SK 44/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 16 października 2020 r. Pozycja 47 POSTANOWIENIE z dnia 10 września 2020 r. Sygn. akt SK 44/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres – przewodniczący Justyn Piskorski – sprawozdawca Julia Przyłębska Michał Warciński Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym, w dniu 10 września 2020 r. skargi konstytucyjnej S.N. o zbadanie zgodności: § 19 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozba-wienia wolności (Dz. U. Nr 152, poz. 1493) w związku z art. 134 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim ustawodawca pominął legislacyjne ure-gulowanie sposobu adresowania, a w konsekwencji doręczania pism osobom pozbawionym wolności celem umożliwienia bezpośredniego przekazania ich skazanemu adresatowi w przypadku zaistnienia przesłanek z art. 8a § 2 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 665), z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 41 ust. 4, art. 47 i art. 49 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 10 sierpnia 2017 r. S.N. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność § 19 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sier-pnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 152, poz. 1493, dalej: rozporządzenie w sprawie regulaminu) w związku z art. 134 § 2 ustawy kodeks postępowania karnego z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim ustawodawca OTK ZU A/2020 SK 44/19 poz. 47 2 pominął legislacyjne uregulowanie sposobu adresowania, a w konsekwencji doręczania pism osobom pozbawionym wolności celem umożliwienia bezpośredniego przekazania ich skaza-nemu adresatowi w przypadku zaistnienia przesłanek z art. 8a § 2 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 665; dalej: k.k.w.), z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 41 ust. 4, art. 47 i art. 49 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona w wyniku następującego stanu fakty-cznego: Skarżący odbywa karę pozbawienia wolności. W okresie od 30 października 2015 r. do 1 grudnia 2015 r. przebywał w Areszcie Śledczym w Ł. 2 listopada 2015 r. do Aresztu Śledczego wpłynęła przesyłka z Komendy Powiatowej Policji w Ł., przeznaczona dla skarżącego i zawierająca postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia. Ponieważ przesyłka została zaadresowana na Areszt Śledczy, a nie na nazwisko skarżącego, kores-pondencja została otworzona przez pracownika sekretariatu jednostki, zewidencjonowana i przekazana do odpowiednich jednostek organizacyjnych. Skarżący otrzymał przeznaczoną dla niego korespondencję w otwartej kopercie 3 listopada 2015 r. z rąk funkcjonariusza działu ewidencji Aresztu Śledczego w Łodzi. Postanowieniem z 3 grudnia 2015 r. prokurator Prokuratury Rejonowej w Ł. odmówił wszczęcia śledztwa wobec stwierdzenia, że czyn mający miejsce na terenie Aresztu Śledczego w Ł., polegający na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Służby Więziennej poprzez otworzenie korespondencji urzędowej, czym działali na szkodę interesu prywatnego skarżącego, nie zawiera znamion czynu zabronionego. Odmową wszczęcia śledztwa skoń-czyło się również postępowanie prowadzone przez Prokuraturę Rejonową w Ł. w sprawie możliwości popełnienia przestępstwa przez funkcjonariusza, który zaadresował kopertę. 28 grudnia 2015 r. skarżący wniósł do Sądu Rejonowego w Ł. pozew przeciwko Skarbowi Państwa – Komendzie Powiatowej Policji w Ł. o zapłatę kwoty 10 000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę wywołaną niewłaściwym zaadresowaniem korespondencji. Wyrokiem z 18 października 2016 r. wydanym w sprawie o sygn. akt […] sąd oddalił powództwo. Skarżący nie zgodził się z zapadłym orzeczeniem i wniósł apelację od powyższego wyroku. Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z 15 marca 2017 r. wydanym w sprawie o sygn. akt […] utrzymał w mocy wyrok sądu rejonowego. Z uwagi na wartość przedmiotu sporu, skarżący nie miał możliwości wniesienia skargi kasacyjnej od zapadłego orzeczenia sądu drugiej instancji. W uzasadnieniach obu orzeczeń sądy wskazywały, że skarżący nie odniósł wymiernej krzywdy na skutek zaadresowania koperty na adres aresztu, bez wskazania osoby skarżącego. 1.2. W skardze konstytucyjnej skarżący wskazał, że podnoszone przez niego zarzuty dotyczą niezupełności uregulowań zawartych w § 19 ust. 1 rozporządzenia w sprawie regulaminu oraz art. 134 § 2 k.p.k. w zakresie, w jakim przepisy te nie przewidują sposobu adresowania pism do osób pozbawionych wolności celem umożliwienia bezpośredniego przekazania ich skazanemu bez zapoznawania się z ich treścią przez organy zakładu karnego w przypadku zaistnienia jednej z przyczyn wyłączających kontrolę korespondencji przewidzianych w art. 8a § 2 i 3 k.k.w. Skarżący wskazał, że przepisy te znalazły zastosowanie w jego sprawie, stanowiąc podstawy rozstrzygnięcia sądów, i z tej przyczyny mogą być przedmiotem zaskarżenia, pomimo utraty mocy obowiązującej rozporządzenia w sprawie regulaminu. Jednocześnie skarżący wskazał również, że zakres zaskarżenia obejmuje pominięcie prawodawcze, w zakresie którego Trybunał Konstytucyjny posiada kompetencje orzecznicze, co zostało potwierdzone jego ugruntowanym orzecznictwem. OTK ZU A/2020 SK 44/19 poz. 47 3 1.3. W zakresie niezgodności skarżonego niedostatku legislacyjnego z wzorcami konstytucyjnymi skarżący podniósł, że jego następstwem jest brak ochrony interesów mniejszości społeczeństwa, jaką są osoby pozbawione wolności. Ponadto skarżone przepisy są niedostatecznie precyzyjne, niejasne i niepoprawnie sformułowane, przez co naruszają zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Zdaniem skarżącego, pojęcie „korespondencja adresowana do skazanego” nie zawiera wskazania, jak taka korespondencja ma zostać zaadresowana, aby nie doszło do jej nadzoru i cenzury zgodnie z przepisami przewidującymi kontrolę korespondencji otrzymywanej przez osadzonych (art. 8a § 2 i 3 k.k.w.). Zarzut niezgodności z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji skarżący uzasadniał, wskazując, że w obecnym stanie prawnym może dochodzić do naruszeń tajemnicy korespondencji osób pozbawionych wolności w następstwie braku dość szczegółowego uregulowania sposobu adresowania korespondencji do skazanych. Brak zapewnienia ochrony tajemnicy korespondencji zdaniem skarżącego prowadzi również do naruszenia art. 41 Konstytucji i wyrażonej w nim zasady humanitarnego traktowania. Ponadto, brak precyzyj-nego uregulowania sposobu adresowania pism spowodował, że doszło do naruszenia prywatności skarżącego (a tym samym – art. 47 Konstytucji) oraz jego tajemnicy kores-pondencji (wyrażonej w art. 49 Konstytucji), która wprawdzie znajduje ograniczenia wobec osób osadzonych w zakładach karnych, ale obejmuje korespondencję skazanego z obrońcą lub pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radca prawnym, a także z organami ścigania, wymiaru sprawiedliwości i innymi organami stosownie do treści art. 8a § 2 i 3 k.k.w. 2. Prokurator Generalny w swoim stanowisku z 14 sierpnia 2019 r. wniósł o umorze-nie postępowania w sprawie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK) z uwagi na niedopuszczalność wydania orzeczenia. 3. W stanowisku z 14 sierpnia 2019 r. Minister Sprawiedliwości wniósł o umorzenie postępowania w sprawie w zakresie § 19 ust. 1 rozporządzenia w sprawie regulaminu z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 4. W piśmie z 20 grudnia 2019 r. Marszałek Sejmu wniósł o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Skarga konstytucyjna stanowi nadzwyczajny środek ochrony konstytucyjnych praw i wolności, a jej wniesienie uwarunkowane zostało spełnieniem wymogów wynikających za-równo z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). W tym kontekście Trybunał Konstytucyjny przypomina, że w każdym stadium postępowania jest obowiązany badać, czy nie zachodzą ujemne przesłanki (konstytucyjne lub ustawowe), których zaistnienie skutkuje obligatoryjnym umorzeniem postępowania (por. po-stanowienie TK z 16 marca 2005 r., sygn. SK 41/03, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 31 i powoła-ne tam orzeczenia). Ugruntowane orzecznictwo Trybunału wskazuje bowiem, że kwestia we-ryfikacji dopuszczalności skargi konstytucyjnej nie kończy się w fazie jej wstępnego rozpo-znania, lecz jest aktualna przez cały czas jej rozpatrywania (zob. np. postanowienie TK OTK ZU A/2020 SK 44/19 poz. 47 4 z 14 grudnia 2011 r., sygn. SK 29/09, OTK ZU nr 10/A/2011, poz. 130 i cytowane tam orzecznictwo). 2. W skardze konstytucyjnej wniesionej przez S.N. zarzucono niezgodność § 19 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 152, poz. 1493; dalej: rozporządzenie w sprawie regulaminu) w związku z art. 134 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim ustawodawca pominął legislacyjne uregulowanie sposobu adre-sowania, a w konsekwencji doręczania pism osobom pozbawionym wolności celem umożli-wienia bezpośredniego przekazania ich skazanemu adresatowi w przypadku zaistnienia prze-słanek z art. 8a § 2 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 523, ze zm.; dalej: k.k.w.) z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 41 ust. 4, art. 47 i art. 49 Konstytucji. 3. W przedmiotowej sprawie przedmiotem skargi jest niedostatek legislacyjny, w za-kresie braku uregulowania przez ustawodawcę precyzyjnego sposobu adresowania kopert zawierających pisma od organów postępowania kierowanych do osób osadzonych w zakła-dach karnych, tak aby udaremnić nieuprawnioną kontrolę ich treści przez pracowników za-kładu karnego. 4. Skarga konstytucyjna obejmuje zakresem przedmiotowym § 19 ust. 1 rozporządze-nia w sprawie regulaminu. Rozporządzenie to utraciło moc obowiązującą 1 stycznia 2017 r. wraz z wejściem w życie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolno-ści (Dz. U. poz. 2231). W takim wypadku zgodnie z treścią art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK postępowanie należałoby umorzyć. Jednakże, stosownie do ust. 3 wskazanego artykułu, Try-bunał nie umarza postępowania z przyczyny, o której mowa w ust. 1 pkt 4, jeżeli wydanie orzeczenia w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ponieważ w przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcia wobec skarżącego podejmowane były na gruncie poprzednio obowiązującego rozporządzenia, nale-żało uznać, że jego przepis jako stanowiący podstawę orzekania o prawach i wolnościach skarżącego może stanowić przedmiot kontroli w postępowaniu przed Trybunałem. 5. Kwestia doręczania pism w polskich postępowaniach jest uregulowana odrębnie dla każdego z ich rodzajów – własne regulacje w tym przedmiocie posiada procedura cywilna, karna oraz administracyjna i sądowoadministracyjna. Zarzuty skarżącego zostały sformuło-wane wobec występowania niedostatku legislacyjnego na gruncie procedury karnej i w odnie-sieniu wyłącznie do osób pozbawionych wolności. Podstawowe uregulowania kwestii doręczania pism w toku postępowania karnego zo-stały zawarte w rozdziale 15 działu IV k.p.k. Zgodnie z treścią art. 134 § 2 k.p.k., osobom pozbawionym wolności doręcza się pismo za pośrednictwem administracji odpowiedniego zakładu. Jak wskazują komentatorzy, głównym celem wprowadzenia takiej regulacji było wyłączenie możliwości stosowania wobec osadzonych alternatywnych sposobów doręczenia pisma procesowego – w tym przede wszystkim pozostawienia w aktach ze skutkiem doręcze-nia. Doręczenie w inny sposób jest tu wykluczone, niezależnie od tego, czy organ wiedział, czy też nie wiedział o pozbawieniu wolności – za wyjątkiem stron postępowania, na które obecne brzmienie przepisów nakłada obowiązek informowania o zmianie miejsca pobytu (zob. M. Kurowski, komentarz do art. 134, [w:] D. Świecki (red.), Kodeks postępowania kar- OTK ZU A/2020 SK 44/19 poz. 47 5 nego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Lex/el 2017 i przywołany w nim wyrok SN z 22 sierpnia2007 r., sygn. akt III KK 1/07, Lex nr 310195). Przywołany jako przedmiot kontroli przepis nie zawiera żadnych bardziej szczegóło-wych regulacji, przede wszystkim dotyczących sposobu adresowania koperty. Z orzecznictwa wynika, że w przypadku osób osadzonych w zakładzie karnym samo imię i nazwisko osadzo-nego nie są wystarczające do przeprowadzenia skutecznego doręczenia, konieczne jest przy-najmniej wskazanie imienia ojca (tak też SN w wyroku z 19 listopada 2007 r., sygn. akt IV KK 260/07, Lex nr 340559). Jednocześnie, sposób postępowania z korespondencją już po jej nadejściu do zakładu karnego został uregulowany w rozporządzeniu w sprawie regulaminu. Ponadto k.k.w. zawiera postanowienia dotyczące poddawania cenzurze pism przysyłanych do osób osadzonych. Zgodnie z art. 8a § 1 k.k.w., zasadą jest cenzura i nadzór nadchodzącej korespondencji. Wyjątki mogą być przewidziane w ustawie i występują w § 2 i 3 tego samego artykułu. Zgod-nie z treścią § 2, korespondencja skazanego pozbawionego wolności z obrońcą lub pełno-mocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym nie podlega cenzurze, nadzorowi oraz zatrzymaniu i powinna być bezzwłocznie przekazywana do adresata. Jak wskazuje § 3, prze-pis § 2 zdanie pierwsze stosuje się odpowiednio do korespondencji skazanego pozbawionego wolności prowadzonej z organami ścigania, wymiaru sprawiedliwości i innymi organami pań-stwowymi, organami samorządu terytorialnego, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzeczni-kiem Praw Dziecka, organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospoli-tą Polską umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka oraz przedstawi-cielem niebędącym adwokatem ani radcą prawnym, który został zaaprobowany przez Przewodniczącego Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka do reprezentowania ska-zanego przed tym trybunałem. Niezależnie od tego, czy przesyłka podlega cenzurze i nadzorowi, czy też jest spod niego wyłączona, korespondencję adresowaną do skazanego doręcza mu wyznaczony funk-cjonariusz lub pracownik – stosownie do treści § 19 ust. 1 rozporządzenia w sprawie regula-minu. Powyższa analiza pokazuje, że oba skarżone przepisy dotyczą w istocie odmiennych zagadnień. Art. 134 § 2 k.p.k. wprowadza szczególny tryb doręczenia i nie pozwala na uzna-nie za skuteczne doręczenia dokonanego w inny sposób – chyba że zostanie sanowane po-twierdzeniem samego adresata, o czym stanowi art. 142 k.p.k. § 19 rozporządzenia w sprawie regulaminu dotyczy z kolei wewnętrznego funkcjonowania zakładu karnego i tego, w jaki sposób skazany ma otrzymać adresowaną do niego korespondencję. Trudno zatem przyjąć, by w oparciu o samą treść tych właśnie przepisów można było mówić o konieczności doprecyzowania regulacji w sposób wskazany w żądaniu skargi. Try-bunał po raz trzeci zaznacza, że procesowa funkcja art. 134 § 2 k.p.k. jest zupełnie odmienna – głównym celem przepisu było zapewnienie osobom odbywającym karę pozbawienia wolno-ści, że podczas ich pobytu w zakładzie karnym nie dojdzie do pozostawienia kierowanych do nich pism w aktach ze skutkiem doręczenia. 6. Niezależnie od powyższego, Trybunał zwraca uwagę, że szczegółowe kwestie związane z dokonywaniem doręczeń, w szczególności zaś – adresowania przesyłek – nie mu-szą być uregulowane aktem prawnym o randze ustawowej, ani nawet w drodze rozporządze-nia. Szczegółową regulację tej materii może zawierać na przykład zarządzenie właściwego organu dotyczące zasad biurowości w podległych mu jednostkach. Jak zauważył Prokurator Generalny w nadesłanym stanowisku, funkcjonariusza Ko-mendy Powiatowej Policji w Ł. obowiązywało zarządzenie nr 4/2010 Komendanta Woje-wódzkiego Policji w Ł. z 17 grudnia 2010 r. w sprawie wprowadzenia do stosowania w Ko-mendzie Wojewódzkiej Policji w Ł. (dalej: KWP w Ł.) i jednostkach organizacyjnych jej pod- OTK ZU A/2020 SK 44/19 poz. 47 6 ległych instrukcji kancelaryjnej określającej zasady i tryb wykonywania czynności kancela-ryjnych związanych z obiegiem dokumentów jawnych. Zgodnie z jej § 69 pkt 2 lit. b, kore-spondencję wychodzącą wkłada się do koperty, na której, w dolnej prawej części strony adre-sowej przesyłki, umieszcza się dane identyfikujące adresata: nazwę (imię i nazwisko) adresata oraz dokładny adres wraz z numerem kodu pocztowego, a w przypadku przesyłek jawnych ekspediowanych za pośrednictwem poczty specjalnej, podaje nazwę jednostki organizacyjnej, wydział, miejscowość oraz nazwę województwa. Powyższa regulacja nie jest normą powszechnie obowiązującą, jednakże stanowi źró-dło obowiązku adresowania pism w opisany powyżej sposób przez funkcjonariuszy jednostek podlegających pod KWP w Ł. Tym samym trudno przyjąć, że w przedmiotowej sprawie w istocie można mówić o występowaniu luki prawnej, której brak podnosi skarżący. Kwestie czysto techniczne, takie jak krój i rozmiar czcionki pism procesowych, a także to, czyj adres i w jakim miejscu ma zostać wpisany na kopercie, nie są sprawami, które dla skuteczności obrotu oraz zapewnienia jego prawidłowości wymagałyby regulacji rangi ustawowej. Powyższe okoliczności potwierdzają tezę skarżącego o nieprawidłowości zaadresowa-nia kierowanego do niego postanowienia w przedmiocie umorzenia postępowania przygoto-wawczego. Niemniej jednak, należy mieć na uwadze dwie okoliczności. Po pierwsze, trzeba zaznaczyć, że zarówno wyrok wydany w sprawie o zadośćuczy-nienie z powództwa skarżącego w pierwszej instancji, jak i w wyniku rozpoznania apelacji, jako podstawę nieuwzględnienia roszczenia wskazywały niewykazanie, aby na skutek nie-prawidłowego zaadresowania koperty doznał on jakiejkolwiek krzywdy. Powyższa okolicz-ność pozwala przyjąć, że – sądząc po treści obu uzasadnień – nawet w wypadku innego brzmienia § 19 rozporządzenia w sprawie regulaminu, art. 134 § 2 k.p.k. czy istnienia w treści art. 141 k.p.k. upoważnienia do wydania rozporządzenia o szerszym zakresie przedmioto-wym, niż miało to miejsce w czasie doręczenia przesyłki skarżącemu oraz w wypadku ko-nieczności stosowania wobec doręczanej mu korespondencji takiego właśnie rozporządzenia, roszczenia skarżącego nie zostałyby uwzględnione. Przyczyną oddalenia obu powództw było nie samo nieuregulowanie kwestii doręczeń pism w odpowiednio szczegółowy sposób w ak-cie będącym źródłem prawa powszechnie obowiązującego, ale niewykazanie przez skarżące-go, że poniósł z tego powodu krzywdę, która mogłaby zostać oszacowana i stanowić podsta-wę wypłaty zadośćuczynienia. Po wtóre, Trybunał Konstytucyjny, jako sąd prawa, a nie faktu, nie jest władny oce-niać, czy sąd lub organ orzekający dokonał poprawnego zastosowania przepisów oraz inter-pretacji faktów; nie stanowi dodatkowej instancji służącej kontroli orzeczeń zapadłych w jed-nostkowych przypadkach. Skarga konstytucyjna ma zaś charakter wyjątkowy i jest środkiem sformalizowanym; jej rozpoznanie może nastąpić jedynie po spełnieniu wspomnianych już wcześniej kryteriów wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz u.o.t.p.TK. W postępowa-niu przed Trybunałem nie można zatem dokonać ponownej oceny dowodów. Trybunał może rozstrzygać jedynie o zgodności aktów prawnych z Konstytucją. W niniejszej sprawie zaś, jak już wskazano, nie ma podstaw do wydania takiego orzeczenia. Mając na uwadze powyższe, postępowanie w sprawie należało umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK z uwagi na niedopuszczalność wydania orzeczenia. Z tych względów Trybunał postanowił jak w sentencji.