SK 5/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 30 lipca 2019 r. Pozycja 42 POSTANOWIENIE z dnia 17 lipca 2019 r. Sygn. akt SK 5/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Piotr Pszczółkowski Małgorzata Pyziak-Szafnicka Jarosław Wyrembak – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 lipca 2019 r., skargi konstytucyjnej K.W. o zbadanie zgodności: art. 459 § 1 i art. 344a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępo-wania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904, ze zm.), w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości złożenia zażalenia na postanowienie sądu wydanego w trybie art. 344a ustawy – Kodeks postępowania karnego o odmowie przekaza-nia sprawy prokuratorowi celem uzupełnienia braków śledztwa albo dochodze-nia, z art. 45 i art. 78 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072 oraz z 2019 r. poz. 125) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Skarga konstytucyjna, nadana 12 lipca 2018 r., wpłynęła do Trybunału Konstytu-cyjnego 17 lipca 2018 r. 1.1. Skarżący wniósł o stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 459 § 1 i art. 344a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904, ze zm.; dalej: k.p.k. lub kodeks postępowania karnego) w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości złożenia zażalenia na postanowienie sądu wydanego w trybie art. 344a k.p.k. o odmowie przekazania sprawy prokuratorowi celem uzupełnienia OTK ZU A/2019 SK 5/19 poz. 42 2 braków śledztwa lub dochodzenia, jest niezgodny z art. 45 i art. 78 Konstytucji z uwagi na naruszenie prawa obywatela do sądu oraz zasady dwuinstancyjności postępowania. 1.2. W skardze konstytucyjnej przedstawiono następujący stan faktyczny: W prowadzonym przeciwko skarżącemu postępowaniu karnym, w piśmie z 19 lipca 2017 r., skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego z wnioskiem o zwrot akt sprawy do Prokura-tury Rejonowej celem uzupełnienia materiałów śledztwa. Wniosek ten skarżący ponowił na rozprawie 13 listopada 2017 r. Na posiedzeniu 16 listopada 2017 r. Sąd Rejonowy postano-wił, na podstawie art. 344a k.p.k., nie uwzględnić wniosku. Zdaniem Sądu, nie zostały speł-nione przesłanki przewidziane w tym przepisie, a wszelkie wątpliwości, jakie oskarżony ma wobec postawionego zarzutu, może zgłaszać w toku rozprawy. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie. Zarządzeniem z 18 grudnia 2017 r., wydanym w toku rozprawy, przewodnicząca składu orzekającego, na podstawie art. 429 § 1 k.p.k. w związku z normą wynikającą a contrario z art. 344a § 3 k.p.k., odmówiła przyjęcia zażalenia jako złożonego po terminie i niedopuszczalnego z mocy ustawy. Na to zarządzenie skarżący złożył zażalenie do Sądu Okręgowego, który – postanowieniem z 22 lutego 2018 r., na podstawie art. 466 § 1 i 2 oraz art. 437 § 1 k.p.k. – utrzymał je w mocy uzasadniając, że z uwagi na treść art. 344a § 3 k.p.k. należało odmówić przyjęcia zażalenia jako niedopuszczalnego z mocy ustawy. 1.3. Skarżący podniósł, że skutkiem kwestionowanej regulacji jest to, iż podmiotowi składającemu wniosek o zwrot sprawy w trybie art. 344a k.p.k. „nie przysługuje prawo do zbadania przez sąd II instancji zasadności i trafności decyzji sądu I instancji w zakresie czy materiał dowodowy przedstawiony przez oskarżyciela publicznego jest na tyle wystarczający aby prowadzić postępowanie sądowe” i tym samym naraża oskarżonego na konieczność udziału w postępowaniu, w sytuacji gdy ewentualna zaskarżalność postanowienia o odmowie zwrotu akt do prokuratury i uwzględnienie zażalenia mogłyby, w dalszym etapie, przy uzu-pełnieniu materiału dowodowego przez organy ścigania, „uchronić skarżącego przed długo-trwałym i kosztownym postępowaniem sądowym” (s. 2 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). Zdaniem skarżącego, brak możliwości zaskarżenia postanowienia o odmowie przeka-zania akt do prokuratury uniemożliwia mu (jako oskarżonemu w postępowaniu) wykazywanie braków postępowania przygotowawczego w toku przewodu sądowego i poszukiwanie dowo-dów na swoją niewinność. Skarżący wskazał również na naruszenie zasady szybkości postępowania, polegające na tym, że stronie postępowania pozostaje jedynie możliwość zaskarżenia końcowego orze-czenia w sprawie (na które może oczekiwać nawet kilka lat) z podniesieniem zarzutu naru-szenia przez sąd przepisów postępowania, tj. art. 344a k.p.k. mającego wpływ na treść wyro-ku. W takiej sytuacji może dojść do zniekształcenia lub utraty dowodów zmierzających do wykazania braku odpowiedzialności karnej. W odniesieniu do art. 78 Konstytucji, skarżący wskazał, że kodeks postępowania kar-nego nie stanowi expressis verbis, aby w drodze wyjątku była wyłączona możliwość zaskar-żenia postanowienia sądu o odmowie zwrotu sprawy do prokuratury. 2. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, w piśmie z 6 lutego 2019 r., że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 3. Stanowisko Sejmu wpłynęło do Trybunału Konstytucyjnego 15 kwietnia 2019 r. Marszałek Sejmu wniósł o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wyda-nia wyroku. OTK ZU A/2019 SK 5/19 poz. 42 3 4. Prokurator Generalny, w piśmie z 3 czerwca 2019 r., przedstawił stanowisko, że po-stępowanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu wobec niedopuszczalności wydania orze-czenia. 5. Zarówno Sejm, jak i Prokurator Generalny zwrócili uwagę na wadliwe zastosowa-nie w sprawie art. 344a § 1 k.p.k. Zgodnie z wyrażonym w tych stanowiskach poglądem, przepis ten dotyczy wstępnej kontroli oskarżenia, dlatego może być zastosowany najpóźniej do rozpoczęcia rozprawy, którym jest wywołanie sprawy (art. 381 k.p.k.). Z chwilą rozpoczę-cia rozprawy głównej sąd traci kompetencję do zastosowania tego przepisu. Od tego momen-tu wszelkie czynności dowodowe, których nie przeprowadził prokurator, może przeprowadzić sąd w postępowaniu sądowym. Jeżeli natomiast istotne braki postępowania przygotowawcze-go ujawnią się dopiero w toku rozprawy, a ich usunięcie przez sąd uniemożliwiałoby wydanie prawidłowego orzeczenia w rozsądnym terminie, zaś przeszkód tych nie można usunąć, sto-sując art. 396 k.p.k., sąd może przerwać albo odroczyć rozprawę, zakreślając oskarżycielowi publicznemu termin przedstawienia dowodów, których przeprowadzenie pozwoliłoby na usu-nięcie dostrzeżonych braków (art. 396a § 1 k.p.k.). W konsekwencji Sejm i Prokurator Generalny podali w wątpliwość istnienie związku między zakwestionowaną normą a rozstrzygnięciem sądu oraz wpływ skargi konstytucyjnej na sferę praw i wolności skarżącego, w szczególności z uwagi na fakt, że nawet w przypadku uwzględnienia skargi konstytucyjnej oraz wznowienia postępowania na zasadach określonych w art. 190 ust. 4 Konstytucji nie będzie mogła nastąpić restytucja interesów skarżącego. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Skarżący zakwestionował art. 459 § 1 i art. 344a § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.; dalej: k.p.k. lub kodeks postępowania karnego) w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości złożenia zaża-lenia na postanowienie sądu o odmowie przekazania sprawy prokuratorowi celem uzupełnie-nia braków śledztwa albo dochodzenia. 2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna-łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne-go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. 3. Wymogi co do skargi konstytucyjnej precyzuje ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK). Zgodnie z art. 53 ust. 1 u.o.t.p.TK, skarga konstytucyjna powinna za-wierać m.in.: 1) określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach, albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do które-go skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją, 2) wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone, 3) uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ze wskazaną wolno-ścią lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie, 4) przedstawienie stanu faktycznego. OTK ZU A/2019 SK 5/19 poz. 42 4 4. W stosunku do skarżącego zostało wydane postanowienie o odmowie przekazania sprawy prokuratorowi celem uzupełnienia braków śledztwa, a następnie zarządzenie o odmo-wie przyjęcia zażalenia oraz postanowienie utrzymujące je w mocy. W ocenie Trybunału, czyni to zadość wymogowi, by przedmiotem skargi konstytucyjnej był przepis, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie w sprawie skarżącego. Trybunał nie podzielił argumentacji przedstawionej przez Sejm i Prokuratora General-nego, według której ewentualne stwierdzenie niekonstytucyjności nie doprowadzi do restytu-cji praw skarżącego. Przedmiotem skargi był wszakże nie art. 344a § 1 k.p.k., lecz art. 344a § 3 k.p.k. Jeżeli brak zaskarżalności zostałby uznany za niezgodny z Konstytucją, prowadziłoby to do wzruszenia domniemania konstytucyjności normy stanowiącej podstawę wydania zarzą-dzenia o odmowie przyjęcia zażalenia na postanowienie o odmowie przekazania sprawy proku-ratorowi celem uzupełnienia braków śledztwa, złożonego przez skarżącego w toczącej się prze-ciwko niemu sprawie karnej. 5. Zdaniem Trybunału, inne jednak racje przemawiają za koniecznością umorzenia po-stępowania w niniejszej sprawie. Jak podkreślono powyżej, skarżący – oprócz przepisu, który był podstawą orzeczenia w jego sprawie – musi wskazać również przysługujące mu konstytu-cyjne prawo, które zostało naruszone, i sposób tego naruszenia. Skarżący powinien też uza-sadnić zarzut niezgodności wskazanego przepisu ze wskazanym konstytucyjnym prawem, z powołaniem argumentów i dowodów na jego poparcie. 5.1 Skarżący formułuje w niniejszej sprawie zarzuty naruszenia art. 45 oraz art. 78 Konstytucji. 5.2 W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 45 Konstytucji, Trybunał stwierdził, że skarżący nie wskazał sposobu naruszenia przysługującego mu prawa do sądu. Intencją skar-żącego zdaje się raczej być uniknięcie postępowania sądowego – nie może być ona jednak wiązana z prawem mającym źródło w Konstytucji i podlegającym ochronie przewidzianej w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Stan faktyczny przedstawiony przez skarżącego wskazuje, że jego sprawa była przedmiotem postępowania sądowego, w którym miał możliwość zgłaszania wszelkich wniosków dowodowych, w szczególności zmierzających do wykazania braku od-powiedzialności karnej. Na możliwość dowodzenia swojej niewinności skarżący nie musiał – wbrew swoim twierdzeniom – czekać do wydania końcowego orzeczenia w sprawie. Nie można wykluczyć, że wniesienie skargi konstytucyjnej przez skarżącego było w istocie na-stępstwem jego niezgody na oddalenie niektórych jego wniosków dowodowych, które przez sąd zostały ocenione jako niemające znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Przebieg postępo-wania przed sądem, który nie satysfakcjonuje skarżącego, nie może być jednak podstawą do zgłaszania zarzutu naruszenia prawa do sądu. Skarżący nie wykazał też, by w sprawie rozpo-znawanej przez sąd istniał związek między ewentualnym przekazaniem sprawy prokuratorowi a szybkością postępowania. Skarżący nie uprawdopodobnił istnienia w jego sprawie ryzyka zniekształcenia i utraty dowodów ani nie wykazał, że jest ono uzależnione od tego, czy wnio-skowane dowody byłyby ewentualnie przeprowadzone w ramach postępowania przygoto-wawczego, czy na etapie postępowania sądowego. Przede wszystkim jednak skarżący nie udowodnił, że brak zaskarżalności postanowienia o odmowie przekazania sprawy prokurato-rowi celem uzupełnienia braków śledztwa uniemożliwia mu dostęp do sądu. 5.3 W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 78 Konstytucji, Trybunał stwierdził, że zdecydowanie niewystarczające jest wskazanie przez skarżącego, że „kodeks postępowania karnego nie stanowi expressis verbis aby w drodze wyjątku była wyłączona możliwość za-skarżenia postanowienia Sądu o odmowie zwrotu sprawy do prokuratury” (s. 10 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). OTK ZU A/2019 SK 5/19 poz. 42 5 Istnienie ustawowej normy wyłączającej możliwość zaskarżenia postanowienia sądu o odmowie przekazania sprawy prokuratorowi celem uzupełnienia braków śledztwa lub docho-dzenia, wynikającej a contrario z art. 344a § 3 k.p.k. odczytywanego w związku z art. 459 § 1 k.p.k., nie budzi wątpliwości w praktyce sądowej. Skarżący nie przedstawił racji, które mo-głyby domagać się sformułowania takiej normy expressis verbis w art. 344a § 3 k.p.k. Należy również podkreślić, że postanowienie o odmowie przekazania sprawy prokura-torowi nie rozstrzygało definitywnie o prawach skarżącego – uzupełnienia dostrzeżonych braków postępowania dowodowego nadal mógł on żądać w postępowaniu sądowym. W każ-dym razie zaś postanowienia wpadkowe ulegają weryfikacji instancyjnej wraz z orzeczeniem kończącym postępowanie. Uwzględniając wyżej podniesione racje, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.