SK 45/24

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 maja 2026 r. Pozycja 55 POSTANOWIENIE z dnia 23 kwietnia 2026 r. Sygn. akt SK 45/24 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski Rafał Wojciechowski – sprawozdawca Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 kwietnia 2026 r., skargi konstytucyjnej G.Ł., działającego w imieniu własnym i swojej córki A.Ł., o zbadanie zgodności: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o za-pobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie ob-owiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 3) art. 17 ust. 11 ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z § 5 rozporządzenia powołanego w punkcie 2 z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 30 sierpnia 2023 r. (data wpływu: 4 września 2023 r.) G.Ł., działając w imieniu własnym oraz swojej córki A.Ł. (dalej: skarżący), wniósł o stwier-dzenie, że: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o za-pobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; dalej: ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych) są niezgodne z wywodzoną z art. 2 Konstytucji OTK ZU A/2026 SK 45/24 poz. 55 2 zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie o szczepieniach) jest niezgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą dostatecznej okre-śloności przepisów prawa oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 3) art. 17 ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych w związku z § 5 rozporządzenia o szczepie-niach są niezgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: Skarżący nie poddał małoletniej córki szczepieniom w terminach wynikających z ko-munikatu Głównego Inspektora Sanitarnego (dalej: GIS) w sprawie Programu Szczepień Ochronnych (dalej: PSO). Organ egzekucyjny nałożył na skarżącego grzywnę i wezwał do poddania małoletniej córki obowiązkowym szczepieniom. Skarżący wniósł środki odwoławcze wobec nałożonej kary grzywny oraz tytułu wykonawczego. Postanowieniem z czerwca 2019 r. Minister Zdro-wia utrzymał w mocy postanowienie w przedmiocie nałożenia grzywny. Postanowienie to zostało zaskarżone do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyro-kiem z grudnia 2019 r. skargę oddalił. Następnie skarżący złożył skargę kasacyjną do Naczel-nego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA). Wyrokiem z maja 2023 r. NSA oddalił skargę kasacyjną skarżącego. 1.2. Wątpliwości skarżącego koncentrowały się wokół trzech grup zarzutów: 1) naru-szenia zasady dostatecznej określoności przepisów prawa wywodzonej z art. 2 Konstytucji, 2) naruszenia art. 87 Konstytucji stanowiącego katalog źródeł prawa powszechnie obowiązu-jącego w Rzeczypospolitej Polskiej, 3) naruszenia prawa do prywatności. W odniesieniu do naruszenia zasady dostatecznej określoności przepisów prawa skar-żący wskazał, że art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych wprowadza-jący dla osób przebywających na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym nie określa ani listy chorób objętych obowiązkiem szczepień, ani grupy osób zobowiązanych do wykonania tego obowiązku. Przepisy powszechnie obowiązu-jącego prawa nie określają też momentu, w którym obowiązek szczepienia ochronnego prze-ciwko poszczególnym chorobom staje się wymagalny. W ocenie skarżącego, w praktyce stosowania zaskarżonych regulacji występuje rozbieżność interpretacyjna ze strony organów administracji – niektóre z nich uznają, że wy-magalność obowiązku poddania się szczepieniu przeciwko konkretnym chorobom i poszcze-gólnymi dawkami wynika z komunikatu GIS, inne zaś twierdzą, że wymagalność wynika z wezwania skierowanego do rodziców przez lekarza. Zdaniem skarżącego, rozbieżności tej nie można rozstrzygnąć za pomocą środków prowadzących do wyeliminowania niejednolito-ści stosowania prawa. W zakresie naruszenia art. 87 Konstytucji skarżący podniósł, że PSO nie należy do ka-talogu źródeł powszechnie obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej. Akt wydawa-ny przez GIS może być zakwalifikowany co najwyżej jako akt prawa wewnętrznego, wiążący jedynie jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu, nie zaś obywateli. Stąd też, jak skarżący podkreślił, nie jest związany treścią tego komunikatu, w szczególności w zakre-sie konkretyzującym wiek dziecka, w którym należy podać określoną szczepionkę w określo-nej dawce. W zakresie zarzutu naruszenia prawa do prywatności skarżący wskazał, że obowiązek poddania się szczepieniom wyłącza możliwość podjęcia przez osoby, których on dotyczy (ich opiekunów prawnych lub faktycznych), decyzji o odmowie poddania się takim szczepieniom. Stanowi to, w ocenie skarżącego, ingerencję w zasadę autonomii jednostki. OTK ZU A/2026 SK 45/24 poz. 55 3 Zdaniem skarżącego, ograniczenie prawa do prywatności i prawa do decydowania o swoim życiu osobistym nie spełnia wymogu proporcjonalności. Obowiązkowe szczepienia ochronne są zabiegiem medycznym obarczonym ryzykiem, a ustawodawca nie przewidział istnienia chociażby specjalnego funduszu wypłacającego odszkodowania dla osób dotknię-tych niepożądanymi odczynami poszczepiennymi. 2. W piśmie z 27 lutego 2024 r. uzupełniającym braki formalne skarżący wskazał, że „[z]asada określoności przepisów prawa nakazuje unikać stanowienia przepisów «w sposób nieprecyzyjny, niejednoznaczny i powodujący istotne wątpliwości prawne», a także regulacji, które posługują się niezdefiniowanymi pojęciami albo mają niezrozumiałą treść”. Wyjaśnił, że w sprawie obowiązkowych szczepień organy władzy publicznie nie przyjęły jednolitego rozumienia odnośnych przepisów. Niektóre organy stwierdzały bowiem, że „wymagalność obowiązku zaszczepienia przeciwko poszczególnym chorobom i poszczególnymi dawkami” a także ilość obowiązkowych dawek „wynika z Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarne-go”, inne zaś wywodziły ten przymiot z „wezwania skierowanego przez lekarza do rodzi-ców”. Przyczyny tego stanu rzeczy skarżący upatruje w naruszeniu zasady określoności pra-wa przez zakwestionowane w skardze przepisy. Zasada ta naruszona została przede wszyst-kim – jego zdaniem – przez zbyt skomplikowane przepisy, tworzące nieprzejrzystą regulację obowiązku szczepień, która „nie pozwala obywatelowi (…) właściwie ocenić, czy dany akt prawny został wobec niego zastosowany prawidłowo czy też nie z uwagi na fakt, że obecna konstrukcja i powiązanie [zaskarżonych] aktów normatywnych nie pozwala na rozeznanie, który akt został (…) zastosowany”. Skarżący wyjaśnił również, że stosowanie przez sądy w jego sprawie komunikatu GIS narusza jego prawo do prywatności regulowane w art. 47 Konstytucji przez ingerencję w isto-tę tego prawa przez akt o randze podustawowej. Argumentację uzasadniającą zasadność podniesionych w skardze zarzutów konkluduje stwierdzenie, że wprowadzane do systemu prawnego ograniczenia praw i wolności nie mogą naruszać ich istoty. Istotą zaś wolności i praw, zdaniem skarżącego, jest godność człowieka, która „jest odbierana zarówno dzieciom poprzez przymusowe poddawanie ich ryzyku utraty zdrowia i życia w wyniku szczepień, bez jednoczesnego stworzenia odpowiedniego sytemu zabezpieczeń tych praw chociażby w postaci wsparcia ze strony Państwa w przypadku powi-kłań”. Skarżący podkreślił również, że władza publiczna „nie ma prawa podejmować żadnych przymusowych działań medycznych stanowiących zagrożenie dla życia obywatela, w tym dziecka, ponieważ każdy obywatel ma niezbywalne prawo do ochrony życia”. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 30 kwietnia 2024 r. nie zgłosił udziału w postępowaniu. 4. Rzecznik Praw Dziecka w piśmie z 8 maja 2024 r. nie zgłosił udziału w postępowa-niu. 5. Sejm nie zajął stanowiska w sprawie. 6. Prokurator Generalny w piśmie z 22 lipca 2025 r. poinformował, że nie zajmie sta-nowiska w sprawie. 7. Minister Zdrowia nie zajął stanowiska w sprawie. OTK ZU A/2026 SK 45/24 poz. 55 4 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z dotychczasowym, utrwalonym stanowiskiem Trybunału, na każdym eta-pie postępowania jest on obowiązany badać, czy rozpoznawana skarga spełnia wymogi for-malne (zob. np. postanowienie TK z 5 lipca 2023 r., sygn. SK 10/20, OTK ZU A/2023, poz. 63 i powołane tam orzecznictwo). Nadanie skardze dalszego biegu nie przesądza bowiem o spełnieniu formalnoprawnych przesłanek dopuszczalności orzekania w danej sprawie ani nie wiąże składu wyznaczonego do rozpoznania sprawy co do meritum (zob. np. postanowie-nie TK z 5 grudnia 2023 r., sygn. SK 54/21, OTK ZU A/2023, poz. 104 i powołane tam orzecznictwo). Stąd też również na obecnym etapie postępowania Trybunał zobligowany był do oceny, czy rozpoznawana skarga konstytucyjna spełnia wszystkie warunki jej dopuszczal-ności. W niniejszej sprawie skarżący uczynił przedmiotem skargi konstytucyjnej przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2025 r. poz. 1675; dalej: ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych) oraz roz-porządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szcze-pień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172, ze zm.; dalej: rozporządzenie o szczepieniach). W jego ocenie, art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy o zwalczaniu chorób zakaź-nych oraz § 3 rozporządzenia o szczepieniach są niezgodne z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, natomiast art. 17 ust. 11 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych w związku z § 5 rozporządzenia o szczepieniach są niezgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji. Jako ostateczne orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, skarżący wskazał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) z maja 2023 r. W wyroku tym NSA oddalił skargę kasacyjną skarżącego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administra-cyjnego w Warszawie. 2. Trybunał zwrócił uwagę przede wszystkim na wyrok z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50). Stwierdził w nim, w części I, że „[a]rt. 17 ust. 11 usta-wy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w dro-dze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. W części II wyroku Trybunał uznał, że „[p]rzepisy wymienione w części I, w zakresie tam wskazanym, tracą moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Pol-skiej”. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie. Z uwagi na wskazany wyrok, TK w niniejszym postępowaniu dokonał oceny dopusz-czalności merytorycznego rozpoznania zarzutów skarżącego z punktu widzenia zakazu po-nownego orzekania o tym samym (w tej samej sprawie). Zasada ne bis in idem będąca bez-względną przesłanką procesową w postępowaniu przed Trybunałem ma zastosowanie, jeżeli te same przepisy zostały już wcześniej ocenione co do zgodności ze wskazanymi w kolejnej skardze (wniosku lub pytaniu prawnym) oraz w oparciu o te same zarzuty niekonstytucyjno- OTK ZU A/2026 SK 45/24 poz. 55 5 ści (por. wyrok TK z 20 kwietnia 2017 r., sygn. K 10/15, OTK ZU A/2017, poz. 31 wraz z przywołanym tam orzecznictwem oraz postanowienie TK z 23 czerwca 2022 r., sygn. SK 52/20, OTK ZU A/2022, poz. 42). Mając powyższe na uwadze, Trybunał na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) umorzył niniejsze postępowanie w zakresie punktu 3 petitum skargi. 3. W pozostałym zakresie Trybunał zbadał, czy spełnione zostały wymogi formalne, określone w art. 53 ust. 1 u.o.t.p.TK, warunkujące dopuszczalność skargi konstytucyjnej. 3.1. Skarżący zakwestionował zgodność art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, a także § 3 rozporządzenia o szczepieniach z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji z powodu ich nadmiernej, niedopuszczalnej konstytu-cyjnie ingerencji w jego prawo do decydowania o swoim życiu osobistym. Art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b stanowi, że „[o]soby przebywające na terytorium Rzeczypo-spolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do (…) poddawania się (…) szczepieniom ochronnym”, precyzując w zaskarżonym § 3 rozporządzenia o szczepie-niach podmioty, które takiemu obowiązkowi podlegają. Należy przypomnieć, że stosownie do treści art. 67 ust. 1 u.o.t.p.TK, „Trybunał przy orzekaniu jest związany zakresem zaskarżenia wskazanym we wniosku, pytaniu prawnym albo skardze konstytucyjnej”. Zgodnie z ust. 2 tego artykułu, „[z]akres zaskarżenia obejmuje wskazanie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części (określenie przedmiotu kon-troli) oraz sformułowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową między-narodową lub ustawą (wskazanie wzorca kontroli)”. Co prawda w postępowaniu przed Try-bunałem ma zastosowanie zasada falsa demonstratio non nocet, w myśl której podstawowe znaczenie ma istota sprawy, a nie jej oznaczenie (por. np. postanowienie TK z 14 grudnia 2021 r., sygn. SK 22/20, OTK ZU A/2022, poz. 3), a zatem rekonstrukcji zarzutu sformuło-wanego w skardze konstytucyjnej należy dokonywać zarówno na podstawie jej petitum, jak i uzasadnienia, które stanowi integralną część skargi (por. np. postanowienie TK z 5 czerwca 2019 r., sygn. SK 29/18, OTK ZU A/2019, poz. 28), jednak zasada ta (falsa demonstratio non nocet) nie może być rozumiana jako instrument eliminujący stosowanie zasady skargowości w postępowaniu przed Trybunałem. Nie może w szczególności służyć sanowaniu przez Try-bunał braków formalnych wniesionej skargi konstytucyjnej. 3.2. Wątpliwości Trybunału wzbudziło przede wszystkim uzasadnienie skargi inicju-jącej niniejsze postępowanie. Jego konstrukcja sugeruje, że skarżący uczynił wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadę określoności prawa samodzielnym wzorcem kontroli. Z utrwalo-nego orzecznictwa TK wynika tymczasem, że zasada demokratycznego państwa prawnego, jak również metazasady zeń wywodzone, nie mogą stanowić samoistnego konstytucyjnego standardu w zakresie zagwarantowanego w innym przepisie ustawy zasadniczej prawa lub wolności. Z uwagi jednak na argumentację skarżącego, stosując wspomnianą wyżej zasadę falsa demonstratio non nocet, zarzut nieokreśloności prawa w tym wypadku należy, zdaniem Trybunału, traktować jako zarzut o dopełniającym charakterze wobec zarzutu naruszenia prawa do prywatności uregulowanego w art. 47 Konstytucji. W związku z powyższymi ustaleniami wątpliwości budzi także powołanie przez skar-żącego jako wzorca kontroli art. 87 Konstytucji. Przepis ten reguluje, jakie rodzaje aktów prawnych tworzą polski system prawny, wprowadzając jednocześnie dychotomiczny ich po-dział na źródła prawa powszechnie obowiązującego oraz akty prawa wewnętrznego. Nie wskazuje on żadnych wymogów co do materialnej treści uchwalanych przez uprawnione podmioty aktów prawnych. Nie ustanawia także, co w kontekście skargi konstytucyjnej jest OTK ZU A/2026 SK 45/24 poz. 55 6 najważniejsze, żadnego prawa jednostki, którego ochrona stanowi sens tej instytucji. Dlatego Trybunał stwierdził, że inaczej niż w wypadku zarzutów naruszenia zasady określoności pra-wa, bez względu na to, czy traktować art. 87 jako samodzielny, czy akcesoryjny wzorzec kon-troli, nie może być on wzięty pod uwagę w postępowaniu, co wymusza umorzenie postępo-wania w tym zakresie z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. 3.3. Kluczowym zarzutem w niniejszej sprawie, mimo wyjaśnienia go na samym koń-cu skargi, jest naruszenie przez zaskarżone przepisy konstytucyjnych gwarancji prawa do prywatności wynikających z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, który to artykuł ustanawia zasady ingerencji władzy publicznej w sferę dominium jednostki. I w tym wypadku jednak uzasadnienie skargi konstytucyjnej odbiega znacząco od standardu przyjętego przez Trybunał. Autorytatywne stwierdzenie, że jądrem prawa gwarantowanego w art. 47 Konsty-tucji jest godność człowieka, nie może być uznane za udowodnienie, że tak jest w istocie, a przede wszystkim nie wyjaśnia ono, w jaki sposób zaskarżona regulacja bezprawnie ją naru-sza. Skarżący nie przywołał także poglądów doktryny ani orzecznictwa, które stanowiłyby potwierdzenie jego tez. Warto zwrócić uwagę, że przywołując pogląd wyrażony w jednym z komentarzy do art. 68 ust. 4 Konstytucji, skarżący w zasadzie zaprzeczył całemu swojemu wywodowi. Usta-wa zasadnicza ustanawia po stronie władz publicznych, zdaniem autora, obowiązek zwalcza-nia „chorób epidemicznych”, który może być realizowany przez „przymus leczniczy” w for-mie obowiązkowych szczepień. 3.4. Tak daleko idące niedociągnięcia w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej, nieusu-nięte mimo wezwania do dokonania tej czynności, uniemożliwiają jej merytoryczne rozpo-znanie. W związku z tym niniejsze postępowanie zostało umorzone z uwagi na niedopusz-czalność wydania wyroku na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.