SK 3/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 lipca 2022 r. Pozycja 46 WYROK z dnia 22 czerwca 2022 r. Sygn. akt SK 3/20* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodniczący Wojciech Sych Bogdan Święczkowski Michał Warciński Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na po-siedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2022 r., skargi konstytucyjnej M.M. oraz J.M.-B. o zbadanie zgodności: art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) z: a) art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Naro-dów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.), c) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawo-wych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), o r z e k a: Art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, w których niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiąz-ków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, pod której pie- * Sentencja została ogłoszona dnia 30 czerwca 2022 r. w Dz. U. poz. 1371. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 2 czą dziecko to się znajduje, są niezgodne z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów. UZASADNIENIE I 1. W petitum sporządzonej przez adwokata skargi konstytucyjnej z 12 czerwca 2018 r. (wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 lipca 2018 r. – data nadania) M.M. oraz jej ma-łoletnia córka J.M.-B. (dalej: skarżące) zarzuciły niezgodność art. 59816 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.): a) w zakresie, w jakim „nie uzależnia możliwości «ukarania» – nakazania zapłaty – osoby niewykonującej orzeczenia Sądu dot. realizacji ustalonych kontaktów, od ponoszenia wyłącznej winy za nierealizację kontaktów uprawnionej osoby z dzieckiem w zasądzonej przez Sąd formie”, b) w zakresie, w jakim „nie nakazuje w ogóle brać pod uwagę osoby i stanowiska dziecka (jako przecież głównego uprawnionego do kontaktów z rodzicami) – pozwalając przy tym traktować dziecko w sposób przedmiotowy (nie zaś podmiotowy)”, c) w zakresie, w jakim „nie nakazuje brania pod uwagę obiektywnej gotowości dziec-ka do wykonywania kontaktów w zasądzonej przez Sąd formie”, d) w zakresie, w jakim „nie nakazuje brania pod rozwagę postawy uprawnionego do kontaktów z dzieckiem”, e) w zakresie, w jakim „zasądzenie kwoty pieniężnej (quasi ukaranie) następuje na rzecz «uprawnionego» do kontaktów – czyli na rzecz drugiej strony postępowania (drugiego rodzica)”, f) w zakresie, w jakim „umożliwia «ukaranie» (zagrożenie i nakazanie zapłaty) wy-łącznie «jednostronnie», czyli ukaranie osoby sprawującej bezpośrednią pieczę nad dzieckiem (z reguły matkę dziecka), poprzez nakazanie zapłaty na rzecz uprawnionego do kontaktów z dzieckiem (z reguły ojca dziecka)” – z następującymi przepisami: a) art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczo-nych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.), c) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.). W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej zarzucono również art. 59815 § 1 k.p.c. niezgod-ność z powołanymi przez skarżące wzorcami kontroli. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 3 1.1. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego 17 lipca 2019 r. wezwano skarżące do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez m.in.: – sprecyzowanie przedmiotu zaskarżenia, tj. wyjaśnienie, czy skarżące kwestionują konstytucyjność wskazanego w petitum skargi art. 59816 § 1 k.p.c., czy także przywołanego w jej uzasadnieniu art. 59815 § 1 k.p.c. (pkt 1); – po wykonaniu powyższego punktu – wskazanie, jakie konstytucyjne prawa i wolno-ści skarżących wynikają z powołanych w petitum skargi konstytucyjnej wzorców kontroli i w jaki sposób zostały one naruszone przez zakwestionowany przepis (pkt 2); – po wykonaniu powyższych dwóch punktów – uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ze wskazanymi prawami lub wolnościami skarżących (pkt 3). Odpis powyższego zarządzenia został doręczony pełnomocnikowi skarżących 23 lipca 2019 r. W sporządzonym przez adwokata piśmie procesowym z 29 lipca 2019 r. (wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 30 lipca 2019 r. – data nadania) skarżące wyjaśniły, że „kwe-stionują konstytucyjność przepisu art. 59816 § 1 k.p.c., jak i immanentnie związanego z nim art. 59815 § 1 k.p.c.”, wskazały prawa i wolności naruszone – ich zdaniem – przez art. 59815 § 1 k.p.c. oraz przedstawiły uzasadnienie tego zarzutu. 1.2. Skargę konstytucyjną wniesiono w oparciu o następujący stan faktyczny: Postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z 23 grudnia 2014 r. (sygn. akt […]), zmie-nionym postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z 28 kwietnia 2015 r. (sygn. akt […]), zosta-ły uregulowane kontakty P.B. z jego córką – małoletnią J.M.-B. Ponieważ matce dziewczynki – M.M. – P.B. zarzucił niewywiązywanie się z obowiąz-ków nałożonych na nią wspomnianymi orzeczeniami sądowymi, postanowieniem z 9 sierpnia 2016 r. (sygn. akt […]), wydanym na wniosek P.B., Sąd Rejonowy w K. zagroził M.M. naka-zaniem zapłaty na rzecz wnioskodawcy kwoty 1500 zł za każde naruszenie obowiązku wyni-kającego z powołanych wyżej postanowień w zakresie kontaktów. Powyższe orzeczenie zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w K. postano-wieniem z 21 listopada 2016 r. (sygn. akt […]XI). W następstwie dalszego niewywiązywania się ze wspomnianego obowiązku Sąd Rejo-nowy w K., postanowieniem z 3 października 2017 r. (sygn. akt […]), nakazał M.M. zapłatę na rzecz P.B.: – kwoty 13 500 zł za naruszenia, o których mowa w postanowieniu z 9 sierpnia 2016 r.; – kwoty 798,48 zł tytułem zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem do kontaktu. Zażalenie na powyższe orzeczenie złożyli P.B. oraz M.M. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z 19 marca 2018 r. (sygn. akt […]). 1.3. Zdaniem skarżących naruszenie wobec nich Konstytucji wynika z tego, że art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. uniezależnia nakazanie zapłaty osobie niewy-pełniającej obowiązków, wynikających z orzeczenia sądu opiekuńczego w przedmiocie kon-taktów z dzieckiem, od ponoszenia przez nią wyłącznej winy za ten stan. Zdaniem skarżących kwestionowane przepisy k.p.c. nakazują, w sytuacji wszczęcia egzekucji przez osobę upraw-nioną do kontaktów, badanie postawy jedynie osoby zobowiązanej do wykonania obowiązku. Chodzi tu w szczególności o: – brak sądowej weryfikacji zachowania uprawnionego rodzica, która miałaby obej-mować nie tylko to, czy i na ile przyczynia się ono do budowania niechęci dziecka, ale rów- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 4 nież to, czy rodzic odmawia uczestniczenia w terapii rodzinnej (innej terapii psychologicznej), mogącej prowadzić do jego zbliżenia z dzieckiem; – brak możliwości badania przez sąd małoletniej skarżącej, a także jej wysłuchania i wyrażenia przez nią zdania, co do obiektywnie istniejącej gotowości do odbywania kontak-tów w ustalonej i egzekwowanej formie. Analizowana regulacja – w ocenie skarżących – w efekcie godzi w prawo równości wobec prawa, prawo własności i jego ochrony, wolność osobistą matki i dziecka, jak również ich godność oraz prawo do ochrony życia prywatnego, jak też prawo dziecka do podmiotowe-go traktowania. Skarżące podniosły, że ograniczona kognicja sądów w sprawach dotyczących wyko-nywania kontaktów z dzieckiem (sprawiająca, iż sądy pomijają takie kwestie, jak postawa uprawnionego do kontaktów z dzieckiem oraz postawa i poglądy samego dziecka) skłoniła skarżące do sformułowania również zarzutu naruszenia prawa do „rzetelnego sądu i osądu (rzetelnego procesu)”. Hierarchiczna niezgodność norm w tym zakresie ma być „pokłosiem enigmatycznej treści zaskarżonych przepisów prawa (przepisów wykonawczych), jak i utrwa-lonej praktyki orzeczniczej (wobec odbytych szkoleń co do stosowania tych przepisów, z ograniczoną – dla postępowania egzekucyjnego – kognicją)”. W ramach powyższego zarzu-tu skarżące wskazały, że „rażącym błędem ustawodawcy” jest brak wprowadzenia możliwości wniesienia skargi kasacyjnej w sprawach dotyczących wykonywania kontaktów z dziećmi, co narusza ich prawo do sądu. Skarżące zarzuciły także art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. naruszenie prawa „do wychowania małoletniej bez użycia form przymusu (w tym przymusu fizycznego), wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami; oraz wolności małoletniej (…) od stosowania kar cielesnych i prawo nietykalności osobistej dziecka”. Skarżące są przekonane, że niezgodne z wymienionymi prawami jest czynienie matki – pod groźbą nakazania jej zapła-ty – wyłącznie odpowiedzialnej za odbywanie kontaktu dziecka z ojcem, w tym oczekiwanie od niej stosowania wobec dziecka środków przymusu, w celu zrealizowania przez ojca prawa do kontaktu. 2. Postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego z 17 grudnia 2019 r. o sygn. Ts 107/18 (OTK ZU B/2020, poz. 77) skardze konstytucyjnej nadano dalszy bieg, a zarządzeniem Preze-sa Trybunału Konstytucyjnego z 15 stycznia 2020 r. została ona zarejestrowana pod sygn. akt SK 3/20. 3. W piśmie z 20 lutego 2020 r. (znak: ZSR.441.2055.2015.KT) Rzecznik Praw Dziecka zgłosił udział w niniejszym postępowaniu oraz wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę-powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK), a w razie nieuwzględnienia tego wniosku – o orzeczenie, że art. 59816 § 1 oraz art. 59815 § 1 k.p.c. są zgodne z art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji, a także – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK – o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie z powodu niedopuszczalności wydania orzeczenia. 4. Pismem z 25 lutego 2020 r. (znak: IV.7021.39.2020.MK) Rzecznik Praw Obywatel-skich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. W sporządzonym przez adwokata piśmie procesowym z 23 marca 2020 r. skarżące odniosły się do stanowiska Rzecznika Praw Dziecka. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 5 6. W piśmie z 18 marca 2020 r. (sygn. akt PK VIII TK 3.2020) stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, który wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK z powodu niedopuszczalności wydania orzeczenia. 7. W piśmie z 17 grudnia 2020 r. (znak: BAS-WAK-199/20), w imieniu Sejmu Rze-czypospolitej Polskiej, stanowisko w sprawie zajął Marszałek Sejmu, który wniósł o orzecze-nie, iż art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. rozumiany w ten sposób, że nakazanie zapłaty sumy pieniężnej na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem obejmuje sytu-acje, w których niewłaściwe wykonanie lub niewykonanie obowiązków jest wynikiem niedo-prowadzenia przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje, do zmiany negatywnego na-stawienia dziecka wobec osoby uprawnionej do kontaktu, niezależnie od tego, czy nastawienie to jest wywołane postawą osoby uprawnionej do kontaktu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, a także o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. II Stosownie do art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) Trybunał może rozpoznać wniosek, pytanie prawne albo skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejaw-nym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwaga ogólna. Na wstępie Trybunał przypomina, że model skargi konstytucyjnej, przyjęty w polskim porządku prawnym, ma przede wszystkim na celu eliminację z systemu prawnego niekonsty-tucyjnych norm, co odróżnia ten środek prawny od skargi wnoszonej do sądu konstytucyjne-go, będącej instrumentem konstytucyjnej korekty rozstrzygnięć indywidualnych (np. w Niem-czech). Wskazana cecha charakterystyczna skargi ujawnia się przede wszystkim w tym, że ostateczne rozstrzygnięcie nie jest bezpośrednim przedmiotem oceny konstytucyjności przez Trybunał Konstytucyjny. Kontrola Trybunału koncentruje się tu na normach leżących u pod-staw tego rozstrzygnięcia. Inicjujący kontrolę konstytucyjności normy w trybie skargowym musi spełnić wszystkie przesłanki wymagane dla kontroli abstrakcyjnej, a także musi się legi-tymować ostatecznym rozstrzygnięciem własnej, konkretnej sprawy, w której doszło do naru-szenia jego konstytucyjnego prawa podmiotowego, przy czym źródłem naruszenia musi być zastosowanie niekonstytucyjnej normy (por. np. wyrok TK z 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 2). W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny opowiadał się wyraźnie za „publicznym” charakterem swoich rozstrzygnięć wydawanych w ramach kontroli inicjowanej skargą konstytucyjną, polegającym na sui generis „oderwaniu” przedmiotu rozstrzygnięcia od sprawy, która legła u podstaw rozpoznania skargi. W wyroku z 21 maja 2001 r. o sygn. SK 15/00 (OTK ZU nr 4/2001, poz. 85) Trybunał wskazał bowiem, że „rozpoznając skargę, rozstrzyga (…) o zgodności aktu normatywnego z Konstytucją. Orzeczenie [jego] zaś tylko OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 6 pośrednio dotyczy sprawy indywidualnej skarżącego w tym sensie, iż rozstrzyga o dopusz-czalności stosowania określonego aktu normatywnego. Orzeczenie rozstrzygające meryto-rycznie skargę konstytucyjną ma więc niewątpliwie walor ogólny, jest skuteczne erga omnes; ma moc powszechnie obowiązującą (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Ustalenie przez TK niezgod-ności aktu normatywnego z Konstytucją powoduje eliminację takiego aktu z porządku praw-nego, a więc konsekwencje dotyczące nie tylko skarżącego, ale również innych uczestników obrotu prawnego”. Z kolei w wyroku pełnego składu z 24 października 2007 r. o sygn. SK 7/06 (OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108) Trybunał podkreślił, że „[z] uwagi na swe charakterystyczne cechy konstrukcyjne, skarga konstytucyjna służy w polskim systemie prawnym w pierwszym rzędzie ochronie konstytucyjności porządku prawnego, natomiast eliminacja z obrotu niekonstytucyj-nych rozstrzygnięć indywidualnych dokonuje się tylko w ramach regulacji następstw orzecze-nia o niekonstytucyjności. (…) Stwierdzenie niekonstytucyjności przez Trybunał Konstytu-cyjny powinno prowadzić w możliwie szerokim zakresie do usunięcia niekonstytucyjności także w odniesieniu do opartych na niekonstytucyjnej normie rozstrzygnięć indywidualnych. Należy bowiem nie tylko dbać o to, aby w obrocie prawnym nie pozostawały niekonstytucyjne normy, ale także należy eliminować ich skutki”. 2. Problem konstytucyjny. Niniejsza sprawa dotyczy kwestii nieuwzględnienia przez przepisy procedury cywilnej w przedmiocie wykonywania kontaktów z dzieckiem – nakazujące osobie, pod której pieczą znajduje się dziecko, zapłatę sumy pieniężnej na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem – sytuacji, w której niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje. 3. Kwestie formalne. 3.1. Uwaga wstępna. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną Trybunał Konstytucyjny na każdym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych, skut-kująca umorzeniem postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skar-dze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności. Podkreślić również należy, że składu rozpoznającego sprawę in merito nie wiąże stanowisko zajęte w postanowieniu o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu lub postanowieniu o uwzględnieniu zażalenia skarżącego na postanowienie w przedmiocie odmowy nadania dal-szego biegu skardze konstytucyjnej (zob. m.in. wyrok pełnego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 oraz powołane tam orzecznictwo). 3.2. Przedmiot kontroli. W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia uczyniono art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.). Przepisy te, z dniem 13 sierpnia 2011 r., zostały dodane do wskazanej ustawy przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy – Ko-deks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 144, poz. 854) i mają następujące brzmienie: – art. 59815 § 1: OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 7 „Jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy, uwzględniając sytuację majątkową tej osoby, zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku”; – art. 59816 § 1: „Jeżeli osoba, której sąd opiekuńczy zagroził nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, nie wypełnia nadal swego obowiązku, sąd opiekuńczy nakazuje jej zapłatę należ-nej sumy pieniężnej, ustalając jej wysokość stosownie do liczby naruszeń. Sąd może w wyjąt-kowych wypadkach zmienić wysokość sumy pieniężnej, o której mowa w art. 59815, ze względu na zmianę okoliczności”. Ponieważ zaskarżone regulacje nie zostały do tej pory zmienione ani uchylone, za punkt odniesienia przy orzekaniu w niniejszej sprawie Trybunał przyjmuje ich brzmienie z tekstu jednolitego k.p.c., ogłoszonego w Dz. U. z 2021 r. pod poz. 1805. 3.3. Wniosek Rzecznika Praw Dziecka o umorzenie postępowania z powodu nie-dopuszczalności wydania wyroku. 3.3.1. W petitum swojego stanowiska Rzecznik Praw Dziecka podniósł, że „skarżące nie posiadają legitymacji materialnej do wniesienia skargi konstytucyjnej, ponieważ wskazane w zarzutach skargi naruszenia konstytucyjnych praw wynikające z art. 59816 § 1 k.p.c. oraz art. 59815 § 1 k.p.c. nie miały miejsca w sprawie, której dotyczy przedmiotowa skarga konsty-tucyjna, a tym samym skarga powinna zostać uznana za niedopuszczalną, a postępowanie po-winno zostać umorzone” na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK). 3.3.2. Odnosząc się do powyższego wniosku, Trybunał przypomina, że z art. 79 ust. 1 Konstytucji wynika, iż prawo do skargi konstytucyjnej (czyli legitymację skargową) ustalać należy, biorąc przede wszystkim pod uwagę wyrażenie „czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Z literalnego odczytania tego wyrażenia wynika ograniczenie przedmiotowe wyznaczające zakres podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi. Po pierwsze bowiem – legitymowany do wniesienia skargi jest jedynie podmiot, który w ogóle może być podmiotem określonych konstytucyjnych wolności lub praw, czyli ma konstytucyj-noprawną zdolność bycia podmiotem praw. Po drugie – uzasadnia wniesienie skargi konstytu-cyjnej wyłącznie „naruszenie konstytucyjnych wolności i praw”. Po trzecie wreszcie – warun-kiem dopuszczalności skargi konstytucyjnej jest, aby zarzucane w niej naruszenie norm konsty-tucyjnych odnosiło się do podmiotu wnoszącego skargę. W sprawie skarżących (matki i jej małoletniej córki) warunki te – poza częścią powo-łanych wzorców kontroli – zostały spełnione. Natomiast wywody Rzecznika Praw Dziecka (ograniczające się wyłącznie do – eufemistycznie ujmując – swoistej polemiki ze skarżącą odnośnie do stanu faktycznego leżącego u podstaw wydanego postanowienia sądu opiekuń-czego) nie podważyły tego ustalenia, co przekłada się na uznanie wniosku tego uczestnika o umorzenie niniejszego postępowania za bezzasadny. 3.4. Wniosek Prokuratora Generalnego o umorzenie postępowania z powodu nie-dopuszczalności wydania wyroku. 3.4.1. W swoim stanowisku – odnosząc się do uzasadnienia skargi konstytucyjnej – Prokurator Generalny podniósł, że: – „pełnomocnik Skarżących nie wykazał w sposób należyty istnienia takiej praktyki rozumienia i stosowania zaskarżonych przepisów, która decydowałaby o możliwości jej za- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 8 skarżenia w trybie skargi konstytucyjnej; tym bardziej nie wskazał na ukształtowaną orzecze-niem Sądu Najwyższego zasadę prawną, dotyczącą rozumienia i stosowania zaskarżonych przepisów”; – „pełnomocnik Skarżących powierzchownie potraktował wymagania formalne skargi konstytucyjnej”, a przez to analizowana skarga nie spełnia dyspozycji art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 uotpTK; – „[p]odstawowym, narzucającym się podczas analizy skargi konstytucyjnej proble-mem, jest stosowanie przez autora skargi jedynie wykładni językowej zaskarżonych przepi-sów, która prowadzi go do nadania tym przepisom treści niekonstytucyjnej”; – „zarzuty Skarżących dotyczące dostrzeżonych «luk prawnych», polegają de facto na wskazaniu, że zaskarżone przepisy nie zawierają regulacji, których Skarżące by oczekiwały. Zarzuty niekonstytucyjności w tym zakresie wykazują walor wyłącznie postulatów de lege ferenda”; – „w skardze konstytucyjnej wniesionej przez Skarżące nie wykazano związku pomię-dzy treścią kwestionowanych norm prawnych a naruszeniem wskazanych konstytucyjnych praw i wolności. Wskazana niekonstytucyjność treści zaskarżonych przepisów, wynika bo-wiem z zastosowanej nieuprawnionej interpretacji ich treści, pomijającej zupełnie otoczenie normatywne”. Powyższe – zdaniem tego uczestnika postępowania – uzasadnia zastosowanie w ni-niejszej sprawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. 3.4.2. Poniżej odnosząc się po kolei do podniesionych przez Prokuratora Generalnego zarzutów względem skargi konstytucyjnej, Trybunał uznaje wniosek tego uczestnika o umo-rzenie niniejszego postępowania za bezzasadny. Po pierwsze – należy przypomnieć, że w wyroku z 22 maja 2019 r. o sygn. SK 22/16 (OTK ZU A/2019, poz. 48) Trybunał Konstytucyjny podkreślił, iż „[i]nstytucja skargi konsty-tucyjnej immanentnie jest (…) związana z określonym stanem faktycznym i ostatecznym orzeczeniem, rozstrzygającym konkretną sprawę skarżącego. Umorzenie postępowania z po-wodu niejednolitości orzecznictwa albo możliwości prokonstytucyjnej wykładni zaskarżonego przepisu czyni skargę konstytucyjną w znacznym zakresie instytucją dysfunkcjonalną. Nawet jeżeli wykładnia zaskarżonego przepisu jest niejednolita, istnieją co najmniej dwa równorzęd-ne nurty jego interpretacji albo nawet jeżeli przepis można interpretować prokonstytucyjnie, to punktem wyjścia dla oceny zgodności przepisu z Konstytucją powinien być ten przepis w uję-ciu ostatecznego orzeczenia rozstrzygającego sprawę skarżącego. Co więcej, należy tak przyjmować także wtedy, gdy ostateczne orzeczenie w sprawie prezentuje nową, zupełnie nieznaną interpretację przepisu, odbiegającą od utrwalonej i jednolitej wykładni. Konstatacja, że sąd mógł przyjąć za swoją powszechnie akceptowaną wykładnię, a w związku z tym postę-powanie należy umorzyć, daje skarżącemu co najwyżej satysfakcję w sferze symbolicznej. Skarga konstytucyjna z założenia ma być natomiast instytucją gwarantującą wymierną ochro-nę praw i wolności konstytucyjnych. Wykładnia przepisu, nawet powszechnie akceptowana i jednolita, w zasadzie nigdy nie jest jedyną możliwą. Syntetyczna redakcja przepisów prawa daje interpretatorowi często znaczną swobodę w określaniu ich znaczenia. Trybunał nie kon-troluje wykładni przepisów, ale same przepisy, których potencjał znaczeniowy może wykra-czać poza ustalone w judykaturze i doktrynie kanony. Kontroli zgodności z Konstytucją wszczętej skargą konstytucyjną, w konkretnej sprawie, rozstrzygniętej konkretnym orzecze-niem, podlega, z natury skargi konstytucyjnej, przepis w rozumieniu przedstawionym w osta-tecznym orzeczeniu”. Pogląd ten został podzielony w wyroku TK z 15 grudnia 2020 r. o sygn. SK 12/20. W wyroku z 30 czerwca 2021 r. o sygn. SK 37/19 (OTK ZU A/2021, poz. 54) Trybunał uzu-pełnił swoje stanowisko, stwierdzając iż „organy stosujące prawo, w najkorzystniejszym dla OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 9 zainteresowanych wypadku, zachowując zasadę równości w prawie, wypracowują jedną (dominującą) wykładnię; bywa jednak, że funkcjonuje w judykaturze kilka równoważnych (ilościowo, jakościowo) linii orzeczniczych. Przepisy miewają bowiem, ze względu na synte-tyczność legislacyjnego ujęcia, duży potencjał interpretacyjny, co znaczy, że mogą dać, z wy-korzystaniem różnych metod oraz reguł preferencji wykładni, wiele odmiennych, choć często równoważnych, nie tylko z punktu widzenia poprawności teoretycznej, konstrukcyjnej, prak-seologicznej, ale także aksjologicznej, wyników. Skarżący nie może ponosić uszczerbku w sferze ochrony prawnej wskutek zastosowania przez sąd w ostatecznym orzeczeniu jednej z funkcjonujących wykładni, która nie odpowiada Konstytucji. Stwierdzenie, że sąd mógł zastosować wykładnię prokonstytucyjną może skarżącemu dać satysfakcję w sferze symboliki, ale nie realną ochronę praw i wolności konstytucyjnych, jaką przewiduje art. 79 ust. 1 Konsty-tucji. Umorzenie postępowania z powodu niejednolitości orzecznictwa albo możliwości pro-konstytucyjnej wykładni zaskarżonego przepisu czyniłoby skargę konstytucyjną w znacznym zakresie instytucją dysfunkcjonalną i pozbawioną znaczenia dla uprawnionych. Skarga kon-stytucyjna z założenia ma być natomiast instytucją gwarantującą wymierną ochronę praw i wolności konstytucyjnych”. I dalej: „taka sama konstatacja musi się nasuwać co do skarg konstytucyjnych, w których zarzuca się niezgodność z Konstytucją przepisowi w ujęciu odo-sobnionym, jednostkowym, dotychczas niewystępującym w orzecznictwie. Jeżeli bowiem zastosowany przez sąd przepis pozwolił mu na oznaczoną, choćby oryginalną i nieznaną wcześniej w orzecznictwie wykładnię, to znaczy, że przepis ten zawierał w sobie potencjał znaczeniowy, który pozwolił na taką właśnie interpretację i w takim ujęciu powinien być oce-niany przez Trybunał. Wykładnia przepisu, nawet powszechnie akceptowana i jednolita, w zasadzie nigdy nie jest jedyną możliwą. Syntetyczna redakcja przepisów prawa daje inter-pretatorowi często znaczną swobodę określania ich znaczenia (por. wyroki TK z: 22 maja 2019 r. sygn. SK 22/16, OTK ZU A/2019, poz. 48; 25 września 2019 r. sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53). Odmowa przyznania ochrony konstytucyjnych praw i wolności w trybie skargi konstytucyjnej, w której zarzuca się niezgodność z Konstytucją określonego rozumie-nia przepisów zastosowanego w ostatecznym orzeczeniu sądowym, w sposób nieuprawniony prowadziłaby do zamknięcia drogi ochrony konstytucyjnej jednostek. Kwestionowanie w skardze konstytucyjnej błędnej, odosobnionej i nieznajdującej uzasadnienia w nauce prawa wykładni obowiązujących przepisów prawnych nie jest niedopuszczalną skargą na stosowanie prawa. W sytuacji tej Trybunał Konstytucyjny nie kontroluje wykładni przepisów, ale same przepisy, których potencjał znaczeniowy może wykraczać poza ustalone w judykaturze i dok-trynie kanony. Kontroli zgodności z Konstytucją wszczętej skargą konstytucyjną, w konkret-nej sprawie, rozstrzygniętej konkretnym orzeczeniem, podlega, z natury skargi konstytucyjnej, przepis w rozumieniu przedstawionym w ostatecznym orzeczeniu. Instytucja skargi konstytu-cyjnej jest bowiem immanentnie związana z określonym stanem faktycznym i ostatecznym orzeczeniem, rozstrzygającym konkretną sprawę skarżącego. O ile zatem podczas oceny prze-pisu w kontroli abstrakcyjnej Trybunał bierze pod uwagę przepis według utrwalonej wykładni organów stosujących ten przepis (por. wyrok z 9 maja 2005 r., sygn. SK 14/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 47; wyrok z 27 września 2012 r., sygn. SK 4/11, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 97; postanowienie z 24 września 2015 r., sygn. Ts 212/15, OTK ZU nr 5/B/2015, poz. 560), o tyle w kontroli skargowej Trybunał może ocenić przepis w rozumieniu nawet jednostkowym, niepowtarzalnym, jednakże mieszczącym się w granicach dopuszczalnej wy-kładni”. Podsumowując, w świetle wskazanych wyżej poglądów orzeczniczych skarżące nie miały obowiązku przedstawienia „ukształtowanej orzeczeniem Sądu Najwyższego zasady prawnej, dotyczącej rozumienia i stosowania zaskarżonych przepisów”, zwłaszcza że sprawy procedowane w trybie oddziału 6 rozdziału 2 działu II tytułu II księgi II części I k.p.c. nie pod- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 10 legają kontroli Sądu Najwyższego w ramach skargi kasacyjnej ani skargi o stwierdzenie nie-zgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (zob. np. postanowienia SN z 8 maja 2015 r., sygn. akt II CNP 5/15, Legalis oraz 22 maja 2018 r., sygn. akt III CNP 38/17, Legalis); ponad-to z możliwości wystąpienia z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego na zasadzie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. skorzystał do tej pory tylko jeden sąd rozpoznający zażalenie na postanowienie sądu opiekuńczego w sprawie, o której mowa w art. 59816 k.p.c., wnosząc o wyjaśnienie: „Czy w aktualnie obowiązującym stanie prawnym zażalenie na postanowienie w przedmiocie nakazania zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej osobie niewykonującej obowiązków wynikających z orzeczenia w przedmiocie kontaktów z dzieckiem rozpoznaje inny skład sądu pierwszej instancji czy sąd drugiej instancji?” – wskutek przedstawionego zagadnienia prawnego w uchwale z 25 lutego 2021 r., sygn. akt III CZP 17/20 (OSNC nr 10/2021, poz. 64) Sąd Najwyższy udzielił następującej odpowiedzi: „W stanie prawnym wprowadzonym przez ustawę z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ze zm.) za-żalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji przewidziane w art. 59816 § 3 k.p.c. przy-sługuje do sądu drugiej instancji”. Po drugie – uzasadnienia skargi konstytucyjnej z 12 czerwca 2018 r. oraz uzupełniają-cego ją pisma procesowego z 29 lipca 2019 r. zawierają jednoznacznie wskazanie wolności i praw konstytucyjnych, których naruszenie zarzucają skarżące (zob. s. 7-12 skargi i s. 3-4 pisma procesowego), oraz argumentację w tym przedmiocie (zob. s. 18-23 skargi i s. 4-14 pisma procesowego). Ponadto należy przypomnieć, że w wyroku z 15 grudnia 2020 r. o sygn. SK 12/20 Trybunał wyjaśnił, iż „o dopuszczalności orzekania merytorycznego w sprawie zai-nicjowanej skargą konstytucyjną nie decyduje objętość jej uzasadnienia, lecz zasadność (traf-ność) poruszonego przez skarżącego problemu (…). Trybunał Konstytucyjny jest zaś obowią-zany samodzielnie uzasadnić określone rozstrzygnięcie, nie ograniczając się do weryfikacji stanowisk uczestników postępowania, co wynika z niekwestionowanej na gruncie naszej kul-tury prawnej zasady iura novit curia oraz normy wyrażonej w art. 69 ust. 1 uotpTK, nakazują-cej Trybunałowi w toku postępowania zbadać wszystkie istotne okoliczności w celu wszech-stronnego wyjaśnienia sprawy”. Po trzecie – po zainicjowaniu postępowania sądowokonstytucyjnego (w szczególności w trybie skargi konstytucyjnej) uchylenie, zmiana badanego przepisu albo jego „modyfikacja pośrednia” w związku z dodaniem nowych regulacji do systemu prawnego, a nawet możli-wość zastosowania innych metod wykładni (w tym prokonstytucyjnej) określonego przepisu (potencjalna lub faktycznie stosowana w innych sprawach) – wziąwszy pod uwagę cel skargi konstytucyjnej, którym jest ochrona konstytucyjnych praw i wolności jednostki – nie może a limine prowadzić do umorzenia postępowania (zob. wyroki TK z: 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18, OTK ZU A/2019, poz. 35; 22 maja 2019 r. sygn. SK 22/16; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20 oraz 30 czerwca 2021 r. o sygn. SK 37/19). Zakwestionowane w niniejszej sprawie przepisy (w wariancie ich literalnej wykładni) były podstawą niekorzystnych – i pra-womocnych – rozstrzygnięć indywidualnych wobec skarżących, a także innych podmiotów znajdujących się w podobnej sytuacji faktycznej. Po czwarte – zawarte w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej wywody, wedle których zaskarżone w niniejszej sprawie przepisy zawierają „luki prawne” w postaci braku wskazania przez ustawodawcę, że zagrożenie sankcją pieniężną za naruszenie obowiązków w przedmio-cie kontaktów z dzieckiem oraz późniejsze nakazanie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej nie zostało uzależnione od badania przez sąd zawinienia osoby zobowiązanej, nie powinny być rozumiane „dosłownie” jako zarzuty względem zaniechania prawodawczego. Przeciwnie – zważywszy na całokształt okoliczności faktycznych i prawnych rozpatrywanej sprawy – nale- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 11 ży mieć na uwadze zasadę falsa demonstratio non nocet i odczytywać te argumenty w kontek-ście zarzutu niezgodności przedmiotu zaskarżenia z art. 48 ust. 1 i art. 72 ust. 3 Konstytucji. Po piąte – związek pomiędzy treścią kwestionowanych przez skarżące norm prawnych a naruszeniem wskazanych konstytucyjnych praw i wolności został objaśniony na s. 2-6 skargi konstytucyjnej i wynika też z załączonych do skargi orzeczeń sądów opiekuńczych obu in-stancji. 3.5. Zakres kontroli. Z zestawienia petitum skargi konstytucyjnej z 12 czerwca 2018 r. oraz pisma proceso-wego z 29 lipca 2019 r. wynika, że skarżące kwestionują konstytucyjność art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. w zakresach przytoczonych w cz. I pkt 1 ab initio niniejszego uzasadnienia. Wziąwszy pod uwagę okoliczności stanu faktycznego niniejszej sprawy, zakres kon-troli powinien dotyczyć art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c., obejmujących sytua-cje, w których niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajdu-je. 4. Ocena konstytucyjności zaskarżonej regulacji. 4.1. Uwaga wprowadzająca. W niniejszej sprawie skarżące w petitum skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli, wnosząc o uznanie niezgodności z nimi art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c., powo-łały: a) art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 3 Konstytucji, b) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Kon-wencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.; dalej: Konwencja nowo-jorska), c) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja rzymska). 4.2. Standard konstytucyjny wywodzony z art. 48 ust. 1 zdanie drugie i art. 72 ust. 3 ustawy zasadniczej a art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. 4.2.1. Ocenę zaskarżonej regulacji w pierwszej kolejności należy poprzedzić uwagą ogólną, że w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna-łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne-go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że wydane wobec M.M. orzeczenia sądów opiekuńczych dotyczyły w pierwszej kolejności jej sytuacji majątkowej poprzez zagrożenie nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej oraz nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej na rzecz P.B., uprawnionego do kontaktu z dzieckiem; wskazano to też w skardze konstytucyjnej, powołu-jąc, jako jeden z wzorców kontroli, art. 21 ust. 1 Konstytucji. Nie można jednak tracić z pola OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 12 widzenia tego, że wydane wobec M.M. postanowienia sądu opiekuńczego, przesądzające o uszczerbku w jej substancji majątkowej, spowodowane były respektowaniem przez tę skar-żącą woli jej córki, czego zaskarżone przepisy k.p.c. nie przewidują expressis verbis. Orzeczenia wydane w stanie faktycznym niniejszej sprawy mają również wpływ re-fleksowy na małoletnią J.M.-B., której sytuacji prawnej też przecież dotyczą (in casu: nakaza-nie kontaktów małoletniej z uprawnionym pod rygorem – w razie braku tychże – uiszczania sum pieniężnych przez jej matkę na rzecz uprawnionego). W tym kontekście Trybunał Kon-stytucyjny przypomina, że w obowiązującej Konstytucji dobro dziecka stanowi konstytucyjną klauzulę generalną (por.: wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16, OTK ZU A/2020, poz. 69; postanowienie SN z 6 października 2021 r., sygn. akt I NSNc 357/21, OSNKN nr 4/2021, poz. 33; J. Ignatowicz, M. Nazar, Prawo rodzinne, wyd. 2, Warszawa 2006, s. 48-49; W. Białogłowski, Ochrona dobra dziecka jako gwarancja konstytucyjna w orzecznictwie pol-skiego Trybunału Konstytucyjnego, [w:] 45 lat kodeksów cywilnych, red. J.J. Skoczylas, D.P. Kała, P. Potakowski, Lublin 2009, s. 290; R. Dubowski, Materialnoprawne przesłanki rozwo-du – analiza krytyczna i postulaty de lege ferenda, Józefów 2017, s. 109-110; Z. Radwański, R. Trzaskowski, [w:] System prawa prywatnego, t. 2: Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, A. Olejniczak, wyd. 3, Warszawa 2019, s. 320) i z tego też powodu należy najpierw odnieść się do powołanych przez skarżące wzorców kontroli w postaci art. 48 ust. 1 (a ściślej: jego zdania drugiego) oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji. Wskazane przepisy ustawy zasadniczej stanowią odpowiednio: – art. 48 ust. 1 zdanie drugie: „Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania”; – art. 72 ust. 3: „W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziec-ka”. Tworzą one prawo podmiotowe dziecka, którego treścią jest explicite obowiązek uwzględnienia jego przekonań i w miarę możliwości jego woli – z jednej strony – oraz zapo-znania się z jego zdaniem – z drugiej. Tym samym wskazane regulacje konstytucyjne podkre-ślają podmiotowość konstytucyjnoprawną dziecka i wynikające stąd jego uprawnienia w doty-czących go sprawach (por. T. Smyczyński, Rodzina i prawo rodzinne w świetle nowej Konsty-tucji, „Państwo i Prawo” nr 11-12/1997, s. 192-193). Jest ono niezależne od zdolności do czynności prawnych samego dziecka. W tym miejscu Trybunał wyraźnie podkreśla, że granica pełnoletności w systemie prawa polskiego jest jedna i ustalona na poziomie lat osiemnastu. Ustanawia ją art. 10 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.), dopuszczając wyjątek polegający na nabyciu pełnoletności przez osoby płci żeńskiej poniżej lat osiemnastu, które – za zgodą sądu – zawarły małżeństwo. Granicę tę respektuje także Konstytucja, przyznając w art. 62 ust. 1 czynne prawo wyborcze obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą osiemnaście lat. Dziećmi w rozumieniu prawa są zatem osoby, które nie ukończyły osiemnastego roku życia. Takie ujęcie jest zgodne z art. 1 Konwencji nowojorskiej, stanowiącym, że w jej rozumieniu „dziecko” oznacza każdą istotę ludzką w wieku poniżej osiemnastu lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletność. Zgodnie z art. 48 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji wychowanie powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. W myśl zaś art. 72 ust. 3 ustawy zasadniczej w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka. Zgodnie natomiast z art. 12 Konwencji nowojor- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 13 skiej, jej strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do kształtowania swych własnych po-glądów, prawo do swobodnego wyrażania własnych poglądów we wszystkich sprawach doty-czących dziecka, przyjmując je z należytą wagą, stosownie do wieku oraz dojrzałości dziecka. Wspólnym mianownikiem wskazanych regulacji jest zobowiązanie podmiotów, mających wpływ na losy dziecka, do poszanowania jego odrębności, indywidualności i przekonań. Z obowiązku tego wynika konieczność uznania podmiotowości dziecka i wysłuchania jego zdania. Adresatami norm są rodzice, opiekunowie, organy władzy publicznej oraz osoby od-powiedzialne za dziecko. Grono to obejmuje zatem wszystkie podmioty uprawnione bezpo-średnio i pośrednio do decydowania o losach dziecka: oprócz rodziców i opiekunów praw-nych lub faktycznych, także sądy opiekuńcze, lekarzy (mieszczących się w kategorii osób od-powiedzialnych in concreto za dziecko) oraz państwa, przyznające poszczególnym osobom i organom powyższe uprawnienia mocą swego prawodawstwa. 4.2.2. Nie ulega wątpliwości, że celem art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji jest realizacja „dobra dziecka”, którego rekonstrukcja powinna się odbywać po-przez odwołanie do aksjologii Konstytucji i ogólnych założeń systemowych. Jednocześnie nakaz ochrony dobra dziecka stanowi podstawową, nadrzędną zasadę polskiego systemu pra-wa rodzinnego, której podporządkowane są wszelkie regulacje w sferze stosunków pomiędzy rodzicami i dziećmi. Pojęcie „praw dziecka” w przepisach Konstytucji należy rozumieć jako nakaz zapewnienia ochrony interesów małoletniego, który w praktyce sam może jej dochodzić w bardzo ograniczonym zakresie (por. wyrok TK z 28 kwietnia 2003 r., sygn. K 18/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 32). Rodzice winni mieć zatem prawo do reprezentowania dziecka względem osób trzecich, by móc efektywnie sprawować nad nim pieczę. Przysługuje im w tym względzie prawo podmiotowe o charakterze przyrodzonym i naturalnym, niepochodzą-ce z nadania państwowego, choć wykonywane pod kontrolą państwową i społeczną. Na straży rodzicielstwa stoi także Konstytucja (zob. art. 18). Jeśli jednak rodzice nienależycie wykonują swoje uprawnienia i obowiązki względem dziecka, sprzecznie z jego dobrem, mogą zostać pozbawieni władzy rodzicielskiej. Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę, że chociaż polskie ustawodawstwo nadal po-sługuje się terminem „władza rodzicielska”, który kojarzy się z „autorytarnym” modelem wy-chowania, jego ewolucja zdecydowanie zmierza w kierunku wyznaczonym przez standardy konstytucyjne, o czym najlepiej świadczą motywy na s. 33 uzasadnienia do poselskiego pro-jektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw z 7 grudnia 2007 r. (Sejm RP VI kad., druk sejmowy nr 629) oraz na s. 35 uzasadnienia do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektó-rych innych ustaw z 12 sierpnia 2008 r. (Sejm RP VI kad., druk sejmowy nr 888), w następ-stwie których ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opie-kuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431) dodano do art. 95 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm.; obo-wiązujący tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.; dalej: k.r.o.) § 4, wedle którego rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwala, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wpro-wadzając ten przepis oraz inne – istotne – zmiany do k.r.o., parlament pozostawił funkcjonu-jący w ustawie termin „władza rodzicielska”, mimo postulatów zastąpienia go „łagodniej-szym” określeniem. Decyzję swą ustawodawca uargumentował w ten sposób, że „rodzice po-winni dysponować «władczymi» kompetencjami wobec osoby i majątku dziecka, które ze względu na stan swojego rozwoju fizycznego, psychicznego i intelektualnego, brak (lub skromny zasób) doświadczenia życiowego nie jest w stanie podejmować samodzielnie decyzji w sposób odpowiedni dla jego dobra. Władza rodzicielska nie wyklucza uwzględniania opinii OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 14 dziecka lub współdecydowania o sprawach dziecka. (…) Trzeba też zwrócić uwagę na «wład-cze» działanie rodziców w stosunkach z osobami trzecimi przy reprezentowaniu dziecka i załatwianiu jego spraw w ramach przysługującej im autonomii w sprawowaniu władzy ro-dzicielskiej. (…) Termin «władza rodzicielska» jest określeniem adekwatnym do roli rodzi-ców w sferze wychowywania dziecka w relacji do innych podmiotów. (…) Osoby starsze dzięki nabytemu doświadczeniu życiowemu z natury rzeczy są predystynowane do kierowania osobami młodszymi, niemającymi wystarczającego doświadczenia życiowego, i podejmowa-nia w ich interesie decyzji «władczych», które na cywilnoprawnej płaszczyźnie stosunków między rodzicami i dziećmi znajdują wyraz w składaniu oświadczeń woli i dokonywaniu czynności za dziecko i w jego imieniu. Projekt zachowuje wymóg posłuszeństwa ze strony dziecka, z zaakcentowaniem jednak rosnącej samodzielności dorastających dzieci w podej-mowaniu decyzji i składaniu oświadczeń woli (…). Działania rodziców w różnych sferach przysługującej im władzy rodzicielskiej, a przede wszystkim w ramach pieczy nad osobą dziecka i jego reprezentowania, powinny być podejmowane z poszanowaniem godności i praw dziecka” (s. 9-11 uzasadnienia do projektu rządowego, Sejm RP VI kad., druk sejmo-wy nr 888). Z zacytowanego tu fragmentu uzasadnienia wynika jednoznacznie, że kompeten-cje decyzyjne w sprawach osób podległych władzy rodzicielskiej zostały rozłożone w sposób przemyślany, daleki od przypadkowości i arbitralności, zbieżny z Konwencją nowojorską i konstytucyjnymi gwarancjami praw dziecka, wypełniający ich zalecenia. Innymi słowy, mi-mo że stosunek rodziców do dzieci wykazuje cechy władcze, nadrzędnym celem istnienia władzy rodzicielskiej jest dobro dziecka; mutatis mutandis odnosi się to również do osób, pod których pieczą (faktyczną opieką) znajduje się dziecko (por. postanowienie TK z 14 listopada 2017 r., sygn. P 13/17, OTK ZU A/2017, poz. 82). 4.2.3. Powołane przez skarżące art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konsty-tucji należy uznać za adekwatne do oceny położenia prawnego rodziców (opiekunów), pod których pieczą pozostaje dziecko, w sytuacji determinowanej przez zaskarżone przepisy, a wynikłej uprzednio z zachowania dziecka, które nie zostało wywołane przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje. Dyspozycje art. 59815 § 1 i art. 59816 § 1 k.p.c., mimo że odnoszą się do osoby opiekuna dziecka, wkraczają swym zakresem stosowania w sferę auto-nomii dziecka wówczas, gdy nie ma ono woli kontaktu z rodzicem. Nie ulega bowiem wąt-pliwości, że wola każdego człowieka jest elementem jego życia osobistego, podlegającego ochronie prawnej, a w przypadku dzieci – w szczególności na poziomie międzynarodowym (zob.: art. 12 Konwencji nowojorskiej; art. 3 oraz art. 6 lit. b i c Europejskiej konwencji o wykonywaniu praw dzieci, sporządzonej w Strasburgu dnia 25 stycznia 1996 r., Dz. U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1128; dalej: Konwencja strasburska), i objętego gwarancją dysponowa-nia tym dobrem według własnego uznania w myśl art. 47 Konstytucji. Nie budzi wątpliwości, że dzieci realizują swe prawa pod kontrolą dorosłych. Za nie-zgodny z powołanymi wzorcami kontroli należy jednak uznać mechanizm prawny, który umożliwia stosowanie sankcji finansowych wobec osoby sprawującej pieczę nad dzieckiem w sytuacji, w której nie wykonuje ona nałożonych na nią obowiązków dotyczących kontaktu dziecka, ale z powodu uwzględnienia woli (zdania) tego właśnie dziecka. Interpretacja art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji – nakazujących zapoznanie się z opinią dziecka w jego własnych sprawach oraz uszanowanie zajętego przez nie stanowiska w miarę możliwości i z uwzględnieniem stopnia jego dojrzałości – nie może prowadzić do traktowania tych przepisów jako pozbawionych bezpośredniego skutku prawnego. Przekonuje o tym zwłaszcza treść art. 81 ustawy zasadniczej, zgodnie z którym pewnych praw określonych w rozdziale II Konstytucji można dochodzić tylko w granicach określonych w ustawie; ustro-jodawca dokonał tu jednak ich taksatywnego wyliczenia, gdyż chodzi o prawa wyłącznie wy- OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 15 rażone w art. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69, art. 71 i art. 74-76 Konstytucji (por. wyrok pełnego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16). 4.2.4. Zaskarżone przepisy – zwłaszcza w sposób zastosowany w sprawie leżącej u podstaw rozpatrywanej skargi konstytucyjnej – nie zapewniają respektowania przez osobę sprawującą pieczę nad dzieckiem prawa tego dziecka do wyrażenia zdania w sprawach doty-czących jego kontaktów z rodzicem (lub innym uprawnionym), zgodnie ze standardami usta-nowionymi w art. 48 ust. 1 zdanie drugie i art. 72 ust. 3 Konstytucji. Dzięki władzy rodziciel-skiej powstaje swoisty trójstronny stosunek prawny: między rodzicami a dzieckiem – z jednej strony – oraz rodzicami a osobami trzecimi – z drugiej. Obowiązek wysłuchania dziecka i uwzględnienia w miarę możliwości jego zdania realizowany jest przede wszystkim w relacji rodzic – dziecko, a także odpowiednio: opiekun – dziecko. Sąd opiekuńczy również musi tę okoliczność mieć na uwadze, wydając postanowienia w trybie art. 59815 § 1 i art. 59816 § 1 k.p.c.; jest on także obowiązany do samodzielnego wysłuchania dziecka przed podjęciem de-cyzji w sprawach dotyczących jego osoby, jeżeli rozwój umysłowy dziecka, stan zdrowia i stopień jego dojrzałości na to pozwalają, a ponadto obowiązany jest w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia (art. 576 § 2 k.p.c.); co wymaga podkreślenia – musi się to odbywać z poszanowaniem art. 72 ust. 3 Konstytucji, art. 12 Konwencji nowojorskiej oraz art. 3 i art. 6 lit. b i c Konwencji strasburskiej. W tym miejscu należy także uwypuklić, że „[n]akaz ochrony dobra dziecka stanowi podstawową, nadrzędną zasadę polskiego systemu prawnego; pojęcie «praw dziecka» w przepisach Konstytucji należy rozumieć jako nakaz za-pewnienia ochrony interesów małoletniego, który w praktyce sam może jej dochodzić w bar-dzo ograniczonym zakresie. Dobro dziecka jest również tą wartością, która determinuje kształt innych rozwiązań instytucjonalnych (nie tylko na gruncie prawa rodzinnego)” (wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16). Zaskarżone przepisy w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, w których niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, nie-wywołanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje, godzą w konstytucyjny standard ochrony dobra dziecka. Wydaje się bowiem oczywiste, że swoisty automatyzm groź-by sankcji pieniężnych oraz nałożenia tych sankcji na rodzica (opiekuna) za naruszenia wska-zane odpowiednio w art. 59815 § 1 i art. 59816 § 1 k.p.c., bez względu na okoliczności fak-tyczne, które legły u podstaw tego naruszenia, przeczy funkcji, jaką w założeniu miały speł-niać zaskarżone przepisy. 4.2.5. W związku z powyższym Trybunał uznaje, że art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, w których niewłaściwe wyko-nywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywo-łanym przez osobę, pod której pieczą dziecko to się znajduje, są niezgodne z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji. 5. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżonej regulacji z pozostałymi konstytucyjnymi wzorcami kontroli ze względu na zbędność wydania wy-roku. Orzeczona niezgodność zakresowa art. 59816 § 1 w związku z art. 59815 § 1 k.p.c. z art. 48 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji przekłada się na zbędność orzeka-nia odnośnie do badania zgodności kwestionowanej regulacji z pozostałymi wzorcami kontro-li. Tym samym niniejsze postępowanie – w zakresie badania zgodności kwestionowanych przepisów z normami wywodzonymi z art. 1, art. 2, art. 7, art. 18, art. 21 ust. 1, art. 30, art. 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 33 ust. 1, art. 41 ust. 1, art. 47, art. 48 ust. 1 zdanie pierwsze, art. 52 ust. 1, art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji – podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 uotpTK. OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 16 6. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżonych przepi-sów z aktami prawa międzynarodowego. Należy przypomnieć, że z art. 79 ust. 1 Konstytucji wynika, iż skarga konstytucyjna przysługuje tylko w wypadku, gdy zostały naruszone wolności lub prawa określone w Konsty-tucji. W związku z tym wskazane przez skarżące: a) art. 12 ust. 1 i 2, art. 13 ust. 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 18 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 Kon-wencji nowojorskiej, b) art. 6, art. 8 oraz art. 14 Konwencji rzymskiej – nie mogą stanowić „bezpośrednich” wzorców kontroli w niniejszej sprawie (zob. m.in.: wyroki TK z 8 czerwca 1999 r., sygn. SK 12/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 96 i 7 maja 2002 r., sygn. SK 20/00, OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 29 oraz postanowienia TK z 17 grudnia 2018 r., sygn. Ts 173/17, OTK ZU B/2019, poz. 59 i 27 lutego 2020 r., sygn. Ts 54/19, OTK ZU B/2020, poz. 254). Skoro ustrojodawca nie przewidział możliwości kwestionowania w trybie skargi konstytucyjnej zgodności przepisów aktów normatywnych z aktami prawa międzynarodowego, to – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK – należy umorzyć postępo-wanie w zakresie badania zgodności zaskarżonych przepisów ze wskazanymi regulacjami Konwencji nowojorskiej i Konwencji rzymskiej. 7. Skutek wyroku. Skutkiem niniejszego wyroku nie jest utrata mocy obowiązującej przez art. 59815 § 1 oraz art. 59816 § 1 k.p.c., a tylko wyeliminowanie zakresu tych przepisów, który został wska-zany w sentencji orzeczenia Trybunału jako niekonstytucyjny. Tym samym sądy opiekuńcze – przy rozpatrywaniu wniosków o zagrożenie zapłatą określonej sumy pieniężnej oraz o zobo-wiązanie do zapłaty tej sumy – obowiązane będą z urzędu wziąć pod uwagę, czy do niewyko-nania albo niewłaściwego wykonania obowiązków przez osobę, pod której pieczą znajduje się dziecko, doszło w wyniku uwzględnienia woli dziecka (wyrażonej samodzielnie, bez wpływu osoby, pod której pieczą się ono znajduje). Stosownie do art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz art. 4011 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. niniejszy wyrok stanowi dla skarżących podstawę do wznowienia postępowania. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Michała Warcińskiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2022 r., sygn. akt SK 3/20 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda-nie odrębne od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r. w sprawie o sygn. akt SK 3/20. Postępowanie w niniejszej sprawie, także w zakresie, w którym Trybunał wydał wy-rok, powinno zostać umorzone ze względu na niedopuszczalność wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. W postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, wszczętym skargą konstytucyj-ną, możliwe jest wydanie wyroku tylko po spełnieniu przesłanek wymienionych w art. 79 OTK ZU A/2022 SK 3/20 poz. 46 17 ust. 1 Konstytucji. W szczególności ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji pu-blicznej, wydane na podstawie zaskarżonych w skardze przepisów, musi dotyczyć konstytu-cyjnych wolności i praw wyłącznie skarżącego. W niniejszej sprawie skargę konstytucyjną złożyły dwie osoby – matka oraz jej córka. Ostateczne orzeczenie sądu, którego wymaga art. 79 ust. 1 Konstytucji, a wskazane w skar-dze, skierowane jest wyłącznie do skarżącej matki, nakazując jej zapłatę oznaczonej kwoty pieniężnej. Córka jako skarżąca nie spełniła zatem wymagania przedstawienia ostatecznego orzeczenia w sprawie, które rozstrzygałoby o jej konstytucyjnych wolnościach lub prawach, dlatego postępowanie co do niej należało umorzyć. Postępowanie należało umorzyć także wobec skarżącej matki. O ile przedstawiła ona ostateczne orzeczenie sądu, o tyle nawet najbardziej wysublimowana wykładnia nie może podważyć oczywistego stwierdzenia, że wzorce kontroli wskazane w skardze, a przyjęte przez Trybunał w sentencji wyroku, to przepisy, które w jakimkolwiek zakresie nie dotyczą wolno-ści i praw tej skarżącej. Według Trybunału, przedmiot kontroli jest niezgodny z art. 48 ust. 1 zdaniem drugim oraz art. 72 ust. 3 Konstytucji. Pierwszy z wymienionych przepisów stanowi, że prawo rodziców do wychowania dzieci powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. Reguła ta stoi zatem wy-łącznie na straży wolności i praw dziecka, ograniczając prawo rodziców do jego wychowywa-nia, określone w art. 48 ust. 1 zdaniu pierwszym Konstytucji. Z kolei w myśl drugiego wzorca kontroli, w toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są obowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziec-ka. Także ten przepis nie pozostawia wątpliwości, że dotyczy wyłącznie wolności i praw dziecka. W niniejszym postępowaniu stroną skarżącą, wobec której sąd wydał ostateczne orze-czenie, jest nie dziecko, ale jego matka. Prowadzi to do wniosku, że powołane w wyroku wzorce kontroli były nieadekwatne, dlatego wydanie wyroku w sprawie było niedopuszczalne. Zaskarżone przepisy mogą budzić wątpliwości, także natury konstytucyjnej. Zagadnie-nie, czy są to wątpliwości uzasadniające orzeczenie o niezgodności tych przepisów z Konsty-tucją, nie może być w niniejszym zdaniu odrębnym z oczywistych względów rozważane. Na-leży tylko podkreślić, że dopuszczalność oceny zgodności zaskarżonych przepisów z aktem wyższego rzędu obwarowana jest bezwzględnymi przesłankami konstytucyjnymi i ustawo-wymi. Nie zmieniają tego nawet najbardziej szlachetne, choć dyskusyjne, pobudki, które mo-gły towarzyszyć Trybunałowi przy orzekaniu w niniejszej sprawie. Kierowanie się nimi nie może przekreślać fundamentalnych reguł procesowych, które stanowią założenia instytucji prawnej o randze konstytucyjnej. Zmiana jej modelu nie należy do kompetencji Trybunału, ale ustrojodawcy. Mając powyższe na uwadze, złożyłem zdanie odrębne do niniejszego wyroku.