SK 52/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 30 czerwca 2022 r. Pozycja 42 POSTANOWIENIE z dnia 23 czerwca 2022 r. Sygn. akt SK 52/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Mariusz Muszyński Jakub Stelina – sprawozdawca Bogdan Święczkowski, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 czerwca 2022 r., skargi konstytucyjnej P.Ś. o zbadanie zgodności: art. 85 § 2 w związku z art. 85 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości wniesienia zażalenia na zarządzenie prezesa sądu okrę-gowego, w którym stwierdza się, że interesy kilku oskarżonych, reprezentowa-nych przez tego samego obrońcę nie pozostają w sprzeczności, z: – art. 32 ust. 1 w związku z art. 78 Konstytucji, – art. 42 ust. 2 Konstytucji, – art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji, – art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji, postanawia: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 30 stycznia 2020 r. P.Ś. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 85 § 2 w związku z art. 85 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości wniesienia zażalenia na zarządzenie prezesa sądu okręgowego, w którym stwierdza się, że interesy kilku oskarżonych, reprezentowanych przez tego samego obrońcę nie pozostają w sprzeczności, OTK ZU A/2022 SK 52/20 poz. 42 2 z art. 32 ust. 1 w związku z art. 78, art. 42 ust. 2, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującym stanem faktycz-nym i prawnym: Skarżący, jako podejrzany w sprawie karnej, wniósł do prokuratora regionalnego wniosek w trybie art. 9 § 2 w związku z art. 85 § 2 k.p.k. o wystąpienie z wnioskiem do wła-ściwego sądu okręgowego w przedmiocie stwierdzenia sprzeczności interesów pomiędzy po-dejrzanymi reprezentowanymi przez tego samego obrońcę. W odpowiedzi na pismo prokura-tora prezes sądu okręgowego wydał zarządzenie, w którym stwierdził, że interesy procesowe skarżących nie pozostają w sprzeczności. Skarżący na to zarządzenie wniósł zażalenie, które zostało uznane, kolejnym zarządzeniem prezesa sądu okręgowego, za niedopuszczalne z mo-cy ustawy. Z kolei na to zarządzenie skarżący wniósł zażalenie do sądu apelacyjnego, który postanowieniem z 30 października 2019 r., utrzymał zarządzenie prezesa sądu okręgowego w mocy. 1.2. Skarżący podniósł, że art. 85 § 2 w związku z art. 85 § 3 k.p.k. nie zawierają regu-lacji umożliwiającej wniesienie zażalenia na decyzję procesową o niestwierdzeniu sprzeczno-ści interesów kilku podejrzanych bronionych przez tego samego obrońcę. Z kwestionowanych przepisów wynika, że w wypadku gdy sąd orzeknie, że interesy oskarżonych pozostają w sprzeczności, stronie przysługuje środek zaskarżenia w postaci zażalenia. W wypadku gdy sąd orzeknie, że interesy oskarżonych nie pozostają w sprzeczności, stronie nie przysługuje środek zaskarżenia, co prowadzi do sytuacji, w której strona nie może zaskarżyć takiego po-stanowienia, choć może być dla niej niekorzystne lub nieprawidłowe. Oznacza to, że możli-wość wniesienia środka zaskarżenia uzależniona jest jedynie od kierunku postanowienia, cze-go nie można racjonalnie wytłumaczyć inaczej, aniżeli stwierdzeniem, że w regulacji z art. 85 k.p.k. występuje tzw. pominięcie prawodawcze ustawodawcy. Skutkuje to brakiem kontroli instancyjnej nad prawidłowością postanowienia sądu o stwierdzeniu braku sprzeczności w interesach podejrzanych a w efekcie podważeniem konstytucyjnej zasady równości wobec prawa, prawa do sądu, prawa obywatela do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji oraz zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego, a także narusza prawo do obrony. 2. Pismem z 26 czerwca 2020 r. do sprawy przyłączył się Rzecznik Praw Obywatel-skich i wniósł o stwierdzenie, że art. 85 § 2 w związku z art. 85 § 3 k.p.k. w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości wniesienia zażalenia na zarządzenie prezesa sądu okręgowego, w którym stwierdza się, że interesy kilku oskarżonych, reprezentowanych przez tego samego obrońcę nie pozostają w sprzeczności, są niezgodne z art. 32 ust. 1 w związku z art. 78, art. 42 ust. 2, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konsty-tucji. 3. Prokurator Generalny w piśmie z 15 października 2020 r. wniósł o umorzenie po-stępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), ponieważ uznał, że istotą niniejszej skargi jest zaniechanie ustawodawcze. 4. Pismem z 30 listopada 2020 r. Marszałek Sejmu w imieniu Sejmu przedstawił sta-nowisko, że art. 85 § 2 w związku z art. 85 § 3 k.p.k. w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości wniesienia zażalenia na zarządzenie prezesa sądu, w którym stwierdza się, że OTK ZU A/2022 SK 52/20 poz. 42 3 interesy kilku podejrzanych, reprezentowanych przez tego samego obrońcę, nie pozostają w sprzeczności, są niezgodne z art. 42 ust. 2 oraz z art. 32 ust. 1 w związku z art. 78 Konsty-tucji. W pozostałym zakresie wniósł o umorzenie postępowania (na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Na wstępie należało rozważyć kwestię formalną dopuszczalności wydania wyroku w niniejszej sprawie. Konieczność taka wynika stąd, że w wyroku z 27 kwietnia 2022 r., sygn. SK 53/20 (Dz. U. poz. 958), Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż „Artykuł 85 § 2 w związku z art. 85 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości wniesienia zażalenia na zarządzenie prezesa sądu, w którym stwierdza się, że interesy kilku podejrza-nych, reprezentowanych przez tego samego obrońcę, nie pozostają w sprzeczności, są nie-zgodne z art. art. 42 ust. 2 w związku z art. 78 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. W pozostałym zakresie zaskarżenia Trybunał umorzył postępowanie. W związku z przywołanym wyżej wyrokiem Trybunału – z uwagi na tożsamość przedmiotu kontroli oraz pokrywające się wzorce kontroli konstytucyjności – konieczne jest rozważenie celowości merytorycznego rozpoznania zarzutów sformułowanych w niniejszej sprawie. 2. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) Trybunał umarza na posiedzeniu niejawnym postępowanie, jeżeli wydanie orze-czenia jest zbędne. Zbędność orzekania zachodzi między innymi wówczas, gdy kwestiono-wana norma lub normy były już w innej sprawie przedmiotem kontroli co do ich zgodności z Konstytucją. Jeśli w sprawie zachodzi tożsamość podmiotowa i przedmiotowa, ziszcza się ujemna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) powodująca niedopuszczalność wydania orzeczenia. Jeśli zaś w sprawie zachodzi tylko tożsamość przed-miotowa, ziszcza się przesłanka ne bis in idem, prowadząca do uznania orzekania za zbędne. Zasada ne bis in idem wyraża zbędność orzekania w sprawie, jeżeli występuje w niej identyczność zaskarżonych przepisów, wzorca konstytucyjnego oraz postawionych zarzutów, jak w sprawie, w której Trybunał Konstytucyjny już wcześniej orzekał (por. szerzej J. Króli-kowski, Ujemna przesłanka zbędności orzekania w postępowaniu przed Trybunałem Konsty-tucyjnym, „Studia Prawnicze” nr 4/2008, s. 59 i nast.). W takim wypadku Trybunał dokonuje oceny sprawy w kategoriach pragmatycznych, gdyż ocenia celowość prowadzenia postępo-wania i orzekania w kwestii, która została już jednoznacznie i ostatecznie rozstrzygnięta (por. postanowienie TK z 10 lipca 2007 r., sygn. P 40/06, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 86 i cytowa-ne tam wcześniejsze orzecznictwo). Zasada ta, z jednej strony, stabilizuje sytuację powstałą w wyniku ostatecznego orzeczenia jako formalnie prawomocnego (zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału mają bowiem moc powszechnie obowiązującą i są osta-teczne), z drugiej zaś strony, nie zamyka drogi do dalszego procedowania przed Trybunałem pod warunkiem wskazania innych, niż dotychczas badane, wzorców kontroli. 3. Z zestawienia petitum oraz uzasadnienia niniejszej skargi konstytucyjnej z sentencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 27 kwietnia 2022 r., o sygn. SK 53/20, jednoznacznie OTK ZU A/2022 SK 52/20 poz. 42 4 wynika tożsamość przedmiotowa obu spraw w znaczeniu przytoczonym powyżej. Trybunał Konstytucyjny dokonał już więc oceny konstytucyjności zakwestionowanej przez skarżącego normy w identycznym zakresie, jak wskazane jest to w skardze. W tej sytuacji należy stwier-dzić, że ponowne rozpatrzenie sprawy konstytucyjności zaskarżonej normy naruszałoby zasa-dę ne bis in idem. Uzasadnia to umorzenie postępowania w sprawie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność wydania wyroku. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.