SK 34/14

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 17 września 2018 r. Pozycja 49 WYROK z dnia 19 czerwca 2018 r. Sygn. akt SK 34/14* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz – przewodniczący Leon Kieres Piotr Pszczółkowski Stanisław Rymar – sprawozdawca Piotr Tuleja, protokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem skarżącej oraz Sejmu i Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 19 czerwca 2018 r., skargi konstytucyjnej Spółdzielni Mieszkaniowej „Bródno” z sie-dzibą w Warszawie o zbadanie zgodności: 1) art. 11 ust. 24 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkanio-wych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116, ze zm.), dodanego ustawą z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873), z art. 64 ust. 2, art. 58 oraz z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 11 ust. 21 ustawy z 15 grudnia 2000 r. powołanej w punkcie 1, w brzmie-niu nadanym ustawą z 14 czerwca 2007 r. powołaną w punkcie 1, z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Kon-stytucji, o r z e k a: 1. Art. 11 ust. 21 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkanio-wych (Dz. U. z 2018 r. poz. 845), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873), jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Art. 11 ust. 24 ustawy z 15 grudnia 2000 r. powołanej w punkcie 1, dodany ustawą z 14 czerwca 2007 r. powołaną w punkcie 1: * Sentencja została ogłoszona dnia 26 czerwca 2018 r. w Dz. U. poz. 1230. OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 2 a) jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 58 Konsty-tucji, b) w zakresie, w jakim dotyczy sytuacji, w której wygaśnięcie prawa do lokalu nastąpiło przed wejściem w życie ustawy z 14 czerwca 2007 r. powołanej w punkcie 1, jest niezgodny z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 3 października 2013 r. Spółdzielnia Mieszkaniowa „Bródno” z siedzibą w Warszawie (dalej: skarżąca) wniosła o stwierdzenie niezgodności: art. 11 ust. 24 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116, ze zm.; dalej: ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych lub u.s.m.), dodanego ustawą z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873, ze zm.; dalej: ustawa nowelizacyjna z 2007 r.), z art. 64 ust. 2, art. 58 oraz z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, oraz art. 11 ust. 21 u.s.m., w brzmieniu nadanym ustawą nowelizacyjną z 2007 r., z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Okoliczności i argumentację podane w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skar-żąca uzupełniła w piśmie z 3 lutego 2014 r. w odpowiedzi na wezwanie do usunięcia braków formalnych skargi (zarządzenie z 23 stycznia 2014 r.). 1.2. Skarżąca wniosła także pismo z 1 września 2017 r., w którym przedstawia swoje stanowisko w kwestii wpływu na skargę konstytucyjną kolejnej zmiany ustawy o spółdziel-niach mieszkaniowych, dokonanej z mocą od 9 września 2017 r. ustawą z dnia 20 lipca 2017 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, ustawy – Kodeks postepowania cywilnego oraz ustawy – Prawo spółdzielcze (Dz. U. poz. 1596), oraz ustosunkowała się do stanowiska Prokuratora Generalnego. 1.3. Skarga konstytucyjna dotyczy zasad rozliczenia pomiędzy skarżącą, a spadkobier-czyniami członka Spółdzielni, z tytułu wygaśnięcia przysługującego H.L. spółdzielczego lo-katorskiego prawa do lokalu mieszkalnego (dalej: prawo do lokalu). Członek spółdzielni zmarł 20 stycznia 2007 r. i z tym dniem wygasło jego prawo do lokalu. Spadek po tym człon-ku objęli w częściach równych: jego trzy córki i syn. Spór, którego rozstrzygnięcie stanowi przyczynę skargi konstytucyjnej, toczył się pomiędzy córkami członka spółdzielni (dalej: osoby uprawnione), oraz skarżącą. Spór ten dotyczył wysokości należnej osobom uprawnio-nym spłaty. 1.3.1. Opróżnienie lokalu przez osoby uprawnione nastąpiło 20 stycznia 2010 r., a więc po upływie trzech lat od daty wygaśnięcia prawa do lokalu. Po opróżnieniu lokalu skarżąca sprzedała go osobie trzeciej, natomiast z osobami uprawnionymi rozliczyła się wy-płacając im kwoty odpowiadające ich udziałom w zwaloryzowanym wkładzie mieszkanio-wym, stanowiącym 71% wartości rynkowej lokalu ustalonej przy przyjęciu wyceny rynkowej na dzień wygaśnięcia prawa do lokalu, pomniejszonej o kwotę umorzonego kredytu oraz koszt operatu szacunkowego. OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 3 1.3.2. Istota prawna sporu sprowadza się do tego, że skarżąca obliczyła należność osób uprawnionych według art. 11 u.s.m. w wersji obowiązującej w dniu wygaśnięcia prawa do lokalu (20 stycznia 2007 r.), natomiast osoby uprawnione powoływały się na wersję tych przepisów obowiązującą w dacie opróżnienia lokalu (20 stycznia 2010 r.), a więc wersję zmienioną ustawą nowelizacyjną z 2007 r. z mocą od 31 lipca 2007 r. Osoby uprawnione, stojąc na stanowisku, że podstawą rozliczenia, zgodnie z nowym brzmieniem ustawy, powin-na być pełna kwota ceny uzyskanej przez skarżącą ze sprzedaży lokalu, wystąpiły z pozwem do Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Północ w Warszawie, I Wydziału Cywilnego (da-lej: sąd rejonowy). 1.3.3. Sąd rejonowy wyrokiem z 14 października 2011 r. zasądził od skarżącej na rzecz osób uprawnionych dochodzone przez nie dopłaty. Rozstrzygnięcie to sąd rejonowy oparł na wykładni ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z 29 czerwca 2010 r., sygn. akt III CSK 295/09, której zasadnicza teza brzmi, że skoro warunkiem wypłaty na rzecz osób uprawnionych, zgodnie z wersją ustawy obowiązują-cą przed nowelizacją z 2007 r., było opróżnienie lokalu, to stosunek prawny pomiędzy skar-żącą a osobami uprawnionymi mógł powstać dopiero po spełnieniu tego warunku, a więc podlega on przepisom art. 11 u.s.m. w wersji, która weszła w życie 31 lipca 2007 r. 1.3.4. Złożona przez skarżącą apelacja od wyroku Sądu Rejonowego została oddalona przez Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie IV Wydział Cywilny-Odwoławczy (da-lej: sąd okręgowy) wyrokiem z 28 maja 2013 r. Sąd okręgowy podzielił w całości ustalenia faktyczne sądu rejonowego (stan faktyczny był bezsporny między stronami) oraz dokonaną przez ten sąd ich prawną ocenę – i przyjął je za własne. 1.3.5. Z uwagi na niedopuszczalność, zgodnie z art. 3982 k.p.c., skargi kasacyjnej ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia (poniżej 50 000 zł w stosunku do każdej z osób uprawnionych), skarżącej nie przysługiwała skarga kasacyjna od wyroku sądu okręgowego. Wyczerpała ona zatem drogę prawną w rozumieniu art. 77 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072). 1.4. W skardze konstytucyjnej wskazane zostały jako przedmiot kontroli dwa przepisy ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych: art. 11 ust. 21, w brzmieniu nadanym ustawą nowe-lizacyjną z 2007 r., oraz art. 11 ust. 24, dodany ustawą nowelizacyjną z 2007 r. Skarżąca kie-ruje swoje zarzuty zarówno do treści jednego i drugiego przepisu, do ich łącznego skutku w zakresie stosunku związanego z obowiązkiem zaspokojenia roszczeń osób uprawnionych z tytułu wygaśnięcia prawa do lokalu, jak i w szczególności do skutku zastosowania tych przepisów w sytuacji, gdy prawo do lokalu wygasło pod rządem wersji ustawy obowiązującej przed nowelizacją z 2007 r., natomiast lokal został opróżniony już pod rządem przepisów znowelizowanych. Skarga konstytucyjna koncentruje się przede wszystkim na art. 11 ust. 24 u.s.m., a na-stępnie na art. 11 ust. 21 tej ustawy. Przed przejściem do szczegółowego uzasadnienia skargi skarżąca przedstawia jako jej przyczynę interpretację zaskarżonych przepisów, która została ugruntowana wyrokiem SN z 29 czerwca 2010 r. o sygn. akt III CSK 295/09 i podzielona przez sądy niższych instancji orzekające w analogicznych sprawach, a zgodnie z którą okre-ślone w art. 11 ust. 21 u.s.m. prawo osoby uprawnionej do wypłaty z tytułu wygaśnięcia prawa do lokalu powstaje, w świetle art. 11 ust. 24 u.s.m., dopiero z chwilą opróżnienia lokalu. 1.4.1. Skarżąca podnosi, że art. 11 ust. 24 u.s.m. po nowelizacji z 2007 r. nie zapewnia równej ochrony własności i praw majątkowych, dyskryminując skarżącą jako spółdzielnię w stosunku do osób uprawnionych, które nie pokryły pełnych kosztów budowy lokalu. Wyni-ka to w szczególności stąd, że spółdzielnia obowiązana jest do zaspokojenia ich roszczenia według oszacowanej wartości rynkowej lokalu przed uzyskaniem możliwości jego sprzedaży, wobec czego musi angażować inne swoje środki. Ponadto upływ czasu pomiędzy wygaśnię- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 4 ciem prawa do lokalu a opróżnieniem lokalu może powodować skutki niekorzystne dla spół-dzielni. Jeżeli wycena szacunkowa okaże się wyższa od ceny faktycznie uzyskanej ze sprze-daży w drodze przetargu, dochodzi do arbitralnego umniejszenia wartości majątku spółdzielni przez pozbawienie jej własności praw majątkowych. Taki skutek wiąże skarżąca także z ko-niecznością zadysponowania innymi środkami spółdzielni na pokrycie roszczeń osób upraw-nionych. Zdaniem skarżącej, stanowi to naruszenie art. 64 ust. 2 Konstytucji. 1.4.2. Skarżąca charakteryzuje wynikający z art. 11 ust. 24 u.s.m. system rekompensa-ty z tytułu wygaśnięcia prawa do lokalu jako nieadekwatny i przypadkowy. Jej zdaniem, utrwalona w orzecznictwie sądowym praktyka związania wyceny wartości rynkowej lokalu z datą jego faktycznego wydania spółdzielni prowadzi do wykreowania przypadkowych bene-ficjentów. W sprawie skarżącej doszło także z tego powodu do naruszenia statutowych roz-wiązań w kwestii rekompensaty, które powinny zostać zastosowane na podstawie art. 8 pkt 3 u.s.m. w wersji obowiązującej przed nowelizacją z 2007 r., z uwagi na wcześniejsze wyga-śnięcie prawa do lokalu, co stanowi niedopuszczalne wkroczenie w sferę autonomii spół-dzielni. Skarżąca wiąże ten skutek z przyjęciem przez sądy w drodze interpretacji zasady sto-sowania do rozliczenia z osobami uprawnionymi regulacji wprowadzonej przez ustawę nowe-lizacyjną z 2007 r., jeśli opróżnienie lokalu nastąpiło później. Zdaniem skarżącej, spółdzielnia miała prawo, w braku przepisu przejściowego w ustawie nowelizacyjnej z 2007 r., przyjąć na podstawie wspomnianego art. 8 pkt 3 poprzedniej wersji ustawy statutowe rozwiązanie także kwestii intertemporalnych. Skarżąca jako spółdzielnia, a więc dobrowolne zrzeszenie samo-rządne, nie może podlegać nadmiernej ingerencji w jej „sprawy strukturalne”. Zaskarżony przepis zawiera nadmierną i nieuzasadnioną ingerencję w rozliczenie praw do lokali wyga-słych przed wejściem w życie zmienionej wersji ustawy, co stanowi, zdaniem skarżącej, naru-szenie art. 58 Konstytucji. 1.4.3. Skarżąca podnosi, że art. 11 ust. 24 u.s.m. narusza zasady przyzwoitej legislacji. Regulacja jest niekonsekwentna, ponieważ z jednej strony wyznacza spółdzielni termin trzy-miesięczny od daty opróżnienia lokalu na jego zbycie w trybie przetargu, z drugiej natomiast wymagalność roszczenia osób uprawnionych o rozliczenie na podstawie wartości rynkowej następuje już w dniu opróżnienia lokalu. Dodatkowy problem interpretacyjny wynika z za-strzeżenia w art. 11 ust. 21 u.s.m., że wypłacona kwota – wymagalna (zdaniem skarżącej) w dniu opróżnienia – nie może przekroczyć faktycznie uzyskanej kwoty sprzedaży. Poza tym, dzień opróżnienia lokalu przez osobę, której (jak osobom uprawnionym w niniejszej sprawie) przysługuje roszczenie o przyjęcie do spółdzielni na podstawie art. 15 u.s.m., zależy wyłącz-nie od dobrej woli tej osoby i jest zupełnie niezależny od spółdzielni. Stanowi to naruszenie prawa własności spółdzielni oraz zasady pewności prawa i ma charakter dyskryminacyjny. Wreszcie osoby uprawnione, które nie poniosły pełnych kosztów budowy, niesłusznie otrzy-mują na podstawie tych przepisów „zasadniczo pełną wartość rynkową” lokalu. W efekcie zaskarżony przepis narusza zdaniem skarżącej art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 1.4.4. Art. 11 ust. 21 u.s.m. w wersji ustalonej ustawą nowelizacyjną z 2007 r. skarżąca zarzuca, że narusza on obowiązek ustawodawcy zapewnienia równej ochrony własności i praw majątkowych przez arbitralne umniejszenie wartości ekonomicznej majątku spółdziel-ni, polegające na braku możliwości dysponowania wartością rynkową lokalu do dnia jego sprzedaży w trybie przetargu. Spółdzielnia bowiem musi znaleźć środki na wypłatę dla osób uprawnionych, zanim kwotę tę (teoretycznie) „odzyska” w wyniku przetargu. Skarżąca powo-łuje się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, zgodnie z którym ustawowe rozwiąza-nia prowadzące do przejścia własności między podmiotami powinny przewidywać obowiązek świadczenia wzajemnego. Zdaniem skarżącej, taka regulacja narusza art. 64 ust. 2 Konstytu-cji. OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 5 1.4.5. Art. 11 ust. 21 u.s.m. skarżąca zarzuca ponadto, że prowadzi on do zróżnicowa-nia sytuacji prawnej osób uprawnionych w zależności od tego, czy wykonały w terminie ob-owiązek opróżnienia lokalu, czy nie. Jest to przy tym zróżnicowanie mogące w związku ze zmianami sytuacji rynkowej działać na korzyść osób, które nie wykonały swojego obowiązku w terminie; w szczególności zaś działa na korzyść osób, które (jak w niniejszej sprawie) z uwagi na określony własny interes przewlekły opróżnienie lokalu do czasu wejścia w życie wersji ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, ustalonej ustawą nowelizacyjną z 2007 r. Taka regulacja prowadzi zdaniem skarżącej do podważenia zasady ochrony praw majątko-wych słusznie nabytych, jest niejasna i wewnętrznie sprzeczna i prowadzi do wstecznego sto-sowania prawa do stosunków prawnych zamkniętych bez żadnego aksjologicznego uzasad-nienia. W rezultacie, zdaniem skarżącej, art. 11 ust. 21 u.s.m., uzupełniony wykładnią sprzeczną z Konstytucją, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji. 2. W piśmie z 29 października 2015 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Gene-ralny. Według Prokuratora: – art. 11 ust. 24 u.s.m., dodany ustawą nowelizacyjną z 2007 r., jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 oraz w związku z art. 31 ust. 3 i nie jest niezgod-ny z art. 58 Konstytucji; – art. 11 ust. 21 u.s.m., w brzmieniu nadanym ustawą nowelizacyjną z 2007 r., jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 oraz w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji. 2.1. W ocenie Prokuratora Generalnego, roszczenie osoby uprawnionej „o uzyskanie wartości rynkowej lokalu” powstaje nie w dniu wygaśnięcia prawa do lokalu, ale w dniu opróżnienia lokalu. Opróżnienie lokalu także pod rządem art. 11 ust. 2 zdanie drugie u.s.m. w wersji obowiązującej do 30 lipca 2007 r. było zdaniem Prokuratora Generalnego warun-kiem koniecznym uzyskania przez osobę uprawnioną prawa do wypłaty wkładu mieszkanio-wego, wobec czego roszczenie o wypłatę nie przysługiwało przed opróżnieniem lokalu. Pro-kurator Generalny wskazał, że w myśl wyroku SN z 29 czerwca 2010 r., sygn. akt III CSK 295/09, opróżnienie lokalu stanowiło warunek konieczny powstania roszczenia osoby upraw-nionej o wypłatę, a wobec tego przed opróżnieniem lokalu (w rozważanej sprawie zatem przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r.) nie doszło do powstania rozważa-nego stosunku prawnego. Prokurator Generalny przywołał także wyrok SA w Szczecinie z 2 sierpnia 2013 r., sygn. akt I ACa 250/13 (Lex nr 138558), w którym sąd ten wskazał co do warunku opróżnie-nia mieszkania przez osoby uprawnione, że: „[j]ako że warunek ten był niezbędny dla po-wstania ich prawa domagania się wypłaty, zatem fakt jego powstania i istnienia należało oce-niać już na gruncie znowelizowanych przepisów”. Reasumując, Prokurator Generalny uznał, że skarżąca spółdzielnia nie nabyła w poprzednim stanie prawnym, w dniu wygaśnięcia prawa do lokalu, prawa do ochrony swoich praw majątkowych w zakresie przekraczającym obowią-zek rozliczenia na podstawie wartości zwaloryzowanego wkładu mieszkaniowego. 2.2. Prokurator Generalny uznał, że zakwestionowane przepisy nie pozostają w sprzeczności z zasadą niedziałania prawa wstecz. Prokurator powołał się tu na definicję wstecznego działania ustawy ustaloną w wyroku TK z 19 listopada 2008 r., sygn. Kp 2/08 (OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 157). Zdaniem Prokuratora, nie stanowi działania prawa wstecz nakaz zastosowania nowego prawa do roszczeń, które powstaną od dnia wejścia w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r., nawet jeśli wygaśnięcie prawa do lokalu miało miejsce przed tym dniem. Mamy tu do czynienia ze skutkiem retrospektywnym, a nie retroaktywnym OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 6 nowej ustawy, ponieważ nowy przepis nie wywołuje skutków dla stosunków i sytuacji praw-nych w zakresie, w jakim istniały one przed jego wejściem w życie. Zakaz skutku retrospek-tywnego oznaczałby nadmierne ograniczenie swobody ustawodawcy (zob. wyrok TK z 4 czerwca 2006 r., sygn. K 11/04, OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 40). 2.3. Prokurator Generalny uznał za nietrafny zarzut niezgodności art. 11 ust. 24 u.s.m. z art. 58 Konstytucji. Przepis ten nie stanowi adekwatnego wzorca kontroli konstytucyjności tego przepisu, ponieważ zasada samorządności spółdzielni nie może stanowić podstawy dla statutowego uregulowania materii dotyczącej rozliczenia wkładu mieszkaniowego w wypad-ku wygaśnięcia prawa do lokalu, w tym terminu wypłaty (zob. wyrok TK z 27 czerwca 2013 r., sygn. K 36/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 64). Natomiast wskazanie tego terminu przez ustawodawcę w art. 11 ust. 24 u.s.m. stanowi realizację zasad wynikających z art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2.4. Zdaniem Prokuratora Generalnego, art. 11 ust. 24 u.s.m. jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3, i nie jest niezgodny z art. 58 Konstytucji. Natomiast art. 11 ust. 21 u.s.m. jest zgodny zarówno z art. 64 ust. 2, jak z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji. Konstytucyjna ochrona własności i praw majątkowych nie ma charakteru absolutnego; ustawa może wprowadzać ich ogranicze-nia, pod warunkiem że nie naruszają one istoty prawa własności (art. 64 ust. 3 Konstytucji) i nie pozostają w sprzeczności z zasadą proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Art. 64 ust. 2 Konstytucji nie wyklucza zróżnicowania ochrony prawnej własności w oparciu o kryte-ria mające charakter jednoznacznie przedmiotowy (zob. wyrok TK z 6 października 2004 r., sygn. SK 23/02, OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 89). Art. 32 ust. 1 Konstytucji nie wyklucza tak-że zróżnicowania sytuacji podmiotów mających tę samą cechę relewantną, jeżeli kryterium różnicowania pozostaje w racjonalnym związku z celem i treścią danej regulacji, waga intere-su chronionego przez takie zróżnicowanie pozostaje w odpowiedniej proporcji do wagi inte-resów naruszonych przez zróżnicowanie, a kryterium zróżnicowania pozostaje w związku z innymi wartościami, zasadami lub normami konstytucyjnymi uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych (zob. wyrok TK z 3 lipca 2007 r., sygn. SK 1/06, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 73). Wynikająca z zaskarżonych przepisów ingerencja w prawo wła-sności skarżącej jest uzasadniona i nie jest nieproporcjonalna. 3. 10 maja 2018 r. wpłynęło do Trybunału Konstytucyjnego pismo zawierające stano-wisko Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. W imieniu Sejmu Marszałek Sejmu wniósł o stwier-dzenie, że: 1) art. 11 ust. 21 u.s.m., w brzmieniu nadanym ustawą nowelizacyjną z 2007 r., jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 64 ust. 1 Konstytucji; 2) art. 11 ust. 24 u.s.m., dodany ustawą nowelizacyjną z 2007 r., jest zgodny z art. 64 ust. 2 oraz z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 58 ust. 1 Konstytucji. 3.1. Sejm w swoim piśmie wskazuje, że istota skargi sprowadza się do zakwestiono-wania konstytucyjności dwóch norm: a) normy materialnoprawnej, wynikającej zasadniczo z art. 11 ust. 21 u.s.m., nakazującej wypłacenie osobie uprawnionej wartości rynkowej lokalu, oraz b) normy intertemporalnej, zgodnie z którą, jeśli prawo do lokalu wygasło wprawdzie przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r., ale przesłanka opróżnienia lokalu została spełniona dopiero później, do rozliczenia należy stosować powyższą (znowelizowaną) normę merytoryczną. OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 7 3.2. Stanowisko Sejmu w kwestii zgodności normy merytorycznej wynikającej z art. 11 ust. 21 u.s.m. z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 64 ust. 1 Konstytucji opiera się na ustaleniu, że dzień opróżnienia lokalu stanowi o powstaniu, a nie o wymagalności roszczenia osoby uprawnionej (zob. s. 28 stanowiska), oraz stwierdzeniu, że znowelizowana regulacja tego roszczenia nie narusza istoty prawa własności osoby upraw-nionej ani zasady równej ochrony własności i innych praw majątkowych. 3.3. Stanowisko Sejmu w kwestii zgodności normy międzyczasowej wynikającej z art. 11 ust. 24 u.s.m. (w związku – według tego stanowiska – z art. XXVI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 94, ze zm.) opiera się również na ustaleniu, że dzień opróżnienia lokalu stanowi o powstaniu, a nie o wymagalności, roszczenia osoby uprawnionej, przy czym na tej podstawie skonkludowano, iż zaskarżona regulacja stanowi jedynie o retrospektywnym, a nie retroaktywnym, stosowaniu znowelizowanych zasad rozliczenia spółdzielni z osobą uprawnioną. II Na rozprawie strony podtrzymały swoje stanowiska. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot zaskarżenia i kontroli. 1.1. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie były art. 11 ust. 24 oraz art. 11 ust. 21 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2018 r. poz. 845; dalej: ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych lub u.s.m.), pierwszy z nich dodany, a drugi zmieniony ustawą z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873; dalej: ustawa nowelizacyjna z 2007 r.) ze skutkiem od 31 lipca 2007 r. Przepisy te (przytoczone w kolejności wynikającej z ustawy) brzmią następująco: – art. 11 ust. 21 „W wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lo-kalu mieszkalnego spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową tego lokalu. Przysługująca osobie uprawnionej wartość rynkowa nie może być wyższa od kwoty, jaką spółdzielnia uzyska od osoby obejmującej lokal w wyniku przetargu przeprowadzonego przez spółdzielnię zgodnie z postanowieniami statutu”; – art. 11 ust. 24 „Warunkiem wypłaty, o której mowa w ust. 21, jest opróżnienie loka-lu”. 1.2. Z uwagi na treść skargi istotne jest, że zaskarżone przepisy zajęły miejsce nastę-pującej regulacji zawartej w art. 11 ust. 2 i 21 u.s.m. w wersji obowiązującej przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r.: – art. 11 ust. 2 „W wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do loka-lu mieszkalnego, spółdzielnia zwraca zgodnie z postanowieniami statutu osobie uprawnionej wniesiony wkład mieszkaniowy albo jego wniesioną część, zwaloryzowane według wartości rynkowej lokalu. W rozliczeniu tym nie uwzględnia się długu obciążającego członka z tytułu przypadającej na niego części zaciągniętego przez spółdzielnię kredytu na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu wraz z odsetkami, o którym mowa w art. 10 ust. 3. Warun- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 8 kiem wypłaty wartości wkładu mieszkaniowego albo jego części jest opróżnienie lokalu, o którym mowa w art. 7 ust. 1”; – art. 11 ust. 21 „Przysługujący osobie uprawnionej wkład mieszkaniowy, ustalony w sposób przewidziany w ust. 2, nie może być wyższy od kwoty, jaką spółdzielnia jest w sta-nie uzyskać od członka obejmującego dany lokal w trybie przetargu przeprowadzonego przez spółdzielnię”. 1.3. Jak wynika z treści skargi, przedmiotem zaskarżenia są art. 11 ust. 21 i art. 11 ust. 24 u.s.m. Analiza uzasadnienia wskazuje jednak, że przedmiotem zaskarżenia jest także norma ukształtowana w orzecznictwie, stanowiąca łączny efekt treści art. 11 ust. 21 u.s.m. oraz określonej interpretacji art. 11 ust. 24 u.s.m. (przy czym przed nowelizacją z 2007 r. przepis tej samej treści znajdował się w art. 11 ust. 2 zdanie trzecie), zgodnie z którą to normą zobowiązanie spółdzielni i odpowiadające mu prawo osoby uprawnionej do spłaty z tytułu wygaśnięcia prawa do lokalu powstaje w chwili jego opróżnienia i dlatego jego treść kształtu-ją przepisy obowiązujące w tej właśnie chwili. 2. Wzorce kontroli. 2.1. Jako wzorce kontroli skarżąca wskazała: w stosunku do art. 11 ust. 24 u.s.m. – art. 64 ust. 2, art. 58 oraz art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konsty-tucji, a w stosunku do art. 11 ust. 21 u.s.m. – art. 64 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji. 2.2. Trybunał uznał art. 58 Konstytucji za nieadekwatny wzorzec kontroli w stosunku do art. 11 ust. 24 u.s.m. 2.3. Trybunał uznał art. 64 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji za adekwatne wzorce kontroli w stosunku do art. 11 ust. 21 u.s.m. 2.4. Trybunał uznał art. 64 ust. 2 oraz art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji za adekwatne wzorce kontroli w stosunku do art. 11 ust. 24 u.s.m. 3. Spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu w obrocie cywilnoprawnym. 3.1. Tłem sprawy, w związku z którą skarżąca podniosła niekonstytucyjność zaskar-żonych przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, jest regulacja dotycząca prawa do lokalu (spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego). Prawo do lokalu ustanawiane jest przez spółdzielnię mieszkaniową na lokalu stanowiącym własność spół-dzielni. Prawo do lokalu, zgodnie z poglądem panującym w doktrynie i uzasadnionym treścią regulacji ustawowej, nie ma charakteru prawa rzeczowego; zgodnie z art. 9 ust. 1 u.s.m., przez umowę o ustanowienie prawa do lokalu spółdzielnia zobowiązuje się – a zobowiązać się może tylko wobec członka spółdzielni lub wspólnie członka i jego małżonka – do oddania lokalu do używania (skarżąca błędnie kwalifikuje na s. 13 skargi prawo do lokalu jako prawo rzeczowe, co jednak nie ma w niniejszej sprawie znaczenia, ponieważ jako prawo majątkowe podlega ono zasadniczo takiej samej ochronie konstytucyjnej). Konstrukcja art. 9 ust. 1 u.s.m. wskazuje wyraźnie, że umowa o ustanowienie prawa do lokalu ma charakter umowy wzajemnej: druga strona (członek spółdzielni) zobowiązuje się wnieść wkład mieszkaniowy oraz uiszczać opłaty określone w ustawie i w statucie spół-dzielni. Prawo do lokalu jest zatem prawem obligacyjnym wynikającym z umowy wzajemnej, nierozerwalnie związanym ze stosunkiem członkostwa w spółdzielni („dodatkowym” w sto- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 9 sunku do niego) i niezbywalnym. Utrata członkostwa powoduje wygaśnięcie prawa do lokalu; prawo to wygasa w szczególności z chwilą śmierci uprawnionego (art. 11 ust. 1 i art. 15 ust. 2 u.s.m.). 3.2. Przepisy ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych ograniczają swobodę spół-dzielni dysponowania lokalem stanowiącym jej własność w wypadku wygaśnięcia prawa do lokalu. Według przepisów obowiązujących do 30 lipca 2007 r., spółdzielnia mogła jedynie ustanowić na takim lokalu nowe prawo do lokalu na rzecz członka spółdzielni; po nowelizacji z 2007 r. to rozwiązanie wchodzi w grę tylko w stosunku do osób wskazanych w art. 15 i art. 161, na ich żądanie; poza tym zaś spółdzielnia może jedynie sprzedać taki lokal w prze-targu. 4. Regulacja rozliczenia z tytułu wygaśnięcia prawa do lokalu. 4.1. W związku z wygaśnięciem prawa do lokalu w chwili śmierci członka spółdzielni (art. 15 ust. 2 i 6 u.s.m.) spółdzielnia obowiązana jest rozliczyć się finansowo z osobami uprawnionymi (tzn. bliskimi członka). Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie są art. 11 ust. 21 oraz art. 11 ust. 24 u.s.m., wprowadzone ustawą nowelizacyjną z 2007 r. i regu-lujące zasady takiego rozliczenia obowiązujące od 31 lipca 2007 r. 4.2. Zgodnie z art. 11 ust. 2 oraz art. 15 ust. 6 u.s.m., obowiązującymi do 30 lipca 2007 r., spółdzielnia obowiązana była rozliczyć się z osobami uprawnionymi przez wypłace-nie im środków pieniężnych w kwocie określonej wyjściowo przez pojęcie zwrotu wniesio-nego wkładu mieszkaniowego zwaloryzowanego według wartości rynkowej lokalu. Warun-kiem wypłaty wkładu było opróżnienie lokalu. 4.3. Zgodnie z zaskarżonymi przepisami, w wypadku wygaśnięcia prawa do lokalu spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową lokalu. Przysługująca osobie uprawnionej wartość rynkowa nie może być wyższa od kwoty, jaką spółdzielnia uzyska od osoby obejmującej lokal w wyniku przetargu przeprowadzonego przez spółdzielnię zgodnie z postanowieniami statutu (art. 11 ust. 21 u.s.m.). Warunkiem tej wypłaty jest opróżnienie lokalu (art. 11 ust. 24 u.s.m.). Zaznaczyć trzeba, że wartość rynkowa lokalu (podobnie jak w poprzednim stanie prawnym kwota wkładu mieszkaniowego) jest tylko punktem wyjścia rozliczenia, ponieważ zgodnie z ust. 22 art. 11 u.s.m.: „Z wartości rynkowej lokalu potrąca się przypadającą na dany lokal część zobowiązań spółdzielni związanych z budową, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1, w tym w szczególności niewniesiony wkład mieszkaniowy. Jeżeli spółdzielnia skorzy-stała z pomocy uzyskanej ze środków publicznych lub z innych środków, potrąca się również nominalną kwotę umorzenia kredytu lub dotacji, w części przypadającej na ten lokal oraz kwoty zaległych opłat, o których mowa w art. 4 ust. 1, a także koszty określenia wartości ryn-kowej lokalu”. Przedstawienie trybu realizacji rozliczenia spółdzielni z osobami uprawnionymi w stanie prawnym obowiązującym od 31 lipca 2007 r. wymaga uwzględnienia także art. 7 ust. 1 oraz art. 11 ust. 2 u.s.m. Zgodnie z tymi przepisami, osoba uprawniona powinna opróż-nić lokal w ciągu trzech miesięcy po wygaśnięciu tytułu prawnego, natomiast spółdzielnia w tym samym terminie powinna ogłosić, zgodnie z postanowieniami statutu, przetarg na zby-cie lokalu. Spółdzielnia powinna, w celu wywiązania się ze swojego zobowiązania, ustalić (na koszt osoby uprawnionej – art. 11 ust. 22 in fine u.s.m.) wartość rynkową lokalu. Sposób określenia tej wartości (oszacowanie) określają przepisy działu IV rozdziału 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r. poz. 121, ze zm.). Na tej OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 10 podstawie spółdzielnia powinna dokonać wypłaty. Należy sądzić, że – gdyby kwota uzyskana ze sprzedaży okazała się następnie niższa od wartości szacunkowej – spółdzielnia mogłaby żądać zwrotu wypłaconej nadwyżki. 4.4. Zasadniczy zamysł nowelizacji ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych dokona-nej w 2007 r. przedstawia się w zakresie opisanej wyżej regulacji dość jasno. Jej celem jest wzmocnienie sytuacji prawnej członka spółdzielni w stosunku do spółdzielni oraz pełniejsza realizacja zasady, że spółdzielnia nie jest przedsiębiorcą działającym w celu osiągania zysku i nie może osiągać korzyści majątkowych kosztem członków. Zarazem stanowi ona krok w kierunku stopniowego ograniczenia roli spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu przez wprowadzenie dodatkowego mechanizmu zastępowania go prawem własności. Dla osiągnięcia tych celów z jednej strony znowelizowana ustawa pozwala spółdzielni na zbycie w przetargu tych lokali, w stosunku do których takie prawo wygasło, a co do których nie ma ona obowiązku ustanowienia nowego prawa do lokalu na rzecz osoby uprawnionej; z drugiej – zobowiązuje spółdzielnię do rozliczenia się z osobą uprawnioną na podstawie wartości ryn-kowej. O ile wskazane wyżej cele ustawy nowelizacyjnej z 2007 r. są stosunkowo jasne i za-sadniczo nie budzą konstytucyjnych wątpliwości, to realizacja tych celów została przeprowa-dzona w sposób, który wywołuje cały szereg wątpliwości co do jakości techniki legislacyjnej i zachowania konstytucyjnych standardów ochrony praw zarówno spółdzielców jak i spół-dzielni. Niektóre z tych wątpliwości były już przedmiotem orzeczeń Trybunału Konstytucyj-nego, w tym stwierdzających sprzeczność przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkanio-wych z Konstytucją (w szczególności zob. wyroki z: 17 grudnia 2008 r., sygn. P 16/08, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 181; 15 lipca 2009 r., sygn. K 64/07, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 110; 29 października 2010 r., sygn. P 34/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 84; 27 lipca 2012 r., sygn. P 8/12, OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 85; 14 lutego 2012 r., sygn. P 17/10, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 14; 27 czerwca 2013 r., sygn. K 36/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 64; 5 lutego 2015 r., sygn. K 60/13, OTK ZU nr 2/A/2015, poz. 11). W niniejszej sprawie przedstawione przez skarżącą wątpliwości dotyczą zarówno skutków nowelizacji dotychczasowej regulacji art. 11 ust. 21 u.s.m., jak i roli, jaką w struktu-rze regulacji odgrywa – zarówno w kontekście merytorycznym jak międzyczasowym – ust. 24 tego artykułu, którego treść w poprzedniej wersji ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych stanowiła ostatnie zdanie art. 11 ust. 2. 5. Charakter prawny stosunku pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną. 5.1. Na wstępie należy odtworzyć na podstawie przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych zasadniczą strukturę stosunku zobowiązaniowego łączącego spółdzielnię i osobę uprawnioną. Przede wszystkim trzeba wskazać, że stosunek ten jest pochodną istnie-jącego wcześniej korporacyjnego stosunku członkostwa w spółdzielni. Ponieważ celem tego ostatniego stosunku jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych członka, ściśle związany ze stosunkiem korporacyjnym jest stosunek zobowiązaniowy wynikający z ustanowienia na rzecz członka prawa do lokalu. Stosunek ten powstaje na podstawie umowy wzajemnej, w ramach której członek wnosi środki określane jako wkład mieszkaniowy, które w istocie stanowią jego wkład we wspólną inwestycję – budowę domu, w którym lokal jest (ma być) położony, albo zastępują wkład wycofany przez innego (poprzedniego) członka. Ponieważ w wypadku śmierci członka ani członkostwo w spółdzielni, ani związane z nim prawo mająt-kowe w postaci prawa do lokalu nie podlega dziedziczeniu, ustawodawca zobowiązuje spół-dzielnię do rozliczenia się z osobami uprawnionymi (bliskimi członka) z wartości tej inwesty- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 11 cji – bądź w ramach konstrukcji zwrotu wkładu (przed nowelizacją z 2007 r.), bądź przez „wypłatę” wartości rynkowej lokalu (po tej nowelizacji). Ustawodawca używa terminu „wypłata”, który jest neutralny w tym sensie, że może oznaczać spełnienie jakiegokolwiek świadczenia pieniężnego. W obu wypadkach, także przy tzw. zwrocie wkładu, chodzi jednak w istocie o spłatę kwoty, którą spółdzielnia jest dłużna z tytułu uczestnictwa członka we wspólnej inwestycji. Konstrukcja prawna jest tu taka, jak w wypadku śmierci wspólnika spółki z o.o., gdy umowa spółki nie dopuszcza wstąpienia spadkobierców w jego miejsce (art. 183 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spó-łek handlowych, Dz. U. z 2017 r. poz. 1577, ze zm.; dalej: k.s.h.), wobec czego w miejsce wygasających praw udziałowych spadkobiercom wspólnika należy się spłata. 5.2. W chwili śmierci członka spółdzielni ustaje jego członkostwo i wygasa prawo do lokalu. Ustawa stwierdza wyraźnie, że w wypadku wygaśnięcia tego prawa spółdzielnia wy-płaca osobie uprawnionej wartość rynkową lokalu. Z punktu widzenia stosunku korporacyj-nego spółdzielni osoba uprawniona jest osobą trzecią, ale jej prawo do spłaty nie jest „wykre-owane” dyskrecjonalnie przez ustawodawcę, natomiast stanowi surogat prawa majątkowego, które przysługiwało członkowi. Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku o sygn. K 36/12, z chwilą wygaśnięcia prawa do lokalu prawo do wkładu mieszkaniowego przekształca się w zwykłą wierzytelność, którą uprawniony może swobodnie rozporządzać. Tej wierzytelności ustawodawca nie mógłby nie przyznać osobie uprawnionej nie naruszając konstytucyjnej zasady ochrony praw majątkowych i dziedziczenia (art. 64 ust. 1 Konstytucji). Uprawnienie to nie powstaje zatem z żadnej innej przyczyny prawnej niż zawarta wcześniej przez spółdzielnię z jej członkiem umowa wzajemna o ustanowieniu prawa do lokalu, a świadczenie spółdzielni należy traktować jako należne z tytułu umowy zawartej z poprzed-nikiem prawnym osoby uprawnionej, która wstępuje w jego miejsce na zasadzie swoistej suk-cesji. 5.3. Nie może ulegać wątpliwości, że w chwili śmierci członka spółdzielni powstaje nowy stosunek prawny: pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną, aczkolwiek przyczyna prawna obowiązku świadczenia spółdzielni leży w obszarze jej stosunku ze zmarłym człon-kiem, obejmującego jego prawo do lokalu. Na elementy tego nowego stosunku składają się: prawo spółdzielni do żądania opróżnienia lokalu przez osobę uprawnioną w ciągu trzech mie-sięcy i jej obowiązek przeprowadzenia oszacowania wartości rynkowej lokalu (spółdzielnia powinna także ogłosić, w terminie również trzech miesięcy, przetarg na zbycie lokalu, ten obowiązek jest jednak raczej zlokalizowany w stosunku korporacyjnym, chociaż jego wyko-nanie ma także pewne znaczenie dla osoby uprawnionej) oraz prawo osoby uprawnionej do korzystania z lokalu do upływu trzymiesięcznego terminu jego opróżnienia i do żądania, po jego opróżnieniu, wypłaty kwoty należnej od spółdzielni. 6. Normy wynikające z art. 11 ust. 24 i 21 u.s.m. jako przedmiot oceny zgodności z Konstytucją. 6.1. Po wejściu w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r. w orzecznictwie i doktrynie przeanalizowano struktury stosunku pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną tylko frag-mentarycznie. Najistotniejsza wypowiedź w tej kwestii, która wywarła decydujący wpływ na interpretację art. 11 ust. 21 i 24 u.s.m. w orzecznictwie sądów, zawarta jest w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2010 r., sygn. akt III CSK 295/09 (Lex nr 610281). Podobnie jak sądy w sprawie skarżącej, SN miał do czynienia z sytuacją, w której prawo do lokalu wygasło przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r. (w 2005 r.), nato-miast opróżnienie mieszkania – w drodze eksmisji – po jej wejściu w życie (w 2010 r.). OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 12 W powołanym wyroku SN przyjął, że: „Powstaje w związku z tym zagadnienie z za-kresu prawa międzyczasowego prywatnego, które sprowadza się do tego, czy w niniejszej sprawie stosuje się przepisy art. 11 u.s.m. w pierwotnym brzmieniu, czy też w brzmieniu uwzględniającym ich nowelizację dokonaną w 2007 r. Powołany w skardze kasacyjnej art. XXVI p.w.k.c. stanowi, że do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie ko-deksu cywilnego stosuje się prawo dotychczasowe, chyba że przepisy poniższe stanowią ina-czej. Przepis ten wyraża ogólną zasadę stosowania ustawy dawnej do stosunków prawnych, które powstały w okresie jej obowiązywania. W niniejszej sprawie przedmiotem oceny jest stosunek prawny o charakterze zobowiązaniowym, w którym spółdzielnia jest dłużnikiem, a powódka wierzycielem, świadczenie zaś polega na zapłacie kwoty stanowiącej zwaloryzo-wany wkład mieszkaniowy (według dawnego przepisu) bądź kwoty stanowiącej wartość ryn-kową lokalu (według nowego przepisu). Obie kwoty znacznie różnią się między sobą, co jest przyczyną sporu w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 11 ust. 2 u.s.m. w pierwotnym brzmie-niu, warunkiem wypłaty wartości wkładu mieszkaniowego albo jego części było opróżnienie lokalu. Był to warunek prawny zawieszający (conditio iuris), którego spełnienie powodowało powstanie roszczenia o wypłatę wkładu mieszkaniowego (jego części). W okolicznościach niniejszej sprawy jest bezsporne, że spełnienie warunku nastąpiło już po nowelizacji ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych dokonanej w 2007 r. Przed tą nowelizacją nie doszło zatem do powstania rozważanego stosunku prawnego. Powstał on dopiero później, ponieważ, we-dług art. 11 ust. 24 u.s.m. w obecnie obowiązującym brzmieniu, warunkiem wypłaty, o której mowa w ust. 21, jest również, tak jak poprzednio, opróżnienie lokalu”. 6.2. W związku z tym, że powyższa interpretacja została podzielona przez sądy niż-szych instancji nie tylko w sprawie skarżącej, ale generalnie, można mówić o nadaniu przez orzecznictwo takiego właśnie znaczenia normie wyrażonej przez art. 11 ust. 24 u.s.m. Odnotować trzeba jednak także, że – jak wskazuje Sąd Najwyższy, a także Prokurator Generalny w swoim stanowisku – już na gruncie art. 11 ust. 2 u.s.m. w brzmieniu sprzed no-welizacji z 2007 r. przyjęło się w orzecznictwie traktowanie opróżnienia lokalu jako warunku prawnego zawieszającego, którego spełnienie powodowało powstanie roszczenia o wypłatę wkładu mieszkaniowego. 6.3. Orzeczenia cytowane zarówno przez skarżącą, jak i przez Prokuratora Generalne-go nie pozostawiają wątpliwości co do kwestii, że w orzecznictwie ukształtował się jednolity sposób rozumienia zaskarżonej regulacji. Zasadniczą rolę w ramach tej wykładni odgrywa ocena art. 11 ust. 24 u.s.m. jako określającego chwilę powstania stosunku zobowiązaniowego, w którym spółdzielnia jest dłużnikiem, a powódka wierzycielem, świadczenie zaś polega na zapłacie kwoty stanowiącej zwaloryzowany wkład mieszkaniowy (według dawnego przepisu) bądź kwoty stanowiącej wartość rynkową lokalu (według nowego przepisu). Ukształtowana w ten sposób w orzecznictwie norma merytoryczna stanowi zarazem podstawową przesłankę ustalenia w tymże orzecznictwie normy międzyczasowej określającej zakres czasowy zasto-sowania znowelizowanej regulacji. 6.4. Ocenie Trybunału Konstytucyjnego podlegała w zakresie zaskarżenia przede wszystkim zgodność z Konstytucją merytorycznej regulacji zawartej w art. 11 ust. 21 i 24 u.s.m. Punktem wyjścia do szczegółowych rozważań była analiza istoty, chwili powstania i treści stosunku między spółdzielnią a osobą uprawnioną. 6.5. Ocenie Trybunału Konstytucyjnego w niniejszej sprawie podlegała ponadto zgod-ność z Konstytucją ukształtowanej w wyniku wskazanej wyżej interpretacji normy prawa międzyczasowego, zgodnie z którą do rozliczenia między spółdzielnią a osobą uprawnioną OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 13 stosuje się przepisy obowiązujące w dniu opróżnienia lokalu (przepisy znowelizowane w 2007 r.), nawet jeśli prawo do lokalu wygasło przed wejściem w życie nowelizacji. 7. Istota, chwila powstania i treść stosunku między spółdzielnią a osobą uprawnioną. 7.1. Jak wskazano wyżej, w orzecznictwie ukształtowała się norma prawna, zgodnie z którą w chwili wygaśnięcia prawa do lokalu nie powstaje stosunek prawny między spół-dzielnią a osobą uprawnioną, którego elementem byłoby zobowiązanie spółdzielni do wypła-ty. Cytowany kluczowy wyrok SN z 29 czerwca 2010 r. o sygn. akt III CSK 295/09 najwy-raźniej utożsamia chwilę powstania prawa do spłaty i stosunku prawnego, którego element ono stanowi, z chwilą powstania roszczenia o wypłatę. Orzecznictwo niższych instancji wy-wodzi z tej normy także kwalifikację „warunku” z art. 11 ust. 24 u.s.m. w brzmieniu po nowe-lizacji z 2007 r. jako terminu wymagalności roszczenia; tak przyjął sąd orzekający w pierw-szej instancji w sprawie skarżącej i Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 2 sierpnia 2013 r., sygn. akt I ACa 250/13 (Lex nr 1381558). Także Prokurator Generalny w swoim pi-śmie (s. 15-16), powołując się przede wszystkim na sformułowanie cytowanego wyżej wyro-ku Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2010 r., przyjął jednak dalej, iż „(…) warunek ten był niezbędny dla powstania (…) prawa domagania się wypłaty”, co ściśle rzecz biorąc nie jest definicją powstania roszczenia o wypłatę, ale właśnie stanu jego wymagalności. W sumie, z powszechnie stosowanej wykładni art. 11 ust. 24 u.s.m. wynika, że wymagalność roszczenia o wypłatę następuje z chwilą powstania roszczenia i samego stosunku zobowiązaniowego, tzn. z chwilą opróżnienia lokalu, a wcześniej nie ma w tym zakresie stosunku prawnego po-między spółdzielnią a osobą uprawnioną. 7.2. Podlegająca analizie z puntu widzenia zgodności z Konstytucją, ukształtowana w orzecznictwie norma jest sprzeczna z bezpośrednią treścią regulacji art. 11 ust. 21 i 24 u.s.m. ocenianą na gruncie ogólnych zasad prawa cywilnego i prawa zobowiązań z szeregu wskazanych niżej powodów. 7.2.1. Po pierwsze, norma oparta na uznaniu chwili opróżnienia lokalu za chwilę po-wstania regulowanego stosunku pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną ignoruje całkowi-cie pozostałe aspekty tego stosunku. Po wygaśnięciu prawa do lokalu osoba uprawniona ma obowiązek opróżnić lokal, ale nie niezwłocznie, lecz w terminie trzech miesięcy. W doktrynie i orzecznictwie rozpowszech-nione jest określenie, zgodnie z którym osoba uprawniona po wygaśnięciu prawa do lokalu zajmuje lokal „bez tytułu prawnego”. Ściśle rzecz biorąc, można je jednak stosować tylko do osoby uprawnionej, która (z jakichkolwiek względów) nie opróżniła lokalu w terminie. Do upływu tego terminu nie zajmuje ona lokalu bezprawnie, a przyznany przez ustawodawcę okres karencji nie jest dyskrecjonalnie udzielonym kosztem spółdzielni „prezentem”, ale usankcjonowanym przez ustawę residuum praw, które wcześniej osoba ta posiadała jako oso-ba bliska w stosunku do członka (a więc nie jest, jak w prawie lokalowym, wyłącznie narzę-dziem osłony socjalnej). Przyczyną prawną świadczenia spółdzielni zobowiązanej do znosze-nia zajmowania przez tę osobę lokalu jest wcześniejsze istnienie prawa do lokalu (a więc działa ona causa solvendi), a zarazem to świadczenie i odpowiadające mu prawo są składni-kami stosunku pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną, powstającego z chwilą wygaśnię-cia prawa do lokalu. Składnikiem tego stosunku jest także obowiązek osoby uprawnionej opróżnienia lokalu z upływem trzymiesięcznego terminu. Kolejnymi jego składnikami są: obowiązek spółdzielni przeprowadzenia, zasadniczo przed upływem terminu opróżnienia lo-kalu, wyceny jego wartości rynkowej, oraz obowiązek osoby uprawnionej pokrycia kosztu tej wyceny (art. 11 ust. 22 u.s.m.). Wreszcie, stosunek ten obejmuje również – dla niektórych OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 14 kategorii osób uprawnionych – roszczenia o ustanowienie na ich rzecz prawa do lokalu (art. 15 ust. 2 u.s.m.). 7.2.2. Po drugie, treść art. 11 ust. 21 u.s.m. nie daje żadnych podstaw do konstrukcji, wedle której z chwilą wygaśnięcia prawa do lokalu z powodu śmierci członka nie powstaje jeszcze stosunek prawny mający za przedmiot spłatę na rzecz osób bliskich. Zgodnie z wy-raźnym brzmieniem przepisu, „[w] wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową tego loka-lu”. Przepis ten wyraźnie statuuje uprawnienie do spłaty i wiąże jego powstanie z wygaśnię-ciem prawa do lokalu, a nie z jakimkolwiek późniejszym wydarzeniem. Potwierdził to wyraźnie także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 27 czerwca 2013 r., sygn. K 36/12. Bezpośrednio w sentencji tego wyroku TK określił pra-wo do żądania od spółdzielni rozliczenia (prawo do spłaty) jako „ekwiwalent spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu”. W uzasadnieniu TK stwierdził, że uchylony tym wyrokiem art. 8 pkt 3 u.s.m. (pozwalający na uregulowanie w statucie zasad rozliczenia z osobami uprawnionymi) nie gwarantuje wystarczającej ochrony prawu majątkowemu, jakim jest pra-wo do wkładu mieszkaniowego, oraz że prawo to wskutek wygaśnięcia prawa do lokalu „uzy-skuje samodzielność, stając się zwykłą wierzytelnością, którą uprawniony może swobodnie rozporządzać”. Wynika stąd jasno, że zdaniem TK, prawo do wkładu pomimo wygaśnięcia prawa do lokalu istnieje nieprzerwanie do czasu zaspokojenia osoby uprawnionej, a z chwilą wygaśnięcia prawa do lokalu przybiera formę ekwiwalentu, tj. obowiązku spłaty. W wypadku rozstrzyganym w tym wyroku przez TK chodziło wprawdzie o sytuację, gdy lokal nie podlega sprzedaży w drodze przetargu, wobec czego splata ma formę zwrotu wkładu mieszkaniowe-go; nie ma jednak żadnego powodu, aby dla obowiązku rozliczenia się w formie wypłaty war-tości rynkowej dopatrywać się zupełnie innej konstrukcji tego stosunku. Wykładnia dokonana przez Trybunał Konstytucyjny nie pozwala na przyjęcie istnienia postulowanej przez kontro-lowaną normę, wyprowadzaną z art. 11 ust. 24 u.s.m., jakiejś „przerwy” w stosunku zobowią-zaniowym spółdzielni z osobą uprawnioną, trwającej jakoby aż do chwili opróżnienia lokalu. 7.2.3. Zgodnie ze stanowiskiem doktryny, roszczenie jest nieodłącznym elementem stosunku zobowiązaniowego, w ramach którego wierzyciel może żądać od dłużnika świad-czenia. Do powstania takiego stosunku (wierzytelności) potrzebna jest zasadniczo identyfika-cja stron stosunku i oznaczenie świadczenia; identyfikacja strony zobowiązanej i dokładne oznaczenie świadczenia są jednak niezbędne tylko do wywołania skutku wymagalności rosz-czenia, natomiast do powstania stosunku i roszczenia wystarczy, że umowa lub ustawa wska-zuje sposób takiej identyfikacji i oznaczenia. Interpretacja, zgodnie z którą uprawnienie i roszczenie osoby uprawnionej wprawdzie powstaje „w wypadku wygaśnięcia” prawa do lokalu, ale nie w chwili wygaśnięcia, a jakiejś późniejszej, jest zupełnie nieracjonalna i pro-wadzi do rozbicia statusu osoby uprawnionej na niepowiązane fragmenty: osobno prawo do zajmowania lokalu i obowiązek jego opróżnienia, osobno i skądinąd prawo do spłaty, osobno obowiązek poniesienia kosztów wyceny wartości rynkowej lokalu. Stanowi to pobudkę dla praktyki i orzecznictwa do traktowania obowiązku spłaty jako szczególnego odrębnego zo-bowiązania wynikającego z ustawy, z całkowitym oderwaniem od jego umownej genezy, prowadząc do zupełnie fałszywej konstrukcji „wypłaty w zamian za opróżnienie lokalu”. W rzeczywistości spółdzielnia płaci nie „za” opróżnienie lokalu i nie „po to”, aby je uzyskać (aczkolwiek i ten dyscyplinujący osobę uprawnioną motyw przepisu jest oczywisty), ale po to, aby zwolnić się z zobowiązania, które powstało już w chwili wygaśnięcia prawa do lokalu. Gdyby rzeczywiście „stosunek spłaty” miał powstawać dopiero w chwili opróżnienia lokalu, pierwsze zdanie ust. 21 art. 11 u.s.m. trzeba byłoby uznać za niewłaściwie ulokowane i źle sformułowane. Logika wewnętrzna tego przepisu przypominałaby bowiem logikę hipotetycz-nego sformułowania użytego nieoględnie w umowie sprzedaży: „kupujący zapłaci cenę pod warunkiem dostarczenia towaru”. Nie można byłoby przecież argumentować, że mamy tu do OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 15 czynienia z warunkiem w ścisłym sensie i że wobec tego umowa sprzedaży będzie „na razie” jednostronnie zobowiązująca, ponieważ zobowiązanie kupującego do zapłaty ceny powstanie dopiero z chwilą dostawy. Norma wyrażona przez art. 11 ust. 24 u.s.m. ma dwa aspekty. Z jednej strony, można ją oceniać jako zakaz dokonania wypłaty przed opróżnieniem lokalu, adresowany do spół-dzielni. W tym aspekcie norma ta ma na celu ochronę interesu spółdzielni jako korporacji, a pośrednio – interesu jej pozostałych członków. Z drugiej strony, uzależnia ona od opróżnie-nia lokalu możliwość żądania wypłaty przez osobę uprawnioną, co odnosi się już bezpośred-nio do stosunku pomiędzy tą osobą a spółdzielnią. W żadnym z tych aspektów do właściwego zrealizowania celu normy nie jest potrzebne ani sztuczne przesunięcie w czasie powstania stosunku zobowiązaniowego między spółdzielnią a osobą uprawnioną, ani (tu już wręcz lo-gicznie niedopuszczalne) przejściowe odebranie obligacyjnemu prawu expressis verbis statu-owanemu w tym przepisie charakteru roszczenia, który – jako prawo żądania określonego (chociaż podlegającego jeszcze ustaleniu co do wysokości) świadczenia od oznaczonej osoby – ma ono niewątpliwie od chwili powstania. 7.2.4. W kontekście treści stosunku między spółdzielnią a osobą uprawnioną zwrócić należy ponadto uwagę na równoległą regulację wzmiankowanych wyżej roszczeń niektórych osób uprawnionych o ustanowienie na ich rzecz prawa do lokalu. Roszczenia te powstają w myśl art. 15 ust. 2 u.s.m. na podstawie normy posługującej się hipotezą sformułowaną tak samo, jak w wypadku roszczenia o spłatę pieniężną: „w przypadku wygaśnięcia” prawa do lokalu. Jest jednak oczywiste, że powstają one nie tylko „w przypadku”, ale z chwilą tego zdarzenia (i współistnieją z prawem do spłaty jako alternatywa do wyboru uprawnionego). To zestawienie hipotez wskazuje, że dla celów kontrolowanej normy trzeba byłoby przyjąć, iż art. 11 ust. 24 u.s.m. w istocie zmienia regulację art. 11 ust. 21 u.s.m. dotyczącą chwili powsta-nia prawa do spłaty, i to w ten sposób, że całkowicie zastępuje ją inną, co stanowiłoby rażąco wadliwą technikę legislacyjną. Jednak ani z treści, ani z funkcji art. 11 ust. 21 u.s.m. nie spo-sób wywieść takiego zamiaru ustawodawcy. Warto zauważyć, że – podobnie jak przy spłacie – także w celu realizacji roszczenia o ustanowienie prawa do lokalu osoba uprawniona musi spełnić dodatkową przesłankę, mia-nowicie zostać członkiem spółdzielni (art. 9 ust. 1 u.s.m.). Nie może to jednak przecież pro-wadzić do wniosku, że dopiero z chwilą uzyskania członkostwa powstaje roszczenie o usta-nowienie prawa do lokalu, aczkolwiek przed spełnieniem tej przesłanki nie można go usta-nowić (podobnie jak przed opróżnieniem lokalu nie można wypłacić należności osobie uprawnionej). 7.3. Z powyższej analizy wynika, że norma, według której stosunek prawny pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną w zakresie zobowiązania do spłaty w postaci wypłaty osza-cowanej wartości rynkowej lokalu (z odpowiednimi potrąceniami) powstawałby, wraz z rosz-czeniem o wypłatę, dopiero w chwili opróżnienia przez osobę uprawnioną lokalu, jest nie do pogodzenia z treścią regulacji i kontekstem systemowym, a wykładnia taka nie jest również potrzebna do realizacji celu zaskarżonych przepisów. Odstępstwo od bezpośredniego rozu-mienia przepisu nie ma więc w ogóle żadnego uzasadnienia. Rozważyć natomiast należało dalsze argumenty w kwestii, czy samo roszczenie o wy-płatę powstaje dla osoby uprawnionej wraz ze stosunkiem zobowiązaniowym już w chwili wygaśnięcia prawa do lokalu, a z chwilą opróżnienia lokalu tylko staje się wymagalne, czy też – jak wskazywałaby kontrolowana norma – powstaje i jednocześnie jest wymagalne z tą ostatnią chwilą. 7.3.1. Dla rozstrzygnięcia postawionej wyżej kwestii istotne było w szczególności, czy „warunek” w rozumieniu art. 11 ust. 24 u.s.m. (przepis brzmi: „[w]arunkiem wypłaty, o której mowa w ust. 21, jest opróżnienie lokalu”) stanowi w istocie conditio iuris (i czego właściwie OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 16 jest to warunek). W tej kwestii przede wszystkim należało podnieść, że taka teza jest sprzeczna z poglądem doktryny, która przez conditio iuris rozumie tylko uzależnienie w ustawie skutku czynności prawnej od określonego warunku (zob. P. Sobolewski, komentarz do art. 89, pkt 15-16, [w:] K. Osajda red., Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 2017). Zobowiązanie spółdzielni do spłaty nie powstaje wskutek czynności prawnej, wobec czego rozumowanie, uzależniające wprost na tej podstawie powstanie stosunku prawnego od spełnienia przesłanki opróżnienia lokalu, jest bezpodstawne. W dodatku opróżnienie lokalu stanowiłoby „warunek” typu czysto potestatywnego, a więc taki, którego spełnienie jest cał-kowicie zależne od woli osoby uprawnionej, co powoduje niedopuszczalność przypisania nawet przez analogię spełnieniu przesłanki skutku typowego dla warunku. Wreszcie, spełnie-nie tej przesłanki w określonym terminie jest obowiązkiem prawnym osoby uprawnionej. W tym kontekście niedopuszczalność wcześniejszej wypłaty należy rozpatrywać nie jako wa-runek powstania roszczenia, ale raczej jako swoistą sankcję wstrzymującą ewentualną wyma-galność (zgodnie z zasadą non adimplendi non est adimplendum, aczkolwiek w tym wypadku nie chodzi o zobowiązania wzajemne, co wyjaśnia potrzebę wyraźnego przepisu ustawy). 7.3.2. Wskazać należy ponadto, że w doktrynie prawa spółdzielczego kwalifikacja „warunku” z art. 11 ust. 24 u.s.m. jako warunku prawnego nie jest jednomyślnie przyjmowa-na. W szczególności K. Pietrzykowski (Spółdzielnie mieszkaniowe, wyd. el. Lex 2016, ko-mentarz do art. 11 u.s.m., pkt 6), ujmuje konstrukcję prawną art. 11 ust. 21 u.s.m. enigmatycz-nie, uznając iż „opróżnienie lokalu jest warunkiem (tj. przesłanką) wypłaty, o której mowa w ust. 21. Jest to bardzo praktyczne rozwiązanie mobilizujące osoby uprawnione do żądania zwrotu wkładu do wydania lokalu spółdzielni”. Utożsamiając rzekomy warunek z przesłanką, komentator wskazuje, że jego zdaniem, ustawodawca użył tu terminu „warunek” w znaczeniu potocznym, a nie ścisłym. Taka ocena znaczenia tego terminu zgadza się całkowicie z analizą stosunku pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną, przeprowadzoną wyżej. Przesłanka wy-konania ustanowionego w ustawie obowiązku wypłaty to zdecydowanie co innego, niż condi-tio iuris powstania roszczenia o wypłatę, a tym bardziej powstania całego obejmującego to roszczenie stosunku prawnego. Przy tym autor dostarcza tu wiarygodnej i nigdzie w doktrynie ani w orzecznictwie nie podważanej informacji o celu przepisu. Przyjmując zasadę, że usta-wodawca powinien realizować politykę prawa adekwatnymi, a nie nadmiernymi, środkami, należy wskazać, że do realizacji tego celu całkowicie wystarczało uzależnienie wymagalności roszczenia o wypłatę od opróżnienia lokalu. 7.3.3. Powyższe ustalenia znajdują oparcie także w bezpośrednim odbiorze języko-wym przepisu, który mówi, iż opróżnienie lokalu jest „warunkiem wypłaty”. Wypłata to nie stosunek prawny ani roszczenie, ale świadczenie. Świadczenie to jest zaś należne nie z tytułu opróżnienia lokalu, ale z tytułu wygaśnięcia prawa do lokalu (powiązanego w ocenianej sprawie z dziedziczeniem przez osoby uprawnione praw majątkowych zmarłego członka) przy równoczesnym braku przesłanek do rozliczenia się z osobą uprawnioną w inny sposób (przez ustanowienie prawa do lokalu na jej rzecz). Wykładnia, według której obowiązek świadczenia (i związane z nim roszczenie) miałby powstawać dopiero później, jest w świetle tych ustaleń zupełnie nieuzasadniona i dysfunkcjonalna. 7.3.4. Wysokość należnej wypłaty powinna być ustalona przez spółdzielnię w uregu-lowanym w ustawie trybie (zasadniczo przed upływem terminu opróżnienia lokalu), nato-miast koszt tej czynności obciąża osobę uprawnioną. Istnienie tych obowiązków stron jest dodatkową wskazówką, iż nie tylko zobowiązanie do wypłaty nie może powstawać dopiero później, ale po stronie osoby uprawnionej istnieje już roszczenie o wypłatę, pozwalające do-magać się wykonania przez spółdzielnię czynności niezbędnych do przygotowania należnego świadczenia; art. 11 ust. 24 u.s.m. ustanawia tylko przesłankę (ale nie termin) wymagalności tego roszczenia. OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 17 7.3.5. Zgodnie z poglądem panującym w doktrynie, roszczenie zasadniczo jest wyma-galne od chwili jego powstania, chyba że ustawa lub umowa uzależnia wymagalność (speł-nienie świadczenia) od dalszych przesłanek. Ustawodawca mógłby także bezpośrednio okre-ślić, od kiedy roszczenie istnieje, jednak raczej tego nie praktykuje. W braku odmiennych przepisów, roszczenie istnieje od chwili, kiedy można zidentyfikować na podstawie ustawy (lub umowy) stronę uprawnioną i zobowiązaną oraz treść roszczenia (zob. w szczególności, M. Pyziak-Szafnicka, Prawo podmiotowe, nb. 47-50, [w:] M. Safjan red., System Prawa Pry-watnego t. 1, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2012; Z. Banaszczyk, Stosunek cywil-noprawny, nb. 40-55, tamże). Wszystkie elementy niezbędne do powstania roszczenia osoby uprawnionej określa art. 11 ust. 21 u.s.m. Opóźnienie powstania roszczenia w stosunku do chwili, gdy te elementy zostały sprecyzowane, wymagałoby w każdym razie wyraźnego prze-pisu lub przynajmniej wyraźnego celu; takiego zaś nie zawierają ani nie wskazują art. 11 ust. 21 ani art. 11 ust. 24 u.s.m. i pozostałe przepisy ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Sąd nie może, dowolnie i bez wskazania wyraźnego uzasadnienia, manipulować stosunkiem prawnym, dopatrując się w ustanowieniu ustawowej przesłanki spełnienia świadczenia regu-lacji chwili powstania roszczenia. Taka regulacja byłaby zresztą wewnętrznie sprzeczna, po-nieważ gdyby roszczenie miało powstać dopiero w chwili opróżnienia lokalu, zakaz jego za-spokojenia przed tą chwilą byłby bezprzedmiotowy. 7.3.6. Wbrew uproszczonemu poglądowi wyrażanemu w orzecznictwie, a także przez skarżącą, art. 11 ust. 24 u.s.m. nie wskazuje bezpośrednio początkowego terminu wymagalno-ści roszczenia o wypłatę, a jedynie wprowadza dodatkową przesłankę, której ewentualne nie-spełnienie wstrzymuje wymagalność. Zasadniczo roszczenie jest wymagalne w terminie spełnienia świadczenia; w wypadku świadczenia spłaty na rzecz osoby uprawnionej ten termin można określić tylko uwzględnia-jąc całokształt regulacji (w rozumieniu art. 455 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. z 2018 r. poz. 1025; dalej: k.c., mamy do czynienia z terminem wynikającym z właściwości zobowiązania). W szczególności, w związku z koniecznością dokonania wyce-ny wartości lokalu przez spółdzielnię, na obowiązujący ją termin wypłaty wpływa w pierw-szej kolejności potrzebny do tego okres czasu. W hipotetycznym przypadku opróżnienia loka-lu w dniu następującym po śmierci członka spółdzielni nie mogłaby ona być zobowiązana do świadczenia w następnym dniu, ponieważ po prostu nie mogłaby zdążyć przeprowadzić wy-ceny wartości rynkowej lokalu. Świadczenie spółdzielni staje się więc zasadniczo wymagalne po wygaśnięciu prawa do lokalu w chwili, w której – przy dołożeniu należytej staranności – mogła ona ustalić wartość rynkową lokalu. Uzależnienie wymagalności już istniejącego rosz-czenia od dodatkowych przesłanek musi znajdować uzasadnienie w postanowieniu umowy albo w przepisie ustawy; takim przepisem jest tutaj art. 11 ust. 24 u.s.m. i do tego ogranicza się jego dyspozycja. Przepis ten stanowi bowiem w istocie, że termin świadczenia spółdzielni (a wraz z nim wymagalność roszczenia) nie może przypadać przed opróżnieniem lokalu przez osobę uprawnioną, a nie, że wymagalność rozpoczyna się wraz z dokonaniem opróżnienia. 7.4. Z powyższej analizy wynika, że roszczenie osoby uprawnionej o wypłatę należną w związku z wygaśnięciem prawa do lokalu z powodu śmierci członka spółdzielni (roszcze-nie o spłatę) jest ściśle związane z wierzytelnością, która przysługuje tej osobie do spółdziel-ni, i wraz z tą wierzytelnością (której ochronie służy) powstaje w chwili wygaśnięcia prawa do lokalu. Jedynie wymagalność tego roszczenia jest uzależniona w art. 11 ust. 24 u.s.m. od opróżnienia lokalu przez osobę uprawnioną. 8. Ocena szczegółowych zarzutów niezgodności z Konstytucją merytorycznej regula-cji wynikającej z zaskarżonych przepisów. OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 18 8.1. Trybunał uznał, że objęta zakresem zaskarżenia norma wynikająca z art. 11 ust. 21 u.s.m. jest zgodna z art. 64 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji, natomiast zaskarżona norma wynikająca z art. 11 ust. 24 u.s.m. jest zgodna z art. 64 ust. 2 Konstytucji i nie jest niezgodna z art. 58 Konstytucji. 8.2. Trybunał wskazał, że spółdzielnia jest przez cały czas aż do dnia sprzedaży wła-ścicielem lokalu. Na wartość tego lokalu z punktu widzenia pozycji w majątku spółdzielni rzutuje jednak w decydujący sposób jego obciążenie prawem do lokalu. Z chwilą wygaśnięcia prawa do lokalu jego wartość w majątku spółdzielni przedstawia się już jako pełna wartość rynkowa lokalu (natomiast z tą samą chwilą po stronie osoby uprawnionej powstaje roszcze-nie o wypłatę tej wartości; ta okoliczność dodatkowo potwierdza zasadność stanowiska zaję-tego powyżej w pkt 7, ponieważ jeśli przyjąć, że prawo i roszczenie osoby uprawnionej po-wstawałoby dopiero w chwili opróżnienia lokalu, byłaby ona przejściowo pozbawiona swoje-go prawa majątkowego). Jedyne rzeczywiste przesunięcie wartości majątkowej między spół-dzielnią a osobą uprawnioną wynikające ze zmian wprowadzonych ustawą nowelizacyjną z 2007 r. jest wynikiem przyjęcia obowiązku rozliczenia na bazie wartości rynkowej; to jed-nak jest przedmiotem rozważań w następnym podpunkcie. Natomiast samo zobowiązanie spółdzielni do wypłaty, zanim będzie ona mogła upłynnić posiadane prawo własności, nie stanowi w ogóle – wbrew twierdzeniu skarżącej (która zarzuca pozbawienie spółdzielni „ekwiwalentu wartości rynkowej prawa do lokalu”, podczas gdy spółdzielnia w istocie odzy-skuje go wraz z wygaśnięciem tego prawa) – umniejszenia wartości ekonomicznej jej mająt-ku. Odmienna regulacja prowadziłaby natomiast do sytuacji, w której to prawa osoby upraw-nionej nie byłyby należycie chronione, ponieważ po wydaniu lokalu musiałaby czekać na termin zakończenia i rezultat procedury przetargowej, w znacznym stopniu zależne od samej spółdzielni. W istocie przyczyną niedogodności dla spółdzielni, polegającej na konieczności uzy-skania skądinąd płynnych środków na zaspokojenie roszczenia osoby uprawnionej, jest prze-de wszystkim pozbawienie jej możliwości dysponowania własnością opróżnionego lokalu w jakikolwiek inny sposób niż przez sprzedaż w drodze przetargu. To ograniczenie jest jed-nak uzasadnione w świetle funkcji spółdzielni wynikającej z art. 1 ust. 1 u.s.m. oraz zakazu osiągania korzyści kosztem członków zawartego w art. 1 ust. 11 u.s.m., a także ze względu na cele nowelizacji z 2007 r., jakimi są wzmocnienie sytuacji prawnej członka w stosunku do spółdzielni oraz pełniejsza realizacja zasady, że spółdzielnia nie jest przedsiębiorcą działają-cym w celu osiągania zysku i nie może osiągać korzyści majątkowych kosztem członków. Niezależnie od uzasadnionej krytyki polityki prawa i jakości legislacyjnej nowelizacji ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych z 2007 r. (na jej wady wskazują wypowiedzi doktryny, a także wcześniejsze wyroki TK, wymienione wyżej), nie ma podstaw do uznania samych tych celów za sprzeczne z Konstytucją. Skarżąca ma rację o tyle, że obowiązek wypłaty na rzecz osoby uprawnionej przed uzyskaniem środków ze sprzedaży lokalu stanowi ustawową ingerencję w strukturę jej środ-ków i ogranicza swobodne korzystanie z własności. Ponieważ jednak spółdzielnia nie jest wolnym kontraktowym partnerem swoich członków, ale ich korporacją obowiązaną do dzia-łania na korzyść członków i do zaspokajania ich potrzeb, a ograniczenie to ma istotne znacze-nie dla ochrony sytuacji prawnej osób wywodzących swoje prawa z sukcesji po członku spół-dzielni (lub wprost z zakończonego stosunku członkostwa), a także dla utrzymania szczegól-nego charakteru działalności spółdzielni mieszkaniowych, nie można przyjąć, że strony anali-zowanego stosunku znajdują się w jednakowej sytuacji. W tym świetle, zaskarżonej ustawo-wej ingerencji (określenia na dzień opróżnienia lokalu terminu post quem wymagalności roszczenia osoby uprawnionej w art. 11 ust. 24 u.s.m. w związku z wprowadzeniem obowiąz-ku rozliczenia według wartości rynkowej lokalu przez art. 11 ust. 21 u.s.m.) nie można uznać OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 19 za mającą charakter dyskryminacyjny. W tym zakresie zatem zarówno art. 11 ust. 21 u.s.m., jak i art. 11 ust. 24 u.s.m. są zgodne z art. 64 ust. 2 Konstytucji. 8.3. Trybunał ustalił, że w stanie prawnym przed nowelizacją u.s.m. z 2007 r. spół-dzielnia mogła wprowadzić ponownie do obrotu opróżniony lokal tylko w postaci nowo usta-nowionego prawa do lokalu, wobec czego członek spółdzielni otrzymywał tylko zwrot wkła-du mieszkaniowego. Ograniczenie prawa do spłaty korespondowało więc z ograniczeniem prawa własności przysługującego spółdzielni. W wielu wypadkach kwota wpłaconego wkła-du, a nawet kwota obliczona po wprowadzeniu obowiązku waloryzacji wkładu, dalece odbie-gała od realnej wartości majątkowej prawa do lokalu. Nadwyżka wartości zostawała zatrzy-mana w majątku spółdzielni. Wprawdzie skarżąca zasadniczo słusznie wskazuje, że jest to odpowiednik „wcześniej przyznanej i uspołecznionej części mienia spółdzielni”, pochodzącej stąd, iż członek spółdzielni nie pokrył pełnego kosztu budowy lokalu, jednak chodzi tu nie o konflikt interesu członka ze spółdzielnią jako niezależną osobą prawną (która wszakże nie może osiągać korzyści kosztem członka), ale w istocie o konflikt indywidualnego interesu danego członka z grupowym interesem pozostałych członków, reprezentowanym przez spół-dzielnię. Środki pochodzące z nadwyżki wartości lokalu nad wypłatą na rzecz osoby upraw-nionej spółdzielnia mogłaby przeznaczyć tylko na grupowe potrzeby pozostałych członków albo inwestycje; w obu wypadkach pozostali lub nowi członkowie odnosiliby nie mającą wy-raźnego uzasadnienia korzyść. Zastąpienie tego modelu, w wyniku ustawy nowelizacyjnej z 2007 r., modelem, w którym spółdzielnia rozlicza się z osobą uprawnioną na bazie wartości rynkowej lokalu, a następnie odzyskuje ją, sprzedając lokal w trybie przetargu, zapobiega nieekwiwalentności sytuacji, w której spółdzielnia sprzedawałaby lokal za cenę rynkową, rozliczając się z osobą uprawnioną tylko z jej części (odpowiadającej np., jak w poprzednim stanie prawnym, zwaloryzowanemu wkładowi). Zaskarżona regulacja nie prowadzi zatem do dyskryminacji spółdzielni także i w tym aspekcie. Zaskarżone przepisy niewątpliwie wprowadzają (a raczej pogłębiają) pewną asymetrię ochrony prawnej własności spółdzielni i osób uprawnionych, ingerując w stosunki własno-ściowe w spółdzielniach mieszkaniowych w sposób korzystny dla osób uprawnionych. Prze-prowadzona powyżej analiza wskazuje jednak, że taka ingerencja jest usprawiedliwiona w świetle wzajemnego usytuowania spółdzielni i jej członka, którego następcą prawnym jest osoba uprawniona. Ponadto, wbrew twierdzeniu skarżącej, zaskarżone przepisy nie prowadzą do arbitralnego umniejszenia wartości ekonomicznej majątku spółdzielni, a jedynie ograni-czają jej swobodę dysponowania środkami, przy tym w sposób uzasadniony w świetle celu regulacji. Art. 11 ust. 21 u.s.m. i art. 11 ust. 24 u.s.m. nie naruszają zatem także i w tym zakre-sie standardu równej ochrony praw majątkowych wyznaczonego przez art. 64 ust. 2 Konsty-tucji. 8.4. Trybunał uznał, że art. 11 ust. 24 u.s.m. nie jest niezgodny z art. 58 Konstytucji. Art. 8 pkt 3 u.s.m., stanowiący podstawę prawną statutowej regulacji zasad rozliczeń spółdzielni z osobą uprawnioną, został uchylony z dniem 16 lipca 2013 r. w zakresie, w jakim upoważniał spółdzielnię mieszkaniową do uregulowania w statucie zasad rozliczenia z tytułu zwrotu wkładu mieszkaniowego, będącego ekwiwalentem spółdzielczego lokatorskiego pra-wa do lokalu, w sytuacjach gdy sam lokal mieszkalny nie podlegał zbyciu w drodze przetar-gu. Przepis ten został uznany za niezgodny z art. 2 w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji wy-rokiem TK z 27 czerwca 2013 r., sygn. K 36/12 (Dz. U. poz. 814). Wyrok ten musi być uwzględniony także w odniesieniu do sytuacji sprzed nowelizacji z 2007 r., kiedy spółdzielnia nie mogła przenieść na inną osobę prawa własności lokalu, a jedynie mogła ustanowić nowe prawo do lokalu w miejsce tego, które wygasło wskutek wygaśnięcia członkostwa. Art. 8 pkt 3 u.s.m. pozwalał generalnie regulować w statucie spółdzielni zasady rozliczeń z osobami OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 20 nie będącymi (wcale lub już) członkami spółdzielni w razie wygaśnięcia prawa do lokalu. Również ta regulacja, oparta na dawnej normie, ale regulującej zasadniczo ten sam przedmiot i nie różniącej się w istotny sposób (tzn. pod tym względem, którego dotyczą przyczyny uchylenia) od uchylonej normy zawartej w znowelizowanej w 2007 r. wersji, musi być uzna-na za niekonstytucyjną. W następstwie utraty mocy obowiązującej ustaje bowiem obowiązek stosowania niekonstytucyjnej normy „we wszystkich sprawach toczących się po wejściu w życie wyroku TK i to niezależnie od tego, czy sprawy te dotyczą stanów faktycznych zreali-zowanych po wyroku TK, czy przed jego wydaniem” (tak postanowienie TK z 18 stycznia 2006 r., sygn. Ts 55/05, OTK ZU nr 1/B/2006, poz. 31; zob. także uzasadnienie wyroku z 25 lipca 2013 r., sygn. P 56/11, OTK ZU nr 6/A/2013, poz. 85). Statutowa regulacja zasad rozliczeń z osobami uprawnionymi nie będącymi członkami musi być zatem obecnie uznana za niedopuszczalną także w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego przed noweliza-cją z 2007 r. Z powyższych względów zarzut skarżącej co do bezpodstawnej (arbitralnej) in-gerencji w treść regulacji statutowej jest bezprzedmiotowy. Art. 11 ust. 24 u.s.m. w wersji ustalonej tą nowelizacją nie dotyczy zatem obszaru regulacyjnej samodzielności spółdzielni chronionego przez art. 58 Konstytucji. Powyższe rozważania wskazują, że art. 58 Konstytucji nie jest adekwatnym wzorcem dla oceny skutków odmowy zastosowania regulacji statutowej w miejsce nowych przepisów ustawowych, ponieważ spółdzielni jako zrzeszeniu nie przysługiwała kompetencja ani do uregulowania zasad rozliczenia z osobami uprawnionymi z tytułu wygaśnięcia prawa do loka-lu, ani kompetencja do ustalenia normy międzyczasowej w tym zakresie. Zaskarżona regula-cja nie jest więc niezgodna z art. 58 Konstytucji. 8.5. Zdaniem Trybunału zaskarżona norma wynikająca z art. 11 ust. 21 u.s.m. jest zgodna z art. 64 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 i w związku z art. 64 ust. 1 Kon-stytucji (zasada równej ochrony własności i innych praw majątkowych oraz prawo do równe-go traktowania przez władze publiczne w związku z prawem do własności oraz w związku z zasadami pewności prawa i poprawnej legislacji, wynikającymi z zasady państwa prawa). Według skarżącej, naruszenie wynikać ma z wymagalności roszczenia osoby uprawnionej już w dniu opróżnienia lokalu, podczas gdy przetarg na sprzedaż lokalu ma być zorganizowany w terminie 3 miesięcy od dnia opróżnienia. Zarzut kierowany jest przez skarżącą w uzasad-nieniu skargi do art. 11 ust. 24 u.s.m., jednak wskazany jest tam inny niż w petitum skargi wzorzec kontroli, a ponadto w istocie kwestionowany skutek wywiera ten przepis tylko łącz-nie ze znowelizowaną regulacją art. 11 ust. 21 i na podstawie jej dyspozycji. 8.5.1. Zdaniem skarżącej, ustawodawca powinien był powiązać wymagalność wypłaty wartości rynkowej lokalu z dniem jego faktycznego zbycia. Należało „albo pozostawić do-tychczasowy sprawdzony mechanizm związania wypłacanego zwaloryzowanego wkładu z kwotą wkładu jaki uiszczał nowy nabywca prawa od spółdzielni, albo co najmniej zapewnić spółdzielni możliwość faktycznego uzyskania środków na pokrycie wypłat należnych upraw-nionym (…)”. Pierwsza możliwość wskazywana przez skarżącą nie wymaga bliższego rozpatrywa-nia, ponieważ prowadziłaby ona do daleko idącej zmiany koncepcji reformy spółdzielczości mieszkaniowej, przyjętej w ustawie nowelizacyjnej z 2007 r., podczas gdy sama ta koncepcja mieści się w granicach swobody polityki prawa przysługującej ustawodawcy i nie narusza Konstytucji. Druga ze wskazanych przez skarżącą możliwości oznaczałaby natomiast, że osoba uprawniona musiałaby – już po opróżnieniu lokalu – oczekiwać na wypłatę do czasu pozy-tywnego rozstrzygnięcia przetargu, co jest zdarzeniem całkowicie od niej niezależnym. Przy tym wobec tego, że osoba uprawniona nie jest członkiem spółdzielni, spółdzielnia nie miałaby w istocie silnego motywu do określenia warunków przetargu w sposób sprzyjający szybkiemu OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 21 rozstrzygnięciu. Od strony praktycznej, należałoby się liczyć ze znacznym wzrostem liczby spraw, w których osoba uprawniona musiałaby dochodzić wypłaty na drodze sądowej. Co do zasady zaś trzeba przypomnieć, że to spółdzielnia jest właścicielem lokalu i rozlicza się z osobą uprawnioną z korzyści wynikającej z uwolnienia swojego prawa od obciążenia, co zaszło już w chwili wygaśnięcia prawa do lokalu, podczas gdy przy proponowanej przez skarżącą regulacji osoba uprawniona pozostawałaby przez czas bliżej nieokreślony i niezależ-ny od niej z niezaspokojonym roszczeniem, a więc to jej prawo majątkowe zostałoby pozba-wione adekwatnej w świetle standardu konstytucyjnego ochrony. Z tego punktu widzenia, wybór chwili opróżnienia lokalu jako terminu warunkującego wymagalność wypłaty trzeba uznać za rozsądny kompromis, któremu nie można zarzucić dyskryminacyjności ani narusze-nia prawa spółdzielni do przysługującej jej własności. 8.5.2. Trybunał uznał, że nie można postawić zarzutu, że zaskarżona regulacja „nie była konieczna w demokratycznym państwie prawnym” (co stanowi nawiązanie do wymaga-nia proporcjonalności ingerencji w prawa i wolności konstytucyjne, wynikającego z art. 31 ust. 3 Konstytucji; por. wyrok TK o sygn. K 64/07). Lepsze rozwiązanie przedstawionego powyżej dylematu byłoby bardzo trudno znaleźć, a w każdym razie, jak wynika z analizy przeprowadzonej powyżej, nie jest takim lepszym rozwiązaniem żadna z możliwości wskaza-nych przez skarżącą. 8.5.3. Na marginesie głównego zarzutu skarżąca podnosi, że zaskarżona regulacja na-rusza wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadę przyzwoitej (poprawnej) legislacji (co do tej za-sady zob. zwłaszcza wyrok TK z 12 czerwca 2008 r., sygn. K 50/05, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 79). Zarzuty tego rodzaju są podnoszone incydentalnie m.in. na s. 17 i 20-21 skargi. W szczególności skarżąca zarzuca, że: 1) związanie wyceny rynkowej z datą faktycznego wydania lokalu spółdzielni prowa-dzi do „wykreowania (…) przypadkowych w sensie nadmierności przysporzenia, beneficjen-tów”; 2) brakuje jasnej regulacji skutków rozbieżności pomiędzy wcześniejszą szacunkową wyceną rynkowej wartości lokalu a ceną uzyskaną w przetargu. Ad 1. Uzasadniając skargę w tym punkcie skarżąca miesza zagadnienia intertemporal-ne oraz kwestię spójności i konsekwencji znowelizowanej regulacji w jej aspekcie meryto-rycznym. W tym miejscu zbadaniu podlega tylko to drugie zagadnienie. Z jednej strony, skarżąca ma niewątpliwie rację, że wycena lokalu na dzień jego opróżnienia (i to bez względu na to, czy osoba uprawniona opróżniła lokal w terminie, czy z jego – nawet bardzo znacznym – przekroczeniem) może wywołać istotną różnicę wartości lokalu w porównaniu z wyceną na dzień wygaśnięcia prawa. Różnica ta istotnie będzie pro-wadziła do przypadkowych rezultatów, które jednak mogą zasadniczo równie dobrze, zależ-nie od tendencji rynkowych w danym okresie, być korzystne dla spółdzielni. Nie jest to zatem regulacja wprowadzająca nierówność, aczkolwiek niewątpliwie wadliwa, zwłaszcza jeśli uwzględnić okoliczność, że to osoba uprawniona decyduje o chwili rzeczywistego wykonania obowiązku opróżnienia, natomiast spółdzielnia może jedynie (i to nie w stosunku do wszyst-kich osób uprawnionych) wdrożyć dla realizacji swoich praw postępowanie eksmisyjne. Wy-cena wartości rynkowej powinna być dokonywana albo na dzień wygaśnięcia prawa do loka-lu, albo na obowiązujący osobę uprawnioną dzień jego opróżnienia (tzn. koniec terminu trzymiesięcznego od daty wygaśnięcia prawa do lokalu). W tym ostatnim wypadku ewentual-na różnica wartości w czasie byłaby w praktyce nieznaczna. Z drugiej strony jednak, skarżąca nie wskazuje, jakie konsekwencje miała zmiana wartości rynkowej lokalu w sprawie będącej przyczyną skargi. Podana przez nią różnica wartości porównana z powołaną treścią uzasad-nienia wyroku sądu okręgowego okazuje się nie, jak można byłoby przypuszczać ze sformu-łowania uzasadnienia skargi, różnicą cen rynkowych, ale różnicą między wartością wkładu mieszkaniowego zwaloryzowanego na dzień wygaśnięcia prawa do lokalu a wartością ryn- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 22 kową lokalu w dniu opróżnienia. Ta różnica jest więc istotna tylko w aspekcie stosowania międzyczasowego zaskarżonej regulacji. Ponadto wskazać trzeba, że przepisy znowelizowa-nej w 2007 r. ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w ogóle nie wskazują wprost dnia, na który należy dokonać wyceny rynkowej lokalu, a w szczególności nie wiążą tej wyceny z opróżnieniem lokalu. Powołane przez skarżącą uzasadnienie wyroku sądu okręgowego w sprawie daty wyceny wskazuje, że podstawą stanowiska sądu było przyjęcie, wbrew usta-leniom Trybunału w niniejszej sprawie, jakoby stosunek prawny między spółdzielnią a osobą uprawnioną obejmujący prawo do spłaty powstawał dopiero w chwili opróżnienia lokalu, co uzasadniałoby obliczenie należnej kwoty według znowelizowanych przepisów, na podstawie jego ceny rynkowej. Wykładnia ta będzie musiała zostać zweryfikowana po wejściu w życie niniejszego wyroku. Ad 2. Art. 11 ust. 21 u.s.m. przewiduje jedynie, że „[p]rzysługująca osobie uprawnio-nej wartość rynkowa” nie może być wyższa od ceny uzyskanej w przetargu. Jednak sama wy-płata następuje na podstawie oszacowania i może stać się wymagalna już przed zakończe-niem, a nawet przed wszczęciem przetargu. Przepisy milczą natomiast zarówno w kwestii trybu odzyskania przez spółdzielnię ewentualnej nadpłaty, jak w kwestii konsekwencji sytua-cji, w której to uzyskana cena okaże się wyższa od wcześniejszego oszacowania. W praktyce niewątpliwie pojawiają się trudności z wykładnią tej niekompletnej regulacji, na co wskazuje się również w doktrynie, jednakże skarżąca nie wykazała ani ukształtowania się jednolitej niekonstytucyjnej interpretacji, ani braku możliwości rozwiązania problemu na podstawie wykładni zgodnej z Konstytucją, ani tego, aby któryś z tych problemów i zastosowana przez sądy w jego zakresie interpretacja miały istotne znaczenie w sprawie stanowiącej przyczynę skargi. 9. Ocena konstytucyjności stosowania zaskarżonych przepisów w aspekcie między-czasowym. 9.1. Skarżąca podnosi, że zaskarżona regulacja wprowadza, bez jakiegokolwiek uza-sadnienia, „z punktu widzenia prawa jednolitego mechanizmu wypłaty wartości rynkowej po wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, w związku z datą opróżnienia lokalu, mimo braku przepisów intertemporalnych i uzasadnienia aksjologicznego”. Ten zarzut kierowany jest wobec art. 11 ust. 21 u.s.m., jednak kwestionowany skutek wywiera ten prze-pis tylko w efekcie równoległego oddziaływania regulacji zawartej w art. 11 ust. 24 u.s.m. Na tej podstawie skarżąca zarzuca art. 11 ust. 24 u.s.m. naruszenie art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji (zakaz ograniczenia własności w sposób naru-szający istotę prawa własności w związku z zakazem wstecznego działania prawa wywodzo-nym z zasady państwa prawa i w związku z niedopuszczalnością ustanawiania ograniczeń w zakresie korzystania z wolności i praw, które nie są konieczne w demokratycznym pań-stwie). 9.2. Argumentację na rzecz zarzutu, że utrwalona wykładnia zaskarżonych przepisów prowadzi do niekonstytucyjnego działania wstecz przepisów ustawy o spółdzielniach miesz-kaniowych w wersji nowelizacji z 2007 r., zawarła skarżąca także na s. 7-10 skargi, gdzie przedstawia ona szerzej tę wykładnię; tu zarzuty kierowane są wyraźnie do obu zaskarżonych przepisów: zarówno art. 11 ust. 24, jak i art. 11 ust. 21 u.s.m., a zwłaszcza do skumulowanego efektu ich działania. 9.3. Z przeprowadzonej powyżej analizy stosunku prawnego pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną wynika, że wykładnia art. 11 ust. 21 u.s.m. prowadząca do zastosowania normy prawa międzyczasowego przewidującej jego stosowanie w sytuacjach, w których pra- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 23 wo do lokalu wygasło przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r., stanowi bez-pośrednią konsekwencję normy merytorycznej wadliwie skonstruowanej na podstawie art. 11 ust. 24 u.s.m. Wadliwość ta polega na przyjęciu, że „warunek opróżnienia lokalu”, o którym mowa w tym przepisie, powinien być rozumiany w ten sposób, iż dzień opróżnienia lokalu jest dniem powstania stosunku prawnego obejmującego spłatę na rzecz osoby uprawnionej i zarazem datą powstania roszczenia o tę wypłatę. Podważenie tej wykładni prowadzi do zmiany sposobu i skutków stosowania art. 11 ust. 21 u.s.m. w aspekcie międzyczasowym bez potrzeby bezpośredniej ingerencji w jego treść lub jej rozumienie. Z tego względu dalsza ana-liza była prowadzona tylko w kontekście naruszenia Konstytucji przez skutki międzyczasowe wynikające z utrwalonej w orzecznictwie interpretacji art. 11 ust. 24 u.s.m. 9.4. Skarżąca zarzuca, że stosowanie znowelizowanych przepisów dotyczących zakre-su świadczenia spółdzielni (obowiązek rozliczenia na podstawie wartości rynkowej prawa do lokalu zamiast, jak wcześniej, obowiązku zwrotu zwaloryzowanego wkładu mieszkaniowego) w sytuacji, gdy prawo do lokalu wygasło przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r., jest sprzeczne z zasadą prawa międzyczasowego określoną w art. XXVI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94, ze zm.; dalej: p.w.k.c.), ponieważ powoduje stosowanie przepisów znowelizowanych w 2007 r. do stosunku prawnego, który powstał pod rządem dawnego brzmienia ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych. Stanowi to, zdaniem skarżącej, naruszenie art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. 9.5. Prokurator Generalny w swoim piśmie potwierdził pogląd skarżącej co do tego, że kwestionowana przez nią norma intertemporalna została powszechnie przyjęta w orzecz-nictwie sądów. Prokurator Generalny uznał jednak tę normę za prawidłową. Zdaniem Proku-ratora Generalnego, rozumienie zaskarżonych przepisów w taki sposób nie prowadzi do nie-dopuszczalnego stosowania prawa wstecz z następujących powodów. 9.5.1. Po pierwsze, stosunek prawny między spółdzielnią a osobą uprawnioną powsta-je dopiero w chwili opróżnienia lokalu. 9.5.2. Po drugie, skoro roszczenie o wypłatę powstaje dopiero z chwilą opróżnienia lokalu, to poddanie go nowemu prawu nie prowadzi do retroaktywnego działania nowego prawa, a jedynie do jego skutku retrospektywnego. Nie mamy tu bowiem do czynienia z pod-daniem nowemu prawu całego powstałego wcześniej stosunku, a tylko z określeniem według nowego prawa skutków zdarzeń prawnych, które zaszły w zakresie tego stosunku już pod rządem nowego prawa; należy tu wziąć pod uwagę w szczególności wyroki TK z 31 marca 1998 r., sygn. K 24/97 (OTK ZU nr 2/1998, poz. 13) oraz 4 kwietnia 2006 r., sygn. K 11/04 (OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 40) – (s. 16-17 pisma Prokuratora Generalnego). 9.6. Z analizy merytorycznej stosunku pomiędzy spółdzielnią a osobą uprawnioną wy-nika jednak, że zarówno teza, iż w związku z treścią art. 11 ust. 24 u.s.m. w chwili wygaśnię-cia prawa do lokalu nie powstaje stosunek prawny obejmujący zobowiązanie do spłaty, jak i teza, że przynajmniej samo roszczenie o wypłatę powstaje dopiero w chwili opróżnienia lokalu, okazują się niezgodne z treścią przepisów w związku z powszechnie przyjętym rozu-mieniem podstawowych pojęć z zakresu prawa zobowiązań. Z kolei skutkiem oparcia roz-strzygnięć sądów na tych tezach jest niewłaściwe zastosowanie normy międzyczasowej art. XXVI p.w.k.c., prowadzące do retroaktywnego stosowania art. 11 ust. 21 u.s.m. Mamy bowiem do czynienia z sytuacją, w której dochodzi do naruszenia konstytucyjnie gwaranto-wanego, już nabytego majątkowego statusu spółdzielni, wynikającego ze zwolnienia, za okre-śloną odpłatnością, lokalu będącego jej własnością od obciążenia prawem do lokalu. Naru-szenie to polega na podwyższeniu obowiązującej spółdzielnię odpłatności ze skutkiem OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 24 wstecznym, a więc co do zasady mieści się w obszarze konstytucyjnego zakazu retroakcji prawa (tak TK w wyroku z 19 listopada 2008 r., sygn. Kp 2/08, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 157). Przyczyną takiego wstecznego zastosowania przepisu jest nie tyle błędne zastoso-wanie normy międzyczasowej, ile wyinterpretowanie specyficznej merytorycznej normy szczególnej z treści art. 11 ust. 24 u.s.m., który takiej normy ewidentnie nie wyraża. Posłużenie się taką interpretacją narusza także pewność prawa, która jest samodzielną wartością chronioną na podstawie art. 2 Konstytucji. Z tego punktu widzenia nie jest istotne, czy to naruszenie pewności prawa ma zarazem charakter nadania nowemu prawu skutku wstecznego, czy też tylko retrospektywnego zastosowania prawa w sytuacji, gdy jest to błę-dem w świetle właściwie stosowanych norm międzyczasowych. 9.7. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniach wyroków o sygn. K 24/97 oraz sygn. K 11/04, sformułował podstawowe kryteria odróżnienia wstecznego działania (retroaktywno-ści) prawa od jego retrospektywności. Zgodnie z uzasadnieniem pierwszego z tych wyroków, jeżeli „zdarzenia zapoczątkowane pod rządami dawnych przepisów mają charakter ciągły i trwają nadal, stosuje się do nich przepisy nowe. Naruszenie zasady retroaktywności nastę-powałoby wówczas, gdyby ustawie nadano moc obowiązującą wobec stosunków prawnych zaistniałych i trwających w czasie do wejścia tej ustawy w życie”. Uzasadnienie drugiego z wyroków wyjaśnia celowość takiego rozróżnienia: „[p]rzyjęcie innego stanowiska oznacza-łoby nadmierne ograniczenie swobody władzy ustawodawczej w kształtowaniu i zmianach treści prawa oraz dostosowywaniu go do zmian społecznych”. Te ustalenia korespondują z przyjętym w doktrynie cywilistycznej – na tle art. 3 k.c. oraz p.w.k.c. – rozumieniem poję-cia retroaktywności prawa: „w sytuacji, gdy przepis do oceny faktów przeszłych nakazuje stosować prawo nowe, prowadził będzie do retroaktywności nowego przepisu merytoryczne-go” (T. Pietrzykowski, [w:] M. Safjan red., System Prawa Prywatnego t. 1, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2012, s. 719). Reguła zawarta w cytowanym wyżej uzasadnieniu wyroku TK o sygn. K 24/97 po-zwala skonkludować, że nie mamy w wypadku przyjętej w orzecznictwie sądowym wykładni zaskarżonych przepisów do czynienia tylko z ich retrospekcją. Zdarzeniem prowadzącym do nabycia roszczenia przez osobę uprawnioną jest wygaśnięcie prawa do lokalu, a nie jego opróżnienie; zdarzenie to nie ma charakteru ciągłego, lecz jedynie jego bezpośredni skutek w postaci możliwości żądania świadczenia następuje (roszczenie staje się wymagalne) pod rządem nowej ustawy. W świetle stanowiska Trybunału nie jest to wystarczająca przesłanka retrospektywnego stosowania nowej ustawy. 9.8. Dodatkowego rozważenia wymagała specyficzna konsekwencja ustalenia, że treść roszczeń osób uprawnionych podlega przepisom obowiązującym w chwili wygaśnięcia prawa do lokalu. Prowadzi ono mianowicie, w związku z ustawą nowelizacyjną z 2007 r., do poten-cjalnego rozdzielenia regulacji cyklu zdarzeń dotyczących tego samego lokalu. Z jednej stro-ny, spółdzielnia zaspokaja roszczenia osób uprawnionych przez wypłatę opartą na zwalory-zowanym wkładzie mieszkaniowym, jeśli wygaśnięcie prawa do lokalu nastąpiło przed wej-ściem w życie ustawy nowelizacyjnej z 2007 r. Z drugiej strony, jeśli opróżnienie lokalu na-stąpi dopiero po wejściu w życie nowelizacji z 2007 r., spółdzielnia będzie uprawniona do sprzedaży lokalu w przetargu, a więc uzyska cenę rynkową. Ta różnica wynika jednak w spo-sób konieczny ze zmiany polityki ustawodawcy i braku szczególnych norm intertemporal-nych. Z punktu widzenia prawa międzyczasowego, uprawnienie (a zarazem obowiązek) spół-dzielni do sprzedaży lokalu w przetargu, wynikające z art. 11 ust. 2 zdanie pierwsze u.s.m., musi być oceniane według innych reguł niż stosunek między spółdzielnią, a osobą uprawnio-ną. Obowiązek określony w tym przepisie nie odnosi się do tego stosunku i nie kreuje żadne-go prawa osoby uprawnionej, które mogłoby być naruszone wskutek narzucenia spółdzielni OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 25 przez nowe przepisy innego sposobu wprowadzenia do obrotu opróżnionego lokalu. Obowią-zek ten należy oceniać jako dotyczący korporacyjnego stosunku spółdzielni i określający za-chowanie, jakie obowiązuje ją z uwagi na interes jej członków i specyficzne dla tej formy działalności gospodarczej ograniczenia. Stosunek korporacyjny nie jest typowym stosunkiem zobowiązaniowym i, zdaniem doktryny, z uwagi na jego szczególne właściwości nie można do niego stosować prostej ana-logii z reguł międzyczasowych ustalonych w p.w.k.c. Za zasadę podstawową można uznać w zakresie stosunków korporacyjnych stosowanie nowego prawa od chwili jego wejścia w życie, z określonymi ewentualnymi wyjątkami. Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych nie zawiera przepisów międzyczasowych, jednakże zasada stosowania nowego prawa wynika z analogii z art. 271 i art. 272 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz. U. 2017 r. poz. 1560, ze zm.), które – określając jako wyjątek pewien zakres zastosowania prawa dawnego – przyjmują niewątpliwie za punkt wyjścia zasadę stosowania nowej ustawy. Wnio-sek taki uzasadnia także nieco dalsza analogia, jakiej dostarcza regulacja art. 612 k.s.h. doty-cząca innego typu korporacji – spółek handlowych. Ocena według dawnego prawa roszczeń osób uprawnionych, a według nowego – uprawnienia spółdzielni do rozporządzenia opróż-nionym lokalem jest więc zgodna z zasadami prawa międzyczasowego i nie narusza chronio-nych konstytucyjnie praw tych osób. 9.9. Z powyższej analizy wynika, że zaskarżona norma międzyczasowa skonstruowa-na na podstawie art. 11 ust. 24 u.s.m. i skutkująca wstecznym stosowaniem art. 11 ust. 21 u.s.m. narusza zakaz działania prawa wstecz, wywodzony z zasady państwa prawa wyrażonej w art. 2 Konstytucji. Jednakże, zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, przepi-sy działające wstecz można – wyjątkowo i pod określonymi warunkami – uznać za zgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego. Warunki te Trybunał sformułował w sposób ogólny, uwzględniając także wcześniejsze orzecznictwo, w uzasadnieniu wyroku o sygn. Kp 2/08. Zgodnie z tym wyrokiem, retroaktywność przepisu musi być konieczna dla realizacji konkretnych, szczególnie cennych wartości konstytucyjnych; wymaga przy tym zachowania odpowiednich proporcji pomiędzy racjami uzasadniającymi retroaktywność a jej negatywny-mi skutkami. Prokurator Generalny w swoim stanowisku nie wskazał żadnych uzasadnionych przy-czyn, dla których przyznanie zaskarżonej regulacji mocy wstecznej mogłoby być w danym wypadku szczególnie uzasadnione i z tego względu dopuszczalne. Żadne argumenty dotyczą-ce tej kwestii nie były również podnoszone w cytowanym wyżej orzecznictwie. Ustawa no-welizacyjna z 2007 r. była efektem połączenia w procesie legislacyjnym czterech odrębnych projektów zmian tej ustawy, przy czym w uzasadnieniu żadnego z nich kwestia wstecznego stosowania zasady rozliczenia z osobami uprawnionymi według wartości rynkowej lokalu nie była w ogóle wzmiankowana; ustawodawca ani w uzasadnieniach projektów, ani w samej ustawie nowelizacyjnej z 2007 r. nie wskazał jakichkolwiek celów, dla których osiągnięcia retroakcja tej zasady byłaby konieczna. Żadnego szczególnego uzasadnienia dla nadania mo-cy wstecznej art. 11 ust. 21 u.s.m. nie dostrzegł także, analizując tę kwestię, Trybunał Konsty-tucyjny. Ustawodawca w istocie w ogóle nie przewidział takiej potrzeby; norma taka została ukształtowana przez orzecznictwo w wyniku błędnej, dokonanej contra legem, interpretacji art. 11 ust. 24 u.s.m. 9.10. Z powyższych rozważań wynika, że skonstruowana na podstawie art. 11 ust. 24 u.s.m. norma międzyczasowa nakazująca stosowanie regulacji art. 11 ust. 21 u.s.m. w brzmie-niu nadanym ustawą nowelizacyjną z 2007 r. do sytuacji, w których wygaśnięcie prawa do lokalu nastąpiło przed wejściem w życie tej nowelizacji, jest niezgodna z zakazem stosowania prawa wstecz wynikającym z art. 2 Konstytucji, a przez to narusza także art. 31 ust. 3 Konsty- OTK ZU A/2018 SK 34/14 poz. 49 26 tucji, ograniczając ze skutkiem wstecznym – bez uzasadnienia w postaci konieczności takiego rozwiązania – korzystanie przez spółdzielnię z uzyskanego na określonych przez dotychcza-sowe prawo warunkach zwolnienia przysługującego jej prawa własności lokalu od obciążenia członkowskim prawem do lokalu. Regulacja taka godzi zarazem w istotę przysługującego spółdzielni prawa własności (art. 64 ust. 3 Konstytucji), obciążając właściciela lokalu obo-wiązkiem dodatkowej zapłaty, niemającym należytej podstawy prawnej. Zatem powyższa norma wywodzona z art. 11 ust. 24 u.s.m., w zakresie wskazanym w sentencji, jest niezgodna z art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i w związku z art. 31 ust. 3 Kon-stytucji. Z tych wszystkich względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.