SK 51/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 29 października 2025 r. Pozycja 100 WYROK z dnia 8 października 2025 r. Sygn. akt SK 51/20 W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki – przewodniczący Bartłomiej Sochański – sprawozdawca Jakub Stelina Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 października 2025 r., skargi konstytucyjnej spółek […] o zbadanie zgodności: 1) art. 240 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. Nr 60, poz. 535, ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycz-nia 2016 r., w związku z art. 449 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo re-strukturyzacyjne (Dz. U. poz. 978, ze zm.) w zakresie, w jakim art. 240 pkt 2 i 3 ustawy – Prawo upadłościowe znajduje zastosowanie do postępowań, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć in-formacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazu-je rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowo-dów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzyciela określenia wierzytelności, z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 240 pkt 2 i 3 ustawy – Prawo upadłościowe, w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do po-stępowań, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzy-ciela określenia wierzytelności, z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 2 3) art. 242 ustawy – Prawo upadłościowe, w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, z art. 77 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, o r z e k a: Art. 242 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2025 r. poz. 614, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim przepis ten nie przewiduje obowiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupeł-nienia braków formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, jest zgodny z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospo-litej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 12 kwietnia 2017 r. spółki […] (dalej: skarżące) wnio-sły o zbadanie zgodności: 1) art. 240 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. Nr 60, poz. 535, ze zm.; dalej: p.u.), w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w związ-ku z art. 449 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. poz. 978, ze zm.; dalej: p.r.) w zakresie, w jakim art. 240 pkt 2 i 3 p.u. znajduje zastosowanie do postępo-wań, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sy-tuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel wi-nien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzy-ciela określenia wierzytelności, z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 240 pkt 2 i 3 p.u., w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w za-kresie, w jakim znajduje zastosowanie do postępowań, w których przed dniem 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wie-rzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowo-dów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzyciela określenia wierzytelności, z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 3 3) art. 242 p.u., w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełno-mocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków for-malnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, z art. 77 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Skarżące wniosły skargę konstytucyjną w przewidzianym ustawowo terminie, a także wyczerpały przysługującą im drogę sądową w wyniku uprawomocnienia się orzecze-nia sądu drugiej instancji. 1.2. Efektem prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji było oddalenie zażale-nia na zarządzenie sędziego-komisarza w przedmiocie zwrotu zgłoszenia wierzytelności. Nieuwzględnienie zażalenia wyłączyło możliwość podmiotom uprawnionym dochodzenia wierzytelności z masy upadłościowej. 1.3. Skarżące zarzuciły przepisom stanowiącym przedmiot kontroli naruszenie nastę-pujących norm konstytucyjnych: – prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji); – zakazu zamykania drogi sądowej (art. 77 ust. 2 Konstytucji); – zasady równości ochrony praw ekonomicznych (art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 1 i 2 Kon-stytucji); – zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji); – zasady proporcjonalności ograniczenia praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji); – zasady przyzwoitej legislacji (art. 2 Konstytucji). 2. W piśmie z 8 czerwca 2020 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszej sprawie. 3. Prokurator Generalny (dalej: PG) w piśmie z 29 października 2020 r. zajął stanowi-sko, że postępowanie powinno zostać umorzone z powodu niedopuszczalności wydania wy-roku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Wedle stanowiska zaprezentowanego przez PG, w odniesieniu do art. 240 pkt 2 i 3 p.u. w związku z art. 449 p.r. oraz do samoistnie przytoczonego art. 240 pkt 2 i 3 p.u. postę-powanie podlega umorzeniu. PG wskazał, że normy zawarte w tych przepisach nie były pod-stawą ostatecznego rozstrzygnięcia. Błędnie oznaczono przedmiot kontroli, co naruszyło art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Z pisemnych motywów orzeczeń w sprawach skarżących wprost wynikało, że powodem zwrotu zgłoszenia wierzytelności było niedochowanie wymo-gów określonych przez art. 239, a nie art. 240 pkt 2 i 3 p.u. PG wniósł również o umorzenie ostatniego przedmiotu kontroli, tj. art. 242 p.u. Jako powód wskazał naruszenie przez skarżące art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, tj. niedostateczne uzasadnienie zarzutów wobec tego przepisu. Ostatnim argumentem PG było zwrócenie uwagi na ogólne działanie skarżących w sprawie swoich interesów, a w szczególności na brak ich staranności w postępowaniu po-przedzającym złożenie skargi konstytucyjnej. 4. Marszałek Sejmu (dalej: Sejm) w piśmie z 19 stycznia 2022 r. zajął stanowisko, wedle którego: OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 4 – art. 242 p.u., w brzmieniu obowiązującym sprzed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełno-mocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków for-malnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, jest zgodny z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji; – w pozostałym zakresie postępowanie powinno zostać umorzone z powodu niedo-puszczalności wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. 4.1. Umorzenie postępowania w zakresie art. 240 pkt 2 i 3 p.u. sprzed 2016 r. w związku z art. 449 p.r. oraz samoistnie przytoczonego art. 240 prawa upadłościowego sprzed 2016 r. wynika z aktualizacji trzech formalnoprawnych przesłanek: – nie istnieje norma, o której kontrolę wnoszą skarżące, co implikuje niemożliwość uznania jej za podstawę orzeczenia naruszającego konstytucyjne wolności i prawa; – przedmiot kontroli nie jest związany z orzeczeniem i ewentualne usunięcie go z sys-temu prawnego nie spowoduje zmiany treści rozstrzygnięcia; – skarga konstytucyjna nie zawiera adekwatnego i wyczerpującego uzasadnienia oraz dostatecznej argumentacji na poparcie przedstawionych zarzutów. 4.2. W kwestii art. 242 p.u. Sejm wniósł o uznanie tego przepisu za zgodny z konsty-tucyjnymi zasadami prawa do sądu, zakazu ustawowego zamykania drogi sądowej, a także równości oraz zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Sejm zwrócił uwagę, że zwrot pisma bez uprzedniego wezwania do wyeliminowania błędów jest dopuszczalny m.in. ze względu na szybkość postępowania. Tym bardziej dopuszczalność tego typu zabiegów ma miejsce, gdy strona jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomoc-nika, którego zadaniem jest należyta staranność. II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), Trybunał mo-że rozpoznać wniosek, pytanie prawne albo skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał Konstytucyjny uznał, że w niniejszej sprawie przesłanki te zostały spełnione. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot kontroli. Przedmiotem kontroli konstytucyjności są przepisy ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Nr 60, poz. 535, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2025 r. poz. 614, ze zm.; dalej p.u. lub prawo upadłościowe), w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., oraz ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. poz. 978, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1428, ze zm.; dalej p.r. lub prawo restrukturyzacyjne). Za niezgodne z ustawą zasadniczą wskazuje się: – art. 240 pkt 2 i 3 p.u., w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2016 r., w związku z art. 449 p.r. w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do postępowań, w któ-rych przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 5 o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu dokonania przez wierzyciela określenia wierzytelności, – samoistnie przytoczony art. 240 pkt 2 i 3 p.u. w zakresie, w jakim znajduje zastoso-wanie do postępowań, w których przed 1 stycznia 2016 r. wpłynął wniosek o ogłoszenie upa-dłości, w tym sytuacji, gdy strona zgłaszająca wierzytelność nie mogła powziąć informacji o dacie wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wskazuje rodzaju dokumentów, jakie wierzyciel winien przedstawić w formie dowodów oraz nie konkretyzuje sposobu doko-nania przez wierzyciela określenia wierzytelności, – art. 242 p.u. w zakresie, w jakim nie przewiduje obowiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, do uzupełnienia braków formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwro-tu. 1.1. Brzmienie przepisów przed 2016 r. było następujące: – art. 240 pkt 2 i 3 p.u.: „W zgłoszeniu wierzytelności należy podać: (…) 2) określenie wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi oraz wartość wierzytel-ności niepieniężnej; 3) dowody stwierdzające istnienie wierzytelności”; – art. 449 p.r.: „W sprawach, w których przed dniem wejścia w życie ustawy wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, stosuje się przepisy dotychczasowe”; – art. 242 p.u.: „Jeżeli zgłoszenia wierzytelności dokonuje przedsiębiorca lub wierzy-ciel reprezentowany przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca praw-ny, zgłoszenie wierzytelności nieodpowiadające wymaganiom określonym w art. 239 i 240 lub zawierające inne braki uniemożliwiające nadanie zgłoszeniu biegu podlega zwrotowi bez wzywania do jego uzupełnienia”. 1.1.1. Obecnie art. 240 pkt 2 i 3 p.u. brzmi: „W zgłoszeniu wierzytelności należy po-dać: (…) 2) określenie wierzytelności wraz z należnościami ubocznymi oraz wartość wierzytel-ności niepieniężnej; 3) dowody stwierdzające istnienie wierzytelności; jeżeli wierzytelność została uznana w spisie wierzytelności sporządzonym w postępowaniu restrukturyzacyjnym, wystarczające jest powołanie się na tę okoliczność”. Brzmienie art. 449 p.r. nie uległo zmianie, natomiast art. 242 p.u. został uchylony. 1.1.2. Brzmienie art. 242 p.u. od 1 stycznia 2016 r., a przed uchyleniem było następu-jące: „Jeżeli zgłoszenia wierzytelności dokonuje wierzyciel reprezentowany przez pełnomoc-nika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, lub osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego, zgłoszenie wierzytelności nieodpowiadające wymaganiom określonym w art. 239 i art. 240 lub zawierające inne braki uniemożliwiające nadanie zgło-szeniu biegu podlega zwrotowi bez wzywania do jego uzupełnienia”. 1.2. Skarżące zarzucają brak zgodności z ustawą zasadniczą powyższym przepisom w ich brzmieniu sprzed 2016 r. Charakter norm kontrolowanych w niniejszym postępowaniu dotyczy norm proceduralnych związanych z prawidłowym zgłoszeniem wierzytelności oraz ewentualną reakcją na uchybienia przepisom. Art. 240 p.u. określał konieczność spełniania przez zgłoszenie wierzytelności zarówno ogólnych wymogów pisma procesowego, o których mowa w art. 126 ustawy z dnia 17 listo-pada 1964 r – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 6 k.p.c. lub Kodeks postępowania cywilnego), jak i regulacji szczególnych określonych przez prawo upadłościowe, zwłaszcza art. 239 i art. 240. Art. 240 pkt 2 p.u. normował wymóg okre-ślenia wierzytelności, którego istota odnosiła się do oznaczenia jej w kwocie polskich złotych. Art. 240 pkt 3 p.u. regulował konieczność wskazania dowodów stwierdzających istnienie wie-rzytelności. Dowody powinny odpowiadać wymogom art. 239 p.u. (obecnie uchylonego), ale również dodatkowo mogły mieć formę przewidzianą przez Kodeks postępowania cywilnego (por. P. Zimmerman, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2014). Obecne brzmienie art. 240 pkt 2 p.u. się nie zmieniło. Jeżeli chodzi o art. 240 pkt 3 p.u., to jego treść zasadniczo nie uległa zmianie poza doprecyzowaniem, że jeżeli wierzytel-ność została uznana w spisie wierzytelności sporządzonym w postępowaniu restrukturyzacyj-nym, wystarczające jest powołanie się na tę okoliczność. Brzmienie art. 449 p.r. nie zmieniło się i pozostaje takie samo jak przed 2016 r. Prze-pis ten ma charakter intertemporalny, a jego przedmiotem jest regulacja związana z datą wpływu wniosku o ogłoszenie upadłości. Data złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości okre-śla zastosowanie przepisów prawa upadłościowego lub prawa restrukturyzacyjnego. W wy-padku wpłynięcia wniosku o ogłoszenie upadłości przed 1 stycznia 2016 r., wedle regulacji z art. 449 p.r., należało stosować regulacje sprzed nowelizacji (por. R. Kosmal, D. Kwiatkow-ski, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2022 oraz A. J. Witosz, komentarz do art. 449, [w:] Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, red. A. Torbus, A. Witosz, A.J. Witosz, Warszawa 2016). Uchylony art. 242 p.u. sprzed 2016 r. miał charakter de facto dyscyplinujący i wpro-wadzał wymóg szczególnej staranności wobec wierzycieli reprezentowanych przez profesjo-nalnych pełnomocników. Wskazuje się, że przepis ten miał charakter lex specialis wobec art. 130 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., ponieważ odstępował od ogólnej formuły wezwania strony do usunięcia uchybień pisma pod rygorem zwrócenia go. Art. 242 p.u. dopuszczał możliwość zwrotu zgłoszenia wierzytelności bez uprzedniego wezwania do usunięcia uchybień, jeżeli wystąpił jakikolwiek błąd formalny. Jednocześnie prze-pis ten nie wyłączał możliwości ponownego zgłoszenia wierzytelności (por. S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2013). 2. Dopuszczalność orzekania w wypadku uchylenia przepisu. W ugruntowanym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalił się pogląd, że samo formalne uchylenie przepisu nie musi zawsze implikować pozbawienia go mocy obo-wiązującej. Trybunał zwracał uwagę, że w wypadku analizy merytorycznej aktów normatyw-nych uchylonych lub znowelizowanych należy w pierwszym rzędzie odnieść się do przepisów przejściowych lub derogacyjnych, które regulują aspekty intertemporalne (por. wyroki z: 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20, OTK ZU A/2022, poz. 46; 24 marca 2021 r., sygn. SK 24/18, OTK ZU A/2021, poz. 22; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 2; 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19, OTK ZU A/2020, poz. 13; a także postanowienia z: 11 października 2022 r., sygn. K 4/22, OTK ZU A/2022, poz. 56 oraz sygn. P 9/20, OTK ZU A/2022, poz. 57; 13 lipca 2022 r., sygn. SK 33/19, OTK ZU A/2022, poz. 50). Art. 240 pkt 2 i 3 oraz art. 242 p.u. nadal mogą być stosowane na podstawie art. 449 p.r. Tym samym nie zachodzi obowiązek umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 3. Wzorce kontroli. Skarżące przedstawiają do wszystkich przedmiotów kontroli następujące wzorce kon-stytucyjne: art. 77 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2, a także art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 7 3.1. Art. 77 ust. 2 Konstytucji (negatywne prawo do sądu) ma charakter zabezpiecze-nia możliwości dochodzenia przed sądem przez podmiot uprawniony swoich konstytucyjnych wolności lub praw i dlatego przepis ten powinien być odczytywany łącznie z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Z przepisów tych rekonstruowane jest konstytucyjne prawo do sądu. Istotnym jest, że nie każde ustawowe zamknięcie drogi sądowej narusza art. 77 ust. 2 Konstytucji. Jeże-li ustawa zamykająca drogę sądową spełnia warunki określone przez art. 31 ust. 3 Konstytucji i nie uniemożliwia jednostce dochodzenia – jak wskazuje konkretnie art. 77 ust. 2 Konstytucji – konstytucyjnych wolności i praw, to istnieje możliwość takiego ograniczenia. W ugrunto-wanym orzecznictwie Trybunału utrwalił się pogląd, że istotą art. 77 ust. 2 Konstytucji jest przeciwdziałanie możliwości zamknięcia przez ustawę drogi sądowej w zakresie dochodzenia przez podmiot uprawniony konstytucyjnych wolności lub praw, a nie wszelkich praw, jak ma to miejsce w wypadku art. 45 ust. 1 Konstytucji (por. wyroki z: 1 lipca 2021 r., sygn. SK 23/17, OTK ZU A/2021, poz. 63; 15 kwietnia 2021 r., sygn. SK 97/19, OTK ZU A/2021, poz. 33; 18 listopada 2020 r., sygn. SK 5/20, OTK ZU A/2020, poz. 62; 29 kwietnia 2020 r., sygn. P 19/16, OTK ZU A/2020, poz. 12). 3.2. Pozytywnym wyrazem konstytucyjnego prawa do sądu jest art. 45 ust. 1 Konsty-tucji. Trybunał niejednokrotnie wypowiadał się na temat treści tego przepisu, które zasadni-czo składa się z czterech występujących kumulatywnie przesłanek: „1) prawo dostępu do są-du, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem spełniającym standardy niezależności, bezstronności i niezawisłości; 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do orzeczenia sądowego, tj. pra-wo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, w rozsądnym terminie; 4) prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających spra-wy” (wyrok z 12 lipca 2022 r., sygn. SK 13/20, OTK ZU A/2022, poz. 54). 3.3. Treścią art. 31 ust. 3 Konstytucji jest przewidywana przez ustrojodawcę możli-wość ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw. Ograniczenie jest możliwe wyłącznie po spełnieniu określonych w tym przepisie warunków. Przede wszystkim ograniczenie musi mieć formę ustawową oraz być niezbędne w demokratycznym państwie, aby zagwarantować bezpieczeństwo, porządek publiczny, ochronę środowiska, zdrowia, życia, moralności publicznej lub wolności i praw innych osób. Trybunał w swoim orzecznictwie w celu weryfi-kacji, czy dane ograniczenie narusza art. 31 ust. 3 Konstytucji, sformułował test proporcjo-nalności. Test ten ma ustalić, czy występują trzy przesłanki warunkujące dopuszczalność in-gerencji: 1) przesłanka przydatności – ograniczenie prawa doprowadzi do osiągnięcia zamie-rzonego celu, czyli zabezpieczy przynajmniej jedną z wartości wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji; 2) przesłanka niezbędności (konieczności) – ograniczenie ma charakter środka możliwie jak najmniej uciążliwego do osiągnięcia zamierzonego celu i jest najwłaściwsza spośród innych metod; 3) przesłanka proporcjonalności sensu stricto – dobro ograniczane pozostaje w odpowiedniej proporcji do dobra osiągniętego przez ograniczenia, tj. dobro chro-nione musi mieć wyższą wartość aniżeli dobro ograniczane (por. wyrok z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 32/19, OTK ZU A/2022, poz. 53). Należy przypomnieć, że art. 31 ust. 3 Konstytucji zasadniczo ma charakter metaprawa i musi być zawsze powiązany z innym konstytucyjnym wzorcem kontroli, co znaczy, że nie może być samodzielnym wzorcem kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytu-cyjną (por. postanowienie z 14 lipca 2021 r., sygn. SK 90/19, OTK ZU A/2021, poz. 42). 3.4. Wskazany jako wzorzec kontroli art. 32 ust. 1 Konstytucji statuuje zasadę równo-ści wobec prawa. Treścią tej zasady jest nakaz skierowany do władz publicznych wymagający równego podejścia do wszystkich podmiotów. Zasada równości nie oznacza bezrefleksyjnego OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 8 oraz bezwarunkowego traktowania wszystkich tak samo we wszystkich sytuacjach. Nakaz równego traktowania zawsze odnosi się do określonej, wyodrębnionej klasy i jej elementów wewnętrznych, które są do siebie podobne. W tym zakresie zasada równości nakłada obowią-zek eliminacji zachowań dyskryminujących oraz faworyzujących. Z tego nakazu nie wynikają żadne prawa i wolności konstytucyjne, tak więc art. 32 ust. 1 Konstytucji nie może być przy-wołany jako samoistny wzorzec kontroli w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyj-ną. Art. 32 ust. 1 Konstytucji jako wzorzec kontroli musi być zawsze połączony z inną kon-stytucyjną wolnością lub prawem. Trybunał, weryfikując naruszenie zasady równości, bada, czy doszło do wyodrębnienia cechy relewantnej, charakteryzującej zbiorowość, w ramach której dochodzi do zróżnicowania. Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że nie każde różnicowanie oznacza naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji. Istotne jest kryterium będące podstawą zróżni-cowania. W orzecznictwie Trybunału zwraca się również uwagę, że zasada równości nie ma charakteru absolutnego (por. wyroki z: 11 grudnia 2018 r., sygn. P 133/15, OTK ZU A/2018, poz. 77; 13 listopada 2018 r., sygn. SK 17/17, OTK ZU A/2018, poz. 67 oraz postanowienia z: 19 października 2022 r., sygn. SK 59/19, OTK ZU A/2022, poz. 62; 27 października 2021 r., sygn. SK 40/20, OTK ZU A/2022, poz. 8; 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2; 5 grudnia 2018 r., sygn. SK 6/17, OTK ZU A/2018, poz. 75). 3.5. Art. 2 Konstytucji stanowi podstawową zasadę ustrojową Rzeczypospolitej Pol-skiej, która wyraża jej trzy komplementarne wobec siebie sfery: państwa demokratycznego, państwa prawnego oraz sprawiedliwości społecznej. Z art. 2 Konstytucji wywodzi się zasady i wartości, które nie są wprost treściowo wskazane w tekście ustawy zasadniczej, w tym zasa-dę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa czy zasadę poprawnej legi-slacji. Z powyższych zasad wynika obowiązek władzy publicznej stanowienia prawa, które gwarantuje pewność oraz bezpieczeństwo, a także przewidywalność działań organów pań-stwa. Realizacja tych wartości wymaga jasności oraz precyzji przepisów prawa (por. wyrok z 7 października 2021 r., sygn. K 3/21, OTK ZU A/2022, poz. 65 i przytoczone tam orzecz-nictwo). Co do zasady przyjmuje się, że z art. 2 Konstytucji nie wypływają konstytucyjne wolności i prawa. Jednak jeżeli skarżący udowodni, że odnalazł w tym przepisie prawo, którego nie wyra-żają inne przepisy ustawy zasadniczej, to można zastosować art. 2 Konstytucji jako wzorzec skar-gi konstytucyjnej. Ma to jednak miejsce w sytuacjach wyjątkowych (por. postanowienie z 8 listo-pada 2022 r., sygn. SK 7/22, OTK ZU A/2022, poz. 68). 3.6. Art. 64 Konstytucji normuje ogólnie konstytucyjne prawa ekonomiczne, zwłasz-cza prawo własności, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia (ust. 1). W art. 64 ust. 2 Konstytucji wskazuje się równość w ochronie tych praw. Art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji ustanawiają również obowiązek ustawodawcy do wprowadzenia takich uregulowań, aby umożliwić w pełni ich realizację, przez m.in. ich zabezpieczenie (sfera pozytywna) oraz nie-ingerencję (sfera negatywna). Zwraca się przy tym uwagę, że prawa ekonomiczne nie mają charakteru absolutnego i istnieje możliwość ograniczania ich, czy też dokonywania pewnych zróżnicowań. Jednakże ograniczenia praw ekonomicznych z art. 64 ust. 1 i 2 muszą pełnić zadość wymogom z art. 64 ust. 3 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji. Ograniczenia powinny więc zachować formę ustawową, być niezbędne, być funkcjonalnie związane z realizacją wartości z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz nie naruszać istoty ograniczanych praw (por. wyroki z: 19 lipca 2022 r., sygn. SK 20/19, OTK ZU A/2022, poz. 52; 22 lipca 2021 r., sygn. SK 82/19, OTK ZU A/2021, poz. 45; 24 lutego 2021 r., sygn. SK 39/19, OTK ZU A/2021, poz. 14; 10 września 2020 r., sygn. K 13/18, OTK ZU A/2020, poz. 58). OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 9 3.7. Art. 21 ust. 1 Konstytucji formułuje konstytucyjną zasadę ochrony własności i prawa dziedziczenia. Jednakże nie jest to przepis tożsamy z art. 64 ust. 1 Konstytucji. Art. 21 ust. 1 Konstytucji pełni zasadę ustrojową, z której wywodzi się art. 64 Konstytucji. Tym samym jako zasada ustrojowa art. 21 ust. 1 Konstytucji nie może być co do zasady sa-moistnym wzorcem kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną, ponieważ nie można z niej wywodzić konstytucyjnych wolności i praw (por. wyroki z: 8 maja 2019 r., sygn. K 45/16, OTK ZU A/2019, poz. 22; 7 marca 2018 r., sygn. K 2/17, OTK ZU A/2018, poz. 13 oraz postanowienie z 7 listopada 2016 r., sygn. SK 3/15, OTK ZU A/2016, poz. 84). 4. Umorzenie postępowania w zakresie dwóch pierwszych punktów petitum skar-gi. Art. 79 ust. 1 Konstytucji, wprowadzając instytucję skargi konstytucyjnej do polskiego porządku prawnego, określił również wymogi, jakie musi spełniać, aby zostać skutecznie wnie-sioną. Wymogi te doprecyzowuje art. 53 ust. 1 pkt 1-6 u.o.t.p.TK. Przepis ten w punkcie 1 wskazuje, że skarga konstytucyjna może dotyczyć tylko tych przepisów (norm), na podstawie których sąd lub inny organ władzy publicznej orzekł w sposób ostateczny (niezaskarżalny) o prawach lub wolnościach gwarantowanych ustawą zasadniczą. Naruszenie praw i wolności konstytucyjnych musiało wprost dotknąć skarżącego, który zobowiązany jest precyzyjnie okre-ślić, w jaki sposób orzeczenie dokonało naruszeń, uzasadnić zarzuty niekonstytucyjności oraz powołać fakty i argumenty na poparcie stanu faktycznego. Nie jest możliwe spełnienie powyż-szych warunków, jeżeli zaskarżony przepis nie był podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia (por. postanowienia z: 12 października 2022 r., sygn. SK 47/20, OTK ZU A/2022, poz. 64; 30 czerwca 2022 r., sygn. SK 65/21, OTK ZU A/2022, poz. 48; 8 czerwca 2022 r., sygn. SK 74/20, OTK ZU A/2022, poz. 39). Przekładając powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Trybunał Konstytucyj-ny podzielił argumentację PG i Sejmu, że art. 240 pkt 2 i 3 p.u. nie był podstawą ostatecznego i niezaskarżalnego orzeczenia sądu. Z treści samych orzeczeń przedłożonych przez skarżące wynika, że podstawą rozstrzygnięć był art. 239 p.u., który nie jest w ogóle przedmiotem skar-gi. Jeżeli zaś chodzi o art. 449 p.r., to przepis ten pojawia się w treści skargi dwa razy i nie jest przedmiotem szerszego omówienia. Skarżące poprzestały jedynie na wskazaniu na jego intertemporalny charakter i uznaniu, że powinno się wprost zastosować nową ustawę do ich sytuacji, a nie przepisy sprzed 2016 r., gdyż byłoby to dla skarżących korzystniejsze. Jed-nak samo takie stwierdzenie nie wyczerpuje argumentacji, jakie wartości i zasady konstytu-cyjne wymagałyby od ustawodawcy odesłania w przepisie intertemporalnym do stosowania ustawy dawnej, a nie nowej. Samo powołanie się na zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa nie implikuje wszak jeszcze takiego wniosku. Poprzestanie przez skarżące na lakonicznym lub zdawkowym postawieniu zarzutu al-bo na całkowitym nieuzasadnieniu sformułowanych zarzutów stanowi niewykonanie dyspo-zycji z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK (por. wyrok z 7 czerwca 2022 r., sygn. SK 68/19, OTK ZU A/2022, poz. 34). Stąd też wobec niespełnienia przez skarżące warunków z art. 53 ust. 1 pkt 1 i 3 u.o.t.p.TK postępowanie w zakresie pkt 1 i 2 petitum skargi konstytucyjnej zostało umorzone z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. 5. Umorzenie postępowania w zakresie trzeciego punktu petitum skargi. 5.1. Umorzenie z powodu nieadekwatności wzorców kontroli (art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji). OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 10 Art. 242 p.u. nie dotyczy praw majątkowych. Przepis ten ma charakter proceduralny związany z kwestiami zgłoszenia wierzytelności, którego adresatem jest sąd. Art. 242 p.u. nie jest nośnikiem norm materialnych, określających możliwość ograniczenia czy pozbawienia majątku określonych podmiotów. W art. 21 ust. 1 Konstytucji wysłowiona jest zasada ustro-jowa ochrony własności i prawa dziedziczenia. Zasada ta sama w sobie nie może stanowić wzorca kontroli naruszanych praw i wolności. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się, że art. 21 ust. 1 Konstytucji „nie może (…) stanowić wyłącznej podstawy do konstruowania prawa podmiotowego, a zatem nie jest właściwym wzorcem kontroli w przy-padku skargi konstytucyjnej. Znajduje się on w Rozdziale I Konstytucji, w którym ustrojo-dawca umieścił najbardziej ogólne i najważniejsze zasady ustroju RP” (wyrok z 17 listopada 2010 r., sygn. SK 23/07, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 103). 5.2. Umorzenie z powodu braków w argumentacji odnośnie do art. 31 ust. 3 Kon-stytucji. Zarzucając art. 242 p.u. niezgodność z wyrażonym związkowo art. 31 ust. 3 Konstytu-cji, skarżące stwierdziły, że „[j]ako subsydiarny wzorzec kontroli w stosunku do art. 45 ust. 1 Konstytucji wskazać należy również art. 31 ust. 3, zgodnie z którym ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób, zaś ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. W ocenie strony skarżącej ograniczenie prawa do sądu, w tym prawa do bycia wysłuchanym, jakie kształ-tuje się na podstawie art. 242 prawa upadłościowego w brzmieniu sprzed dnia 1 stycznia 2016 r. – jak najbardziej naruszając istotę prawa do sądu oraz nie spełniając żadnej ze wskazanych w ustawie zasadniczej koniecznych przesłanek – warunkuje niekonstytucyjność przedmiotowego przepisu” (s. 17 skargi). Trybunał Konstytucyjny uznał, że takie uzasadnienie nie spełnia koniecznych warun-ków skargi konstytucyjnej. Przepisy proceduralne określają sposób postępowania przed są-dem, w tym zwrot pism procesowych. Konsekwencją zwrotu pisma procesowego może być także dyskontynuacja dalszego postępowania, skoro sąd nie może nadać pismu procesowemu właściwego biegu. Skarżące zaś nie uzasadniły, dlaczego dyskontynuacja postępowania wskutek braku pisma procesowego miałaby stanowić nieproporcjonalne naruszenie prawa do sądu. Trybunał zwrócił uwagę, że zarzucając art. 242 p.u. niezgodność z art. 31 ust. 3 Kon-stytucji (zasada proporcjonalności), skarżące nie uzasadniły, na czym miałoby to polegać, zatem postępowanie w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 5.3. Umorzenie z powodu braków w argumentacji odnośnie do wzorca w postaci art. 2 Konstytucji. Uzasadniając zarzut niezgodności przedmiotu kontroli z art. 2 Konstytucji, skarżące stwierdziły, że naruszona została „zasad[a] przyzwoitej legislacji wywodzon[a] z zasady demo-kratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) poprzez niezastosowanie zasady bezpo-średniego działania przepisów art. 428 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne (…) do przepisów proceduralnych, ponadto treści art. 240 prawa upadłościowego w zakresie zbyt daleko idącego formalizmu i zbyt daleko idącej swobody oceny spełnienia wymagań for-malnych zgłoszenia wierzytelności, co z uwagi na treść art. 242 prawa upadłościowego unie-możliwia wierzycielom ochronę ich praw majątkowych” (s. 5 skargi). Skarżące nie wyjaśniły na czym ich zdaniem miałby polegać ów nadmierny formalizm i zbytnia swoboda oceny sądu, poza tym, że wskazują, iż przeszkadza wierzycielom w ochronie ich praw majątkowych. Try- OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 11 bunał Konstytucyjny stwierdził, że i formalizm postępowania, i zasada swobodnej oceny mate-riału procesowego przez sąd rozpatrujący sprawę należą do zwykłych cech sądowych procedur, które same w sobie nie stanowią jeszcze naruszenia ani prawa do sądu, ani prawa do przyzwoi-tej legislacji. W wyroku o sygn. SK 20/19 Trybunał wprost wypowiedział się na temat możliwości złamania zasady poprawnej legislacji. „Stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niezgod-ności określonej regulacji z Konstytucją ze względu na jej niejednoznaczność lub nieprecy-zyjność będzie zatem uzasadnione wyłącznie wówczas, gdy wątpliwości interpretacyjne mają charakter kwalifikowany, co ma miejsce, jeżeli: 1) ich rozstrzygnięcie nie jest możliwe na podstawie reguł egzegezy tekstu prawnego przyjętych w kulturze prawnej, 2) zastosowanie wskazanych reguł nie pozwala na wyeliminowanie wątpliwości bez konieczności podejmo-wania przez organ władzy publicznej decyzji w istocie arbitralnych bądź 3) trudności w ich usunięciu, szczególnie z punktu widzenia adresatów danej regulacji, okazują się rażąco nad-mierne, czego nie można usprawiedliwić złożonością normowanej materii (…)”. Trybunał Konstytucyjny nie może wyręczać skarżące ani w określeniu przedmiotu za-skarżenia właściwego dla opisanego w skardze konstytucyjnej sposobu naruszenia praw konsty-tucyjnych, ani w doborze argumentacji adekwatnej do sformułowanych przez skarżące zarzu-tów (por. postanowienie z 15 lutego 2022 r., sygn. SK 45/21, OTK ZU A/2022, poz. 10). Stąd też postępowanie w zakresie zgodności zaskarżonych przepisów z art. 2 Konstytucji podległo umorzeniu z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. 6. Zgodność art. 242 p.u. z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał uznał za dopuszczalny do rozpoznania problem konstytucyjny polegający na rozstrzygnięciu, czy dyskontynuacja postępowania sądowego wskutek braków pisma proce-sowego sporządzonego przez profesjonalnego zastępcę procesowego narusza prawo strony do rozpoznania sprawy przez sąd w sprawiedliwej procedurze, w sytuacji, gdy takie samo pismo sporządzone przez stronę, a nie przez zawodowego zastępcę procesowego podlegałoby przed jego zwrotem wezwaniu do usunięcia braków. Rozważanie w tym zakresie Trybunał zaczął od ugruntowanej w swoim orzecznictwie oceny, że zwrot pisma procesowego, które nie może otrzymać właściwego biegu, nie stanowi sam w sobie ograniczenia konstytucyjnego prawa do sądu, w szczególności prawa do spra-wiedliwej procedury (zob. wyroki z: 21 lipca 2008 r., sygn. P 49/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 108; 12 marca 2002 r., sygn. P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14). Zwrot pisma procesowego przez sąd nie musi być zawsze poprzedzony wezwaniem do usunięcia braków. Profesjonalni zastępcy procesowi, w rezultacie generalnego zobowiązania do szczególnej, zawodowej staranności, mogą być w niektórych wypadkach poddani rygoro-wi zwrotu pisma procesowego bez dodatkowego wezwania do jego uzupełnienia. Taki rygor stosowany wobec zawodowych pełnomocników nie stanowi naruszenia prawa do sądu jako nadmierny formalizm. W wyroku z 17 listopada 2008 r. o sygn. SK 33/07 (OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 154) Trybunał wskazał, że „[n]ie można natomiast mówić o nadmiernym rygoryzmie, jeżeli strona postępowania zastąpiona jest w postępowaniu przed sądem po-wszechnym przez adwokata, radcę prawnego czy rzecznika patentowego. Z samej bowiem istoty zastępstwa procesowego wypełnianego przez profesjonalnego pełnomocnika wynika uprawnione założenie, że pełnomocnik ten będzie działał fachowo, zgodnie ze swoją najlep-szą wiedzą oraz należytą starannością”. Skarżące zarzuciły, że ich prawo do sądu, w szczególności prawo do sprawiedliwej procedury, zostało naruszone przez nierówne ich potraktowanie. Według skarżących, nierów-ność miałaby polegać na tym, że zwrot pisma złożonego przez profesjonalnego pełnomocnika nastąpił bez uprzedniego wezwania do usunięcia braków, podczas gdy inni wierzyciele wy- OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 12 stępujący bez profesjonalnych pełnomocników zostaliby w podobnej sytuacji wezwani do usunięcia braków pisma przed jego zwrotem. Weryfikując naruszenie tak określonej przez skarżące zasady równości, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że nie występuje cecha rele-wantna, na podstawie której podmioty wskazane przez skarżących miałyby być porównywa-ne. Podmioty reprezentowane przez profesjonalnego pełnomocnika są w innej sytuacji niż podmioty, które nie są reprezentowane przez profesjonalnego pełnomocnika. W cytowanym już wyroku o sygn. SK 33/07 Trybunał wywodził, że ustawodawca „[z]różnicował przy tym pozycję strony zastąpionej przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego) i samodzielnie wnoszącej pismo podlegające opłacie. Różnicowanie to jest wynikiem sytuacji procesowej, w jakiej pozostaje strona”. Wezwanie do uzupełnienia braków formalnych podmiotów niereprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika ma na celu eliminację uchybień, do których profesjonal-ny pełnomocnik ma w założeniu nie dopuścić. Udział profesjonalnego pełnomocnika stanowi wypełnienie prawa do sądu oraz zapewnienie sprawiedliwej i rzetelnej procedury. Różnico-wanie stron ze względu na sposób reprezentacji czy też jej brak ma na celu właśnie wyelimi-nowanie faktycznych różnic procesowych związanych z sytuacją danej strony (por. wyroki TK z: 18 listopada 2020 r., sygn. SK 5/20 oraz 28 maja 2009 r., sygn. P 87/08, OTK ZU nr 5/A/2009, poz. 72). Natomiast w wyroku z 8 kwietnia 2025 r., sygn. SK 12/19 (OTK ZU A/2025, poz. 39), Trybunał stwierdził, że „w swoim orzecznictwie wielokrotnie podkreślał zgodność z Konsty-tucją rozwiązań różnicujących rygoryzm uchybienia obowiązkom wynikającym z konieczno-ści opłacenia pisma dla stron procesowych korzystających w postępowaniu z pomocy profe-sjonalnego pełnomocnika oraz takich, które z tej pomocy nie korzystają”. Dopuszczalność stosowania surowszego rygoru w odniesieniu do pism procesowych obarczonych brakami formalnymi, wnoszonych przez pełnomocników procesowych będących profesjonalistami, została przez Trybunał potwierdzona także we wcześniejszym orzecznictwie (por. np. wyroki z: 12 września 2006 r., sygn. SK 21/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 103 oraz 28 maja 2009 r., sygn. P 87/08). Reasumując przedstawioną wyżej trwałą i jednolitą linię trybunalskiego orzecznictwa, różnicowanie skutków procesowych dla stron reprezentowanych i niereprezentowanych w postępowaniach sądowych przez profesjonalnych zastępców nie stanowi pogwałcenia zasa-dy równości wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny zachowuje w polu widzenia także to, że strona postępowania sądowego może być w praktyce narażona na wadliwe działanie swojego zastępcy, a w konsekwencji ponosić skutki takiego wadliwego działania. Jednak to zagadnienie nie może rzutować na ocenę zgodności z Konstytucją przepi-sów proceduralnych stanowiących bardziej rygorystyczne warunki dla zawodowych zastęp-ców. Uzależnienie różnicowania skutków (korzystnych lub niekorzystnych), jakie miałyby dla strony postępowania wywoływać czynności zawodowych zastępców przed sądem, mo-głoby prowadzić do nadużyć, a przez to do zachwiania sądowych procedur, a w konsekwencji do naruszenia zasady równości stron przed sądem. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł, jak w sentencji. OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 13 Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2025 r., sygn. akt SK 51/20 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2025 r. (sygn. SK 51/20). I Nie zgadzam się z orzeczeniem przez Trybunał, że art. 242 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, ze zm.; dalej: p.u.), w brzmieniu sprzed 1 stycznia 2016 r., w zakresie, w jakim przepis ten nie przewiduje obowiązku wezwa-nia wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat lub radca prawny, lub osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego, do uzupełnienia braków formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu, jest zgodny z art. 77 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Podzielam natomiast stanowisko Trybunału co do umorzenia postępowania w pozosta-łym zakresie. II Zwracam uwagę, że zapadły w sprawie SK 51/20 wyrok pomija orzecznictwo Trybu-nału Konstytucyjnego, który uznał stosowanie negatywnych rygorów procesowych wobec stron zastępowanych przez pełnomocników profesjonalnych – bez uprzedniego wezwania ich o usunięcie braków formalnych – za przejaw zbytniego rygoryzmu procesowego, który w konsekwencji narusza konstytucyjne prawo do sądu. I tak, tytułem przykładu: – w wyroku z 20 maja 2008 r., sygn. P 18/07 (OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 61) orze-czono, że „[a]rt. 3701 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz art. 78 Konstytucji Rzeczy-pospolitej Polskiej”; wskazany przepis przewidywał odrzucenie przez sąd pierwszej instancji apelacji sporządzonej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, zawierają-cej konstrukcyjne uchybienia, bez wzywania do usunięcia stwierdzonych braków; – w wyroku z 1 lipca 2008 r., sygn. SK 40/07 (OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 101) orze-czono, że „[a]rt. 3986 § 2 i 3 w związku z art. 3984 § 1 pkt 3 ustawy powołanej w punkcie 1 [ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) – przyp. A.Z.] w zakresie, w jakim przewiduje odrzucenie – bez wezwania do usunięcia braków – skargi kasacyjnej niespełniającej wymagań określonych w art. 3984 § 1 pkt 3 powołanej ustawy [podkr. moje – A.Z.], jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji” (punkt 2 sentencji); – w wyroku z 15 kwietnia 2009 r., sygn. SK 28/08 (OTK ZU nr 4/A/2009, poz. 48) orzeczono, że „[a]rt. 4798a § 5 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.), dodany ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 235, poz. 1699), w zakresie, w jakim w postępowaniu w sprawach gospodarczych przewiduje, że sąd odrzuca zawierające braki formalne zarzuty od nakazu zapłaty w postę-powaniu nakazowym oraz sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, wniesione przez przedsiębiorcę reprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego, bez OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 14 uprzedniego wezwania do ich uzupełnienia [podkr. moje – A.Z.], jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 oraz z art. 78 Kon-stytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, – w wyroku z 8 kwietnia 2014 r., sygn. SK 22/11 (OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 37) orzeczono, że „[a]rt. 180 w związku z art. 178 i art. 176 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. − Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, 1101 i 1529) w zakresie, w jakim przewiduje odrzucenie, bez wezwania do usunięcia braków, skargi kasacyjnej niespełniającej wymogu zamieszczenia w niej wniosku o uchylenie lub zmianę orzeczenia wraz z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany [podkr. mo-je – A.Z.]: a) jest zgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą przy-zwoitej legislacji, b) jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz z art. 78 Konstytucji, a także z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa”. Osią wskazanych wyżej orzeczeń jest przyjęcie przez Trybunał Konstytucyjny, że po-stanowienia Konstytucji nie wykluczają ustanowienia określonych wymogów formalnych, zmierzających do przyspieszenia postępowania, a formalizm procesowy – sam w sobie − jest niezbędny w demokratycznym państwie prawnym dla zapewnienia sprawności i rzetelności postępowania, ponieważ brak rygorów formalnych niechybnie prowadziłby do arbitralności rozstrzygnięć i destrukcji wymiaru sprawiedliwości. Istnieją jednak granice formalizmu pro-cesowego, których przekroczenie prowadzi do naruszenia prawa do sądu, na przykład z uwagi na zachwianie proporcji pomiędzy interesami wymiaru sprawiedliwości a prawami jednostki. Regulacja odnośnego środka prawnego przewidująca jego odrzucenie ze względu na niespeł-nienie wymogów ustawowych jest konstytucyjnie dopuszczalna, ale jej współistnienie z bra-kiem obowiązku sądu do wezwania strony do usunięcia braków formalnych należy uznać za rozwiązanie niekonstytucyjne – właśnie z uwagi na nadmierny rygoryzm. Trybunał w wydanym dziś wyroku w ogóle się do argumentów przedstawionych we wskazanych wyżej judykatach nie odniósł. Poprzestał natomiast na odwoływaniu się do wy-roku z 8 kwietnia 2025 r., sygn. SK 12/19 (OTK ZU A/2025, poz. 39) dla uzasadnienia przy-jętego kierunku rozstrzygnięcia, co uważam za błędne, gdyż dotyczy on innego zagadnienia prawnego. Należy bowiem pamiętać, że orzeczenie w sprawie SK 12/19 zostało wydane w związku z regulacją w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. art. 112 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 959, ze zm.). Przepis ten stanowi zaś, co następuje: „2. Jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zgłoszony przed upływem termi-nu do opłacenia pisma został prawomocnie oddalony, przewodniczący wzywa stronę do opła-cenia złożonego pisma, na podstawie art. 130 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. 3. Przepisu ust. 2 nie stosuje się, jeżeli pismo podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia, zostało wniesione przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego. W takim przypadku, jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia stronie postanowienia, a gdy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym - od dnia jego ogłoszenia. Jeżeli jednak o zwolnieniu od kosztów są-dowych orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie w przepisanym terminie, termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia stronie postanowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu drugiej instancji zostało wydane na posiedzeniu jaw-nym – od dnia jego ogłoszenia”. OTK ZU A/2025 SK 51/20 poz. 100 15 W sprawie SK 12/19 przedmiotem oceny była – moim zdaniem wątpliwa konstytucyj-nie (zob. zdanie odrębne sędziego TK Justyna Piskorskiego do tego orzeczenia, które podzie-lam) – regulacja, wedle której po prawomocnym zakończeniu postępowania wpadkowego o zwolnienie od kosztów strona zastępowana przez pełnomocnika profesjonalnego powinna od razu uiścić opłatę sądową bez dodatkowego wezwania. I tylko tyle. Natomiast w sprawie SK 51/20 istotą problemu jest odrzucenie środka prawnego bez wezwania strony do usunięcia braku z tego tylko powodu, że jest ona zastępowana przez pełnomocnika profesjonalnego Przyjęta przez ustawodawcę w art. 242 p.u. (uchylonym z dniem 1 grudnia 2021 r. przez art. 19 pkt 38 ustawy z dnia 6 grudnia 2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych, Dz. U. poz. 55, ze zm.) regulacja wprowadzała – w mojej ocenie – niedopuszczalne zróżni-cowanie wierzycieli w zależności od tego, czy występowali samodzielnie, czy też korzystali z zastępstwa profesjonalnego, dyskryminując tych drugich. Nie budzi wątpliwości, że w świe-tle art. 239 i art. 240 p.u. (zawierających wymogi konstrukcyjne zgłoszenia wierzytelności) umiejętność dokonania tej czynności nie powinna nastręczać większych problemów. Istotną różnicą jest jednak to, że w przypadku niespełnienia wymogów ze wskazanych dwóch artyku-łów lub – za ustawodawcą – „innych braków uniemożliwiających nadaniu zgłoszeniu dalsze-go biegu” (co jest pojęciem bardzo nieostrym) samo wezwanie do uzupełnienia braków, na mocy zaskarżonego art. 242 p.u. obejmowało tylko wierzycieli występujących samodzielnie. Uważam tego typu regulację za naruszającą elementarny standard sprawiedliwości procedu-ralnej. Nie widzę bowiem żadnego racjonalnego uzasadnienia do pozbawiania prawa wierzy-ciela zastępowanego przez pełnomocnika profesjonalnego do sanowania uchybień formalnych zgłoszenia, zaś Trybunał w zapadłym dziś wyroku przekonujących argumentów natury kon-stytucyjnej w tym przedmiocie w mojej ocenie nie przedstawił. III Podsumowując – podzielając stanowisko Trybunału zajęte w wyrokach w sprawach P 18/07, SK 40/07, SK 28/08 i SK 22/11 – uważam, że art. 242 p.u. w zakresie nieprzewidującym ob-owiązku wezwania wierzyciela reprezentowanego przez pełnomocnika procesowego, którym jest adwokat, radca prawny lub osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego, do uzupełnienia braków formalnych zgłoszenia wierzytelności przed dokonaniem jego zwrotu jest niezgodny z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z powyższych przyczyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego.