taka sytuacja kłóci się z istotą funk-cji ochronnej prawa pracy zagwarantowanej w art. 24 i art. 65 ust. 1 Konstytucji i narusza prawa majątkowe pracownika (art. 64 ust. 2 Konstytucji). 2. Postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego z 11 września 2018 r. o sygn. Ts 29/17 (OTK ZU B/2018, poz. 145) skardze konstytucyjnej nadano dalszy bieg, a zarządze-niem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2018 r. została ona zarejestrowana pod sygn. SK 25/18. 3. Dodatkowe ustalenia w przedmiocie stanu faktycznego sprawy, poczynione przez Trybunał Konstytucyjny po przyjęciu skargi konstytucyjnej do rozpoznania merytorycznego. 3.1. Wyrok Sądu Okręgowego w W. […] z 13 września 2016 r. (sygn. akt […]) został zaskarżony skargami kasacyjnymi zarówno przez skarżącego, jak i stronę pozwaną. W obu wniesionych środkach prawnych zarzucono sądowi drugiej instancji obrazę szeregu przepi-sów prawa procesowego i materialnego. 3.2. Wyrokiem z 6 marca 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Najwyższy – Izba Pracy, Ubez-pieczeń Społecznych i Spraw Publicznych: uchylił zaskarżony wyrok z 13 września 2016 r. i przekazał Sądowi Okręgowemu w W. sprawę do ponownego rozpoznania (punkt I senten-cji); oddalił skargę kasacyjną skarżącego (punkt II sentencji); przekazał Sądowi Okręgowemu w W. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego (punkt III sentencji). OTK ZU A/2018 SK 25/18 poz. 82 4 3.3. Wyrokiem z 26 czerwca 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w W. […]: odda-lił apelację skarżącego (punkt I sentencji); zasądził od skarżącego na rzecz strony pozwanej kwotę 65 970 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w instancji odwoławczej i w postępowaniu kasacyjnym (punkt II sentencji); nakazał skarżącemu, aby zwrócił stronie pozwanej kwotę 132 000 zł tytułem spełnionego na jego rzecz świadczenia (punkt III sentencji). 4. Pismem z 11 grudnia 2018 r. (znak: III.7040.95.2018.LM) Rzecznik Praw Obywa-telskich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. Do dnia wydania niniejszego postanowienia nie wpłynęły stanowiska pisemne od pozostałych uczestników postępowania. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną Trybunał Konstytucyjny na każ-dym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych, skutkująca umorzeniem postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopusz-czalności (por. np. postanowienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29 i powołane tam orzecznictwo). Podkreślić również należy, że składu rozpoznającego sprawę in merito nie wiąże stanowisko zajęte w zarządzeniu sędziego Trybu-nału – wydanym na gruncie ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.) – albo postanowieniu Trybu-nału – wydanym na gruncie ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293), ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK z 2016 r.), czy też obowiązującej ustawy z dnia 30 li-stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: uotpTK) – o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania me-rytorycznego lub postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego o uwzględnieniu zażalenia skar-żącego na postanowienie w przedmiocie odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytu-cyjnej, wydanym na gruncie ustawy o TK z 1997 r., ustawy o TK z 2016 r., czy też obowiązu-jącej uotpTK (por. np. wyroki TK z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51, 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15, OTK ZU A/2017, poz. 90; 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15, OTK ZU A/2018, poz. 35 oraz 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17, OTK ZU A/2018, poz. 43). 2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 uotpTK skarga konstytucyjna może być wniesiona w sytuacji, gdy sąd lub organ administracji orzekł ostatecznie o wolno-ściach, prawach lub obowiązkach skarżącego na podstawie aktu normatywnego, któremu w skardze zarzuca się niekonstytucyjność. Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu pełnego składu z 4 grudnia 2000 r. o sygn. SK 10/99 (OTK ZU nr 8/2000, poz. 300) „konstytucyjne pojęcie «orzeczenia» o wolnościach, prawach lub obowiązkach jednostki obejmuje rozstrzygnięcia, które nakłada-ją, zmieniają lub uchylają obowiązki albo przyznają, zmieniają lub znoszą uprawnienia”. Są to również orzeczenia, które „autorytatywnie stwierdzają istnienie obowiązku lub uprawnie-nia, jeżeli rozstrzygnięcia te mają znaczenie dla realizacji określonych uprawnień lub obo- OTK ZU A/2018 SK 25/18 poz. 82 5 wiązków jednostki”, a także „rozstrzygnięcia polegające na odmowie wydania jednego z wy-mienionych wcześniej rozstrzygnięć”. Istotą orzeczenia o wolnościach, prawach lub obowiąz-kach jednostki jest zawsze jego wiążący charakter, wyrażający się w powstaniu, zmianie lub zniesieniu obowiązków ciążących na określonych podmiotach (zob. również postanowienia TK z: 5 grudnia 1997 r., sygn. Ts 14/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 9; 17 lutego 1999 r., sygn. Ts 164/98, OTK ZU nr 4/1999, poz. 83 oraz 24 listopada 2004 r., sygn. Ts 57/04, OTK ZU nr 5/B/2004, poz. 300, a także wyrok TK z 10 lipca 2000 r., sygn. SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144). Charakter orzeczenia, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, został sprecyzowa-ny w art. 77 ust. 1 uotpTK, zgodnie z którym skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana. Orzeczenie musi mieć zatem walor ostateczności. Złożenie skargi konstytucyjnej jest więc związane z bezskutecznym wy-czerpaniem zwykłych środków zaskarżenia przewidzianych w stosownych przepisach proce-duralnych. Przy tym forma prawomocnego orzeczenia wydanego przez sąd nie ma znaczenia, gdyż użyte w art. 77 ust. 1 uotpTK sformułowanie „inne ostateczne rozstrzygnięcie” ma tak szerokie znaczenie, że odnosi się do wszelkich innych niż wyroki orzeczeń sądowych (zob. postanowienia TK z 5 grudnia 1997 r., sygn. Ts 1/97, OTK ZU nr 2/1998, poz. 17 oraz 21 marca 2000 r., sygn. SK 6/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 66). Powyższe warunkowane jest tym, że instytucja skargi konstytucyjnej ma ze swej istoty charakter subsydiarny wobec in-nych środków służących ochronie praw i wolności konstytucyjnych (zob. postanowienie TK z 1 września 1998 r., sygn. Ts 97/98, OTK ZU nr 6/1998, poz. 104). Toteż w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i w doktrynie prawnej (zob. Z. Czeszejko-Sochacki, Sądownic-two konstytucyjne w Polsce na tle porównawczym, Warszawa 2003, s. 275 i n. i przywołane tam orzecznictwo) stale akcentuje się, że skarga nie jest samoistnym środkiem prawnym, lecz środkiem ochrony wolności i praw, który może być wykorzystany dopiero wtedy, gdy w jed-nostkowej sprawie sądowej lub administracyjnej postępowanie zostało przeprowadzone i ostatecznie zakończone. 3. W rozpatrywanej skardze konstytucyjnej skarżący wskazał jako ostateczne orzecze-nie o jego konstytucyjnych wolnościach i prawach postanowienie Sądu Okręgowego w W. […] z 29 grudnia 2016 r. (sygn. akt […]) zmieniające wyrok tego Sądu z 13 września 2016 r. (sygn. akt […]) w zakresie dotyczącym wysokości kwot zasądzonych na rzecz skarżącego od strony pozwanej tytułem zwrotu poniesionych kosztów postępowania w pierwszej i drugiej instancji. Rzeczony wyrok z 13 września 2016 r. został jednak uchylony, a sprawę przekazano Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania wskutek uwzględnienia przez Sąd Najwyższy – Izbę Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych skargi kasacyjnej wniesionej przez stronę pozwaną (wyrok z 6 marca 2018 r., sygn. akt […]); po ponownym rozpoznaniu apelacji Sąd Okręgowy w W. wydał nowe orzeczenie, tj. wyrok z 26 czerwca 2018 r. (sygn. akt […]). W związku z powyższym wskazane przez skarżącego postanowienie z 29 grudnia 2016 r. – na skutek wyeliminowania z obrotu prawnego wyroku z 13 września 2016 r. – stało się ex lege bezprzedmiotowe i tym samym utraciło walor ostatecznego rozstrzygnięcia w ro-zumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 uotpTK. Powyższe przekłada się na umorzenie postępowania z powodu niedopuszczalności wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK). W tym stanie rzeczy postanowiono jak w sentencji.