SK 32/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 lutego 2025 r. Pozycja 11 POSTANOWIENIE z dnia 22 stycznia 2025 r. Sygn. akt SK 32/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Krystyna Pawłowicz Wojciech Sych – sprawozdawca Bogdan Święczkowski, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 stycznia 2025 r., skargi konstytucyjnej I.C. o zbadanie zgodności: art. 50536 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360) z zasadą demokratycznego państwa prawa wyrażo-ną w art. 2 Konstytucji i zasadą prawa do sądu wyrażoną w art. 45 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. 16 lipca 2015 r. Sąd Rejonowy w L. wydał w elektronicznym postępowaniu upomi-nawczym nakaz zapłaty (sygn. akt […]) wobec I.C. (dalej: skarżący). Postanowieniem tego sądu z 2 września 2015 r., wydanym przez referendarza sądowego, nakazowi zapłaty nadano klauzulę wykonalności. Skarżący wniósł sprzeciw od nakazu zapłaty oraz skargę na postano-wienie o nadaniu klauzuli wykonalności. Sąd Rejonowy w L., postanowieniem z 13 stycznia 2017 r., wydanym przez referendarza sądowego, przekazał sprawę do rozpoznania sądowi właściwości ogólnej pozwanego, tj. do Sądu Rejonowego w Ż., stwierdzając, że nakaz zapła-ty nie został doręczony skutecznie, a w wyniku złożenia sprzeciwu utracił moc w całości. Jednocześnie Sąd Rejonowy w L., postanowieniem z 17 stycznia 2017 r., uchylił postanowie-nie o nadaniu nakazowi zapłaty klauzuli wykonalności, uznając, że wobec braku doręczenia nakaz zapłaty się nie uprawomocnił. Skarżący wniósł skargę na postanowienie z 13 stycznia 2017 r. Wskutek wniesienia skargi postanowienie to utraciło moc, a Sąd Rejonowy w L., roz-poznając sprawę jako sąd pierwszej instancji, postanowieniem z 3 lutego 2017 r., przekazał OTK ZU A/2025 SK 32/20 poz. 11 2 sprawę do rozpoznania sądowi właściwości ogólnej pozwanego, tj. do Sądu Rejonowego w Ż. Skarżący złożył wówczas zażalenie na postanowienie z 3 lutego 2017 r., które Sąd Okręgowy w L. oddalił postanowieniem z 26 lutego 2018 r. (sygn. akt […]). W skardze konstytucyjnej z 20 sierpnia 2018 r. skarżący wniósł o stwierdzenie nie-zgodności art. 50536 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360; dalej: kodeks, k.p.c.) z zasadą demokratycznego państwa prawa wyrażoną w art. 2 Konstytucji i zasadą prawa do sądu wyrażoną w art. 45 Konstytucji. Uzasadniając podniesione w skardze zarzuty, skarżący wskazał, że zasada demokra-tycznego państwa prawnego, jako zasada naczelna i ogólna, obejmuje swoim zakresem zbiór zasad bardziej szczegółowych o zróżnicowanym charakterze prawnym i niejednakowej mocy prawnej, w tym zasadę prawa do sądu sformułowaną w art. 45 Konstytucji. Jest ona klauzulą generalną, której adresatem jest nie tylko ustawodawca, lecz także organy stosujące prawo, w szczególności sądy. Zasada ta stanowi najogólniejszy wzorzec kontroli, stąd konieczne jest wskazanie na jej złamanie łącznie z uchybieniem zasadzie prawa do sądu, która w niniejszej sprawie została naruszona w pierwszej kolejności. Skarżący dopatruje się przekroczenia zasady prawa do sądu w stosowaniu w elektro-nicznym postępowaniu upominawczym art. 50536 k.p.c. Zgodnie z tą zasadą, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właści-wy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. W toku postępowania dotyczącego skarżącego sądy nie zajęły się sprawą merytorycznie i pominęły zgłaszane przez niego okoliczności. Jego stanowisko nie było brane pod uwagę na żadnym etapie postępowania, gdyż sądy orzekające ograniczały się jedynie do rozstrzygnięć formalnych, nie uwzględniając przedstawianego im stanu faktycznego. Działania sądów wywołały u skarżącego przekonanie, że wnoszone przez niego środki zaskarżenia są ignorowane i że nie bierze się pod uwagę, wbrew zasadzie słusz-ności i sprawiedliwości, oczywistej bezzasadności powództwa, niepopartego żadnymi dowo-dami. Z tych względów należy, jego zdaniem, zbadać, czy art. 50536 k.p.c. w zakresie, w ja-kim zwalnia sąd prowadzący elektroniczne postępowanie upominawcze z obowiązku meryto-rycznego badania powództwa w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu przez pozwanego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gwarantującym każdemu prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy. 2. W piśmie z 23 grudnia 2020 r. w imieniu Sejmu stanowisko w sprawie zajął jego Marszałek, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na niedopuszczalność wy-dania wyroku. Na wypadek nieuwzględnienia wniosku o umorzenie postępowania w całości, Marszałek wniósł o stwierdzenie, że art. 50536 zdanie pierwsze k.p.c. w brzmieniu obowiązu-jącym od 8 września 2016 r. do 6 lutego 2020 r. w zakresie, w jakim nie przewiduje meryto-rycznego badania powództwa przez sąd w elektronicznym postępowaniu upominawczym w wypadku prawidłowego wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Marszałek Sejmu poddał analizie skargę konstytucyjną przede wszystkim z perspek-tywy warunków dopuszczalności jej merytorycznego rozpoznania, czyniąc w tym zakresie kilka uwag. Po pierwsze, zauważył, że przepis kodeksu został zakwestionowany w wersji obowią-zującej od 8 września 2016 r., ustalonej przez art. 2 pkt 52 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektó-rych innych ustaw (Dz. U. poz. 1311, ze zm.), do 6 lutego 2020 r., jako że dzień później wszedł w życie art. 1 pkt 202 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postę- OTK ZU A/2025 SK 32/20 poz. 11 3 powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.; dalej: ustawa nowelizująca), który nadał temu przepisowi nowe brzmienie. W rozważanej sprawie nie do-szło jednak do uchylenia regulacji, lecz jedynie do jej zmiany. W zakwestionowanej wersji przepis określał konsekwencje prawidłowego wniesienia w elektronicznym postępowaniu upominawczym (dalej: EPU) sprzeciwu od nakazu zapłaty, przewidując utratę w całości mo-cy przez taki nakaz oraz obowiązek przekazania sprawy przez e-sąd do sądu właściwości ogólnej. Nowelizacja zmieniła skutki procesowe prawidłowego wniesienia sprzeciwu, naka-zując w takiej sytuacji umorzenie postępowania. Oznacza to, że rekonstruowana z art. 50536 k.p.c. norma prawna w zakwestionowanym w skardze konstytucyjnej zakresie, dotyczącym braku możliwości merytorycznego rozpoznania sprawy przez e-sąd w wypadku prawidłowe-go wniesienia sprzeciwu, nie została uchylona. Zmiana przepisu nie odnosiła się zatem do kwestii, którą skarżący podważa jako niezgodną z Konstytucją, w konsekwencji czego nie zachodzi ujemna przesłanka procesowa wskazana w art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK, przewidu-jąca umorzenie postępowania w razie utraty mocy obowiązującej przez zaskarżone uregulo-wanie. Po drugie, uwzględniając zasadę związania Trybunału zakresem zaskarżenia, Marsza-łek Sejmu odniósł się do sposobu jego ujęcia przez skarżącego. Zauważył przy tym, że inicja-tor postępowania jako przedmiot kontroli wskazał wyraźnie cały art. 50536 k.p.c., chociaż przepis ten zbudowany był z dwóch zdań, a zastrzeżenia konstytucyjne dotyczą wyłącznie jego zdania pierwszego. Z tego względu jako przedmiot zaskarżenia należy traktować jedynie art. 50536 zdanie pierwsze k.p.c., gdyż w pozostałym zakresie postępowanie podlega umorze-niu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Po trzecie, z uwagi na brzmienie zakwestionowanego przepisu oraz konstrukcję zarzu-tów, precyzując zakres zaskarżenia, należy stwierdzić, że poddana kontroli regulacja nie zwalnia e-sądu z obowiązku merytorycznego badania powództwa w razie prawidłowego wniesienia przez pozwanego sprzeciwu od nakazu zapłaty. Rekonstruowana z przepisu ko-deksu norma takiego obowiązku po prostu nie przewiduje. W konsekwencji Marszałek Sejmu zaproponował własne ujęcie zakresu zaskarżenia, zgodne – w jego przekonaniu – z intencja-mi skarżącego. Po czwarte, analiza uzasadnienia skargi konstytucyjnej prowadzi do wniosku, że skar-żący zakwestionował przyjęty przez ustawodawcę katalog skutków procesowych prawidło-wego wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty w EPU, upatrując niezgodności z Konstytucją w braku wskazania jako jednego z nich możliwości merytorycznego rozpatrzenia powództwa. Podstawowym zagadnieniem pozostaje zatem zakwalifikowanie owego braku jako podlegają-cego kognicji Trybunału pominięcia prawodawczego lub jako pozostającego poza jego kon-trolą zaniechania prawodawczego. Opowiadając się za drugim rozwiązaniem, Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że kształt zaskarżonej regulacji jest efektem intencjonalnego i uzasad-nionego działania ustawodawcy; nie mamy tu zarazem do czynienia z luką tetyczną. Regula-cja zawarta w zaskarżonym przepisie nie jest ani za wąska, ani nie pomija treści istotnych dla przedmiotu i celów EPU założonych przez prawodawcę. Pożądana przez skarżącego regula-cja, umożliwiająca merytoryczne rozstrzyganie przez e-sąd o roszczeniu w wypadku prawi-dłowego wniesienia sprzeciwu, nie jest również niezbędna do realizacji założeń EPU; wręcz przeciwnie – jej wdrożenie spowodowałoby jego dysfunkcjonalność. Po piąte, jednym z wzorców kontroli uczyniona została zasada demokratycznego pań-stwa prawnego, przy czym skarżący nie traktuje jej konsekwentnie, gdyż w petitum skargi konstytucyjnej wskazuje ją jako wzorzec autonomiczny, natomiast w piśmie uzupełniającym – jako wzorzec subsydiarny wobec art. 45 ust. 1 Konstytucji. Co jednak istotne, skarżący, powołując się na art. 2 Konstytucji, nie wywodzi z niego nic ponad to, co wynika już z treści art. 45 ust. 1 Konstytucji. Uzasadnia to umorzenie postępowania w tym zakresie ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. OTK ZU A/2025 SK 32/20 poz. 11 4 Na wypadek nieuwzględnienia wniosku o umorzenie postępowania w całości, Marsza-łek przedstawił również analizę dotyczącą istoty zarzutów skierowanych przeciw zakwestio-nowanej regulacji z perspektywy wymogów stawianych przez art. 45 ust. 1 Konstytucji. Od-nosząc się do kwestii naruszenia prawa do uzyskania rozstrzygnięcia sądowego, stwierdził, że skarżącemu zostało zapewnione prawo do sądu, w tym prawo do merytorycznego rozstrzy-gnięcia, niemniej – na skutek nieuzupełnienia braków formalnych przez powoda – ostatecznie doszło do umorzenia postępowania postanowieniem sądu właściwości ogólnej. 3. W piśmie z 2 marca 2021 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Prokurator Generalny zauważył przede wszystkim, że skarga konstytucyjna została wniesiona przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, która nadała art. 50536 k.p.c. nowe brzmienie. Dokonana zmiana dotyczyła dwóch kwestii. Z jednej strony dopuszczono możli-wość zaskarżenia nakazu zapłaty wydanego w EPU jedynie w części, z drugiej zaś odstąpiono od reguły kontynuacji postępowania, które aktualnie podlega umorzeniu w razie wniesienia sprzeciwu przez pozwanego. W świetle tego, pomimo nowelizacji, zaskarżony przepis nadal wyraża normę zwalniającą sąd prowadzący EPU z obowiązku merytorycznego badania po-wództwa w rozważanej sytuacji. Należy zatem przyjąć, że norma ta nie utraciła mocy obo-wiązującej, chociaż konieczne jest tu poczynienie dodatkowych uwag. Po pierwsze, art. 50536 k.p.c. w zakwestionowanej wersji składał się z dwóch zdań. W pierwszym określono skutek prawidłowego wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty pole-gający na utracie mocy przez nakaz w całości oraz przekazaniu sprawy do sądu właściwości ogólnej, a w drugim ustanowiono zasadę, że w takiej sytuacji nie pobiera się opłaty uzupeł-niającej. Zasada ta nie została zakwestionowana w skardze konstytucyjnej, więc jej wyelimi-nowanie w nowym brzmieniu przepisu jest irrelewantne dla przedmiotu zaskarżenia w niniej-szej sprawie. Po drugie, zakresowe określenie przedmiotu zaskarżenia wynikające z uzasadnienia skargi konstytucyjnej jest nieścisłe. Użycie w nim formuły, że art. 50536 k.p.c. zwalnia sąd prowadzący EPU z obowiązku merytorycznego badania powództwa, może bowiem sugero-wać, iż zakwestionowany przepis nie nakłada na sąd takiego obowiązku (nie wyłącza jednak takiej możliwości) oraz że owo zwolnienie stanowi odstępstwo od odmiennej co do istoty reguły. W rzeczywistości sąd w EPU jest nie tyle zwolniony z obowiązku merytorycznego badania powództwa, ile w ogóle takiego badania nie przeprowadza. Wynika to z charaktery-styki samego EPU, odznaczającego się szeregiem uproszczeń, w tym polegających na tym, że materiałem procesowym relewantnym dla oceny merytorycznych przesłanek wydania nakazu zapłaty są same przytoczenia faktyczne. Model tego postępowania nie pozostawia miejsca na prowadzenie postępowania dowodowego, lecz zakłada jedynie sumaryczną ocenę zgłoszone-go roszczenia w oparciu o twierdzenia pozwu. Należy pamiętać, że w EPU powód powinien wskazać dowody na poparcie swoich twierdzeń, lecz do pozwu nie dołącza dowodów. Mery-torycznej oceny powództwa nie wywołuje także wniesienie sprzeciwu od nakazu zapłaty, który – jako szczególny środek zaskarżenia – ma charakter wyłącznie anulacyjny. Uwzględ-niając poczynione uwagi, można przyjąć, że w rzeczywistości zarzut skarżącego dotyczy nie tyle konstrukcji sprzeciwu, ile koncepcji ukształtowania całego EPU. Prokurator Generalny podkreślił, że w niniejszej sprawie skuteczne wniesienie sprze-ciwu spowodowało przekazanie sprawy sądowi właściwemu, a w konsekwencji otworzyło możliwość zbadania zasadności powództwa. W skardze konstytucyjnej nie wyjaśniono przy tym, w jaki sposób miałoby to naruszyć przysługujące skarżącemu prawo do sądu. OTK ZU A/2025 SK 32/20 poz. 11 5 4. Rzecznik Praw Obywatelskich, zawiadomiony o toczącym się postępowaniu w sprawie niniejszej skargi konstytucyjnej, poinformował w piśmie z 27 kwietnia 2020 r., że nie zgłasza w nim swojego udziału. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna-łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne-go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Skarga kon-stytucyjna powinna przy tym spełniać warunki określone w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2. Skarga konstytucyjna inicjująca postępowanie w niniejszej sprawie nie spełnia wy-mogów warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie, co pociągnęło za sobą konieczność umorzenia postępowania w całości na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Przedmiotem skargi może być bowiem jedynie zarzut niezgodności określonej regulacji prawnej z Konstytucją, jeżeli na podstawie tej regulacji podjęto rozstrzygnięcie negatywnie ingerujące w konstytucyjne wolności lub prawa jednostki. Trybunał Konstytucyjny uznał, że skarżący nie wykazał, by w jego sprawie doszło do naru-szenia praw lub wolności określonych w Konstytucji. Jednocześnie skarga konstytucyjna obarczona była poważnymi wadami dotyczącymi braku wystarczającego uzasadnienia przed-stawionych zarzutów. 3. Podniesione w skardze zarzuty niezgodności z Konstytucją zostały sformułowane wobec art. 50536 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: k.p.c.) w brzmieniu ustalonym przez art. 2 pkt 52 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postę-powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1311, ze zm.), obowiązującym od 8 września 2016 r. do 6 lutego 2020 r. Przepis ten stanowił: „W razie prawidłowego wnie-sienia sprzeciwu nakaz zapłaty traci moc w całości, a sąd przekazuje sprawę do sądu według właściwości ogólnej. W takim przypadku nie pobiera się opłaty uzupełniającej od pozwu”. Przywołane uregulowanie, jak wynika z uzasadnienia skargi konstytucyjnej, zostało zaskar-żone w zakresie, w jakim zwalnia sąd prowadzący elektroniczne postępowanie upominawcze z obowiązku merytorycznego badania powództwa w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu przez pozwanego. Skarżący zakwestionował rozważane rozwiązanie jako niezgodne, jego zdaniem, z zasadą demokratycznego państwa prawnego, wyrażoną w art. 2 Konstytucji, oraz z art. 45 Konstytucji. 4. Umarzając postępowanie w niniejszej sprawie, Trybunał Konstytucyjny wziął pod uwagę mankamenty wniesionej skargi konstytucyjnej, uniemożliwiające jej merytoryczne rozpoznanie. Wstępnie należało poczynić dwie uwagi. Po pierwsze, zgodnie z jednolitym orzecz-nictwem Trybunału zasada demokratycznego państwa prawnego, wyrażona w art. 2 Konsty-tucji, nie stanowi samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu zainicjowanym wniesie-niem skargi konstytucyjnej, chyba że skarżący wywodzi z niej prawa lub wolności konstytu- OTK ZU A/2025 SK 32/20 poz. 11 6 cyjne inne niż wskazane w przepisach szczegółowych Konstytucji. W niniejszej sprawie skarżący wyprowadził jednak z tej zasady, wskazanej w skardze konstytucyjnej jako samo-dzielny wzorzec kontroli, wyłącznie przysługujące mu prawo do sądu uregulowane już wy-raźnie w art. 45 Konstytucji. Po drugie, skarga konstytucyjna nie zawierała żadnego uzasad-nienia zarzutów niezgodności z Konstytucją w odniesieniu do art. 50536 zdanie drugie k.p.c., regulującego kwestię opłaty uzupełniającej w wypadku prawidłowego wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty oraz w zakresie uchybienia art. 45 ust. 2 Konstytucji, normującego prze-słanki wyłączenia jawności rozprawy. Podstawowe znaczenie dla umorzenia postępowania miało jednak to, że skarżący nie wykazał, by w jego sprawie doszło do naruszenia przysługującego mu prawa do sądu. Art. 50536 zdanie pierwsze k.p.c. przewidywał bowiem, że w wyniku prawidłowego wniesie-nia sprzeciwu od nakazu zapłaty wydanego w elektronicznym postępowaniu upominawczym taki nakaz traci moc w całości, a sąd przekazuje sprawę do rozpoznania sądowi według wła-ściwości ogólnej. Zapadłe w sprawie skarżącego postanowienie o przekazaniu sprawy umoż-liwiło zatem właśnie merytoryczne zbadanie wniesionego przeciwko niemu powództwa. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że na skutek nieuzupełnienia braków pozwu przez po-woda – jak poinformował Marszałek Sejmu – postępowanie zostało ostatecznie umorzone. Skarżący nie wyjaśnił, w jaki sposób orzeczenie sądowe wydane w jego sprawie miałoby prowadzić do naruszenia prawa do sądu statuowanego przez art. 45 ust. 1 Konstytucji. Nie przedstawił zarazem wymaganego uzasadnienia zarzutu stawianego zakwestionowanej regu-lacji.