SK 6/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 12 listopada 2021 r. Pozycja 59 POSTANOWIENIE z dnia 27 października 2021 r. Sygn. akt SK 6/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Jakub Stelina – sprawozdawca Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 października 2021 r., skargi konstytu-cyjnej O.A. o zbadanie zgodności: art. 3983 § 3 w związku z art. 39813 § 2 druga część zdania ustawy z dnia 17 li-stopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 2 czerwca 2016 r. O.A. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 3983 § 3 w związku z art. 39813 § 2 druga część zdania usta-wy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący 11 maja 2009 r. złożył w sądzie rejonowym pozew o zapłatę tytułem zwrotu kosz-tów m.in. frachtu. Wskazał w uzasadnieniu, że 6 grudnia 2007 r. pozwana w jego sprawie spółka, jako przewoźnik, wystawiła w A. konosament, obejmujący przewóz należącego do skarżącego samochodu ciężarowego wraz z załadunkiem. Zgodnie z konosamentem ładunek miał być przewieziony drogą morską z A. do portu przeznaczenia w N., gdzie miał zostać odebrany przez osobę trzecią. OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 2 Skarżący uiścił opłatę za przewóz podmiotowi, którego określił jako „agenta pozwa-nej” spółki, a ładunek został przyjęty na statek 6 grudnia 2007 r. Ładunek nigdy nie dotarł do portu przeznaczenia, ponieważ ze względu na ciężkie warunki pogodowe i awarię steru stat-ku, wskutek kołysania bocznego statku, zsunął się do morza. Sąd rejonowy postanowieniem z 15 lutego 2010 r. uznał się za niewłaściwy rzeczowo i przekazał sprawę do rozpoznania sądowi okręgowemu, który wyrokiem z 29 lipca 2013 r. oddalił powództwo skarżącego. Sąd okręgowy stwierdził, że z konosamentu nie wynika, aby skarżący był załadowcą ładunku, ani frachtującym, ponieważ w świetle art. 131 ustawy z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski (ówcześnie: Dz. U. z 2013 r. poz. 758; dalej: k.m.) ko-nosament stanowi o stosunku prawnym między przewoźnikiem a odbiorcą ładunku. Sąd okręgowy uznał, że skarżący – który nie był załadowcą, odbiorcą, przewoźnikiem ani frachtu-jącym – nie był stroną umowy przewozu, ani innej umowy zobowiązującej pozwaną spółkę do zapłaty. Z realiów badanej sprawy wynikał jedynie jego stosunek prawny z załadowcą i agentem odbiorcy ładunku, a nie z pozwaną spółką. Wątpliwości sądu okręgowego wzbu-dziło również twierdzenie, że opłata za przewóz została uiszczona agentowi pozwanej (zob. ustalenia sądu okręgowego w tej sprawie, s. 11 wyroku). Uzasadniając swoją pozycję procesową jako frachtującego, skarżący dołączył 4 kwie-tnia 2013 r. (a więc jeszcze przed wydaniem wyroku) oświadczenie odbiorcy ładunku o prze-lewie na jego rzecz praw i roszczeń wynikających z konosamentu. Sąd okręgowy stwierdził jednak, że brak daty na oświadczeniu oraz niepowoływanie się wcześniej skarżącego na do-chodzenie zapłaty wierzytelności nabytej w drodze przelewu świadczy o tym, że oświadcze-nie zostało złożone bezpośrednio przed jego złożeniem w sądzie, a brak daty ma ukryć fakt, że roszczenie odbiorcy przed dokonaniem cesji uległo przedawnieniu. Sąd okręgowy uznał trafność podniesionego przez pozwaną spółkę zarzutu przedaw-nienia roszczenia. W świetle art. 108 § 2 k.m. wynikające z konosamentu roszczenia do przewoźnika związane z ładunkiem przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym wy-danie ładunku nastąpiło lub miało nastąpić. Jakkolwiek skarżący nie wskazał kiedy miało nastąpić wydanie ładunku, to kierując się art. 455 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (ówcześnie: Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.) sąd wywiódł, że powinno to nastąpić nie-zwłocznie po zakończeniu rejsu na trasie A. – L., czyli po upływie kilku tygodni. Ładunek został przyjęty na statek 6 grudnia 2007 r., co dało podstawę do stwierdzenia, że roszczenie odbiorcy uległo przedawnieniu najpóźniej w styczniu – lutym 2009 r. Sąd okręgowy nie uwzględnił twierdzenia skarżącego, że nie doszło do przedawnienia roszczeń z uwagi na prze-rwanie biegu terminu przedawnienia przez złożenie przez niego zawezwania pozwanej do próby ugodowej 5 grudnia 2008 r. Od orzeczenia sądu pierwszej instancji skarżący wniósł apelację, która została oddalo-na wyrokiem z 5 listopada 2014 r. Sąd apelacyjny, porównawszy zakres roszczeń objętych zawezwaniem do próby ugodowej oraz tych wskazanych w pozwie skarżącego z 11 maja 2009 r. oraz w piśmie rozszerzającym powództwo z 30 stycznia 2010 r., stwierdził brak ich tożsamości. Uznał, że nie doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia wierzytelności określonych w pozwie. Potwierdził również, że ustalenia faktyczne dokonane przez sąd okrę-gowy oraz następnie ich kwalifikacja prawna były prawidłowe. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł skargę kasacyjną. Sąd Najwyższy wyrokiem z 18 lutego 2016 r. oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnie-niu Sąd Najwyższy zauważył, że pozwany skutecznie podniósł zarzut przedawnienia roszcze-nia, przyjmując wcześniejsze ustalenia sądów. Wyrok został dostarczony skarżącemu 23 marca 2016 r. a skarga konstytucyjna zosta-ła złożona 13 czerwca 2016 r. OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 3 1.2. Uzasadniając swoje zastrzeżenia konstytucyjne, skarżący przyjął, że doszło do na-ruszenia jego prawa do sądu, gwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarżący uznał, że kwestionowane przez niego unormowanie wynikające z art. 3983 § 3 w związku z art. 39813 § 2 druga część zdania k.p.c. niweczy możliwość zbadania przez SN, czy doszło do przedaw-nienia roszczeń jako okoliczności wynikającej z faktów ustalonych przez sądy niższych in-stancji w postępowaniach poprzedzających postępowanie kasacyjne. Skarżący stwierdził, że „Sąd Najwyższy nie mógł zweryfikować prawidłowości lub samodzielnie ustalić faktów, od których zależał bieg terminu przedawnienia. Z tej przyczyny, wbrew faktom, które [mają] znaczenie prawne, Sąd Najwyższy przyjął (…): «Podniesienie przez pozwaną (...) zarzutu przedawnienia, spowodowało, że pozwana w ten sposób skutecznie uchyliła się od zaspoko-jenia przedawnionego roszczenia, obejmującego wierzytelności nabyte przez powoda w wy-niku dokonanej cesji»” (skarga, s. 6). W opinii skarżącego, przyjęcie przez SN ustaleń doty-czących przedawnienia „bezpośrednio zablokowało możliwość rozpoznania naruszeń innych przepisów jako podstaw kasacyjnych” (skarga, s. 6), co w rezultacie naruszyło jego prawo „do sądu w zakresie rozpoznania podstaw kasacyjnych wskazanych zgodnie z art. 3984 § 1 pkt 2 KPC w zw. z art. 3983 § 1 pkt 1 KPC lub art. 3983 § 1 pkt 2 KPC” (zażalenie skarżącego z 27 sierpnia 2019 r., s. 5). Skarżący wskazał również, że realizacja prawa do sądu „wobec każdego obywatela stanowi jedną z przesłanek uznania Rzeczypospolitej Polskiej za demokratyczne państwo prawne, urzeczywistniające zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP)” oraz że brak „możliwości weryfikacji w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych Sądów I i II instancji w zakresie wpływającym na bieg przedawnienia roszczeń jest równoznaczny z bezwarunkowym zamknięciem drogi sądowej w rozumieniu art. 77 ust. 2 Konstytucji” (s. 2 skargi), jednak nie uzasadnił w żadnym stopniu tych poglądów. Uniemożliwia to potraktowa-nie art. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytucji jako dodatkowych wzorców kontroli konstytucyjności. 2. Pismem z 17 lutego 2020 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie przystępuje do niniejszej sprawy. 3. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) w piśmie z 22 kwietnia 2020 r. wniósł o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania orzeczenia. W ocenie Prokuratora, skarżący upatruje naruszenia przysługującego mu prawa do sądu w sposobie ukształtowania skargi kasacyjnej. Zarzut odnoszący się do kwestionowanych przepisów k.p.c. dotyczy zbyt wąskiego ujęcia podstaw skargi kasacyjnej i ograniczenia zakresu badania spra-wy przez Sąd Najwyższy w procesie rozpoznawania skargi kasacyjnej. Dotyczy on więc kształtu i charakteru instytucji skargi kasacyjnej. Prokurator zauważył jednak, że prawo do wniesienia skargi kasacyjnej nie ma charakteru prawa konstytucyjnego. Art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji gwarantują co najmniej dwuinstancyjny tryb postępowania, co oznacza, że możliwość wniesienia skargi kasacyjnej jest uprawnieniem obywatela wykraczającym ponad standard konstytucyjny. Konstytucja w żadnym miejscu nie determinuje też zakresu przed-miotowego nadzwyczajnych środków zaskarżenia. W związku z tym, ustawodawca, wprowa-dzając do k.p.c. instytucję skargi kasacyjnej – jako szczególnego, zredukowanego trybu po-stępowania – miał pewną swobodę kształtowania jej modelu. Tak więc zarzuty skarżącego dotyczące kształtu i charakteru instytucji skargi kasacyjnej, a nie samej procedury jej wno-szenia i rozpatrywania, są nieuzasadnione. 4. Marszałek Sejmu (dalej: Marszałek) w piśmie z 18 czerwca 2020 r. wniósł o stwierdzenie, że art. 3983 § 3 w związku z art. 39813 § 2 druga część zdania k.p.c. jest zgod-ny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 4 Na podstawie poczynionych na kanwie niniejszej skargi ustaleń Marszałek przyjął, że „wbrew stanowisku skarżącego – w analizowanej sprawie nie można zasadnie twierdzić o naruszeniu gwarancji konstytucyjnych związanych z prawem do sprawiedliwej procedury. Skarżący mógł bowiem oprzeć swoją skargę kasacyjną na takich podstawach kasacji, które dałyby SN powód do rozważań nad skutecznością przerwania biegu terminu przedawnienia roszczeń w jego sprawie. Inicjator postępowania zaniechał jednak takiego zabiegu”. Przypo-mniał, przytaczając orzecznictwo TK, że „skarga konstytucyjna «nie może być wykorzysty-wana jako instrument służący korygowaniu zaniedbań, popełnionych w postępowaniu po-przedzającym jej wniesienie»” (s. 16 stanowiska). W przekonaniu Marszałka, skarżący w swej sprawie zrealizował prawo do sądu i otrzymał rozstrzygnięcie w postaci wyroku są-dowego. Tymczasem w opinii skarżącego, brak rozpatrzenia przez SN tego, czy doszło do skutecznego przerwania biegu terminu przedawnienia roszczeń i w ślad za tym zakresu i przesłanek odpowiedzialności przewoźnika morskiego, oznaczało, że sąd nie rozpoznał sprawy oraz że skarżący nie uzyskał merytorycznego wyroku sądowego. Marszałek podkre-ślił, że art. 45 ust. 1 Konstytucji gwarantuje rozpatrzenie sprawy, a nie treść rozstrzygnięcia. Funkcją prawa do sądu nie jest więc zapewnienie poszukującemu ochrony prawnej korzyst-nego wyniku, ale prawnie skutecznej możliwości zwrócenia się do organu sądowego o rozpa-trzenie sprawy i wydanie orzeczenia stosownie do wyników postępowania dowodowego i zgodnie z treścią prawa materialnego. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przystępując do rozpoznania sprawy, należało przypomnieć, że – zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybu-nału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.; dalej: przepisy wprowadzające uotpTK) – do postępowań wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 li-stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) – stosuje się przepisy nowe, z zastrzeżeniem do-konanych już czynności procesowych, które – zgodnie z art. 9 ust. 2 przepisów wprowadzają-cych uotpTK – pozostają w mocy. Ponieważ przepisy działu II uotpTK „Postępowanie przed Trybunałem”, zaczęły obo-wiązywać od 3 stycznia 2017 r. (art. 1 przepisów wprowadzających uotpTK), procedowanie w niniejszej sprawie odbywało się na podstawie uotpTK. 2. Wykorzystanie skargi konstytucyjnej, jako instrumentu ochrony konstytucyjnych wolności i praw jednostek, uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz uotpTK. Skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu, w ramach którego Trybunał bada, czy odpowiada ona warunkom formalnym oraz czy nie jest oczywiście bezzasadna. Zakończenie tego etapu formalnej weryfikacji skargi nie wyłącza jednak dalszej oceny wa-runków jej wniesienia, dokonywanej na kolejnym etapie postępowania. Postanowienie o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania przez odpowiedni skład Trybunału nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpatrzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępowania, czy merytoryczna ocena zarzutów okre-ślonych w badanej skardze konstytucyjnej jest w ogóle dopuszczalna. Trybunał, rozpoznając sprawę, nie jest więc związany stanowiskiem zajętym w zarzą-dzeniu lub postanowieniu rozstrzygającym sprawę w ramach wstępnego rozpoznania. Kontro- OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 5 lując istnienie pozytywnych oraz brak ujemnych przesłanek procesowych, Trybunał może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postano-wieniu wydanym na etapie wstępnego rozpoznania konkretnej skargi konstytucyjnej (zob. postanowienie z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). Uwzględniając powyższe ustalenia, Trybunał postanowił zweryfikować, czy w niniej-szej skardze dopuszczalne jest wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia. 3. Skarżący zakwestionował art. 3983 § 3 w związku z art. 39813 § 2 druga część zda-nia ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.; obecnie Dz. U. z 2021 r. poz. 1805; dalej: k.p.c.), których treść jest następu-jąca: art. 3983 § 3: „Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.” oraz art. 39813 § 2: „W postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycz-nymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia.”. Kwestionowane przepisy nie zmieniły się do chwili rozpoznania niniejszej skargi. W przekonaniu skarżącego, ich zastosowanie przez Sąd Najwyższy naruszyło przy-sługujące mu prawo do merytorycznego rozpoznania kasacji, a zatem naruszyło art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał zwrócił uwagę, że przyjęty w postępowaniu cywilnym model skargi kasa-cyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia decyzji procesowej zapadłej przed sądem drugiej instancji, niesie za sobą doniosłe konsekwencje. Skarga kasacyjna nie służy ponownej ocenie wiarygodności i mocy dowodów oraz ustalonego stanu faktycznego, lecz rozpatrzeniu kwestii prawnych budzących spory, wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie sądów i w doktrynie. Wystarczającą ochronę interesów jednostki zapewnić ma, zgodnie z wymoga-mi stawianymi przez art. 78 Konstytucji, dwukrotne rozpoznanie jej sprawy przez sąd speł-niający wymogi określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji. O ile strony postępowania mają pełny dostęp do rozbudowanych gwarancji procesowych w pierwszej i drugiej instancji, o tyle skar-ga kasacyjna jest środkiem nadzwyczajnym, istniejącym niejako „ponadstandardowo” i słu-żącym przede wszystkim określonym celom publicznym. Prawo do skargi kasacyjnej, jako wyłącznie ustawowo przewidziane prawo domagania się kontroli orzeczenia drugiej instancji, nie jest bowiem koniecznym i konstytutywnym składnikiem prawa do sądu (zob. wyrok z 30 maja 2007 r., sygn. SK 68/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 53 oraz postanowienie z 26 maja 2008 r., sygn. SK 12/06, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 71). Kwestia dokonanego przez ustawodawcę wyboru modelu kasacji pozostaje, ze wskazanymi niżej zastrzeżeniami, poza kognicją Trybunału (por. m.in. wyroki z 17 maja 2004 r., sygn. SK 32/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 44 oraz o sygn. SK 68/06). Ustawodawca, kształtując skargę kasacyjną jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, wykraczający ponad standard konstytucyjny, nie może jednak działać zupełnie dowolnie. Je-żeli ustawodawca w wybranych przez siebie kategoriach spraw decyduje się na przyznanie dostępu do Sądu Najwyższego, przyjęty model postępowania musi odpowiadać standardom rzetelnej procedury. W jej ramach należy wskazać, jako niezbędne elementy: możność bycia wysłuchanym, ujawnienie w czytelny sposób motywów rozstrzygnięcia, a więc unikania do-wolności czy wręcz arbitralności działania sądu, w stopniu umożliwiającym weryfikację spo-sobu myślenia sądu (nawet jeśli samo rozstrzygnięcie jest niezaskarżalne), oraz zapewnienie przewidywalności działania sądu dla uczestnika postępowania przez odpowiednią spójność i wewnętrzną logikę mechanizmów, którym jest poddany. Decyzja ustawodawcy o wprowa-dzeniu dodatkowej procedury, ponad minimalny standard dwuinstancyjnego postępowania gwarantowany przez art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, powoduje zatem, że taka procedura – sama w sobie nieobligatoryjna z perspektywy konstytucyjnej – może być przedmiotem oceny OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 6 konstytucyjnej (zob. wyroki z: 31 marca 2005 r., sygn. SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29 oraz o sygn. SK 68/06). 4. Uwzględniając wyżej przedstawione okoliczności, Trybunał podkreślił, że rozpa-trywana w niniejszej sprawie skarga konstytucyjna nie czyni kwestionowanym przepisom zarzutów dotyczących naruszenia przez nie standardów proceduralnych. Brak jest również w skardze zarzutów dotyczących przedmiotowego traktowania uczestników postępowania czy naruszenia gwarancji braku arbitralności sądu. Skarżący zakwestionował w istocie kon-stytucyjność przyjętego przez ustawodawcę modelu skargi kasacyjnej. Zarzuty skarżącego nie mogą więc dotyczyć wskazanego wzorca kontroli konstytu-cyjności. Art. 45 ust. 1 Konstytucji co do zasady nie determinuje zakresu przedmiotowego skargi kasacyjnej, nie gwarantuje rozpoznania przez Sąd Najwyższy sprawy w sposób analo-giczny do wcześniejszych jego części, jakby była to trzecia instancja postępowania. O takich oczekiwaniach skarżącego wnioskować można z podniesionych przez niego zarzutów, doty-czących związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji i jego oceną dowodów. W rozpatrywanej sprawie związanie to miało spowodować, że Sąd Najwyż-szy pozbawiony został – w sposób niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji – możliwości odnie-sienia się do znacznej części przepisów, wskazanych przez skarżącego jako podstawa skargi kasacyjnej, co, w konsekwencji, doprowadziło do oddalenia tej skargi. TK stwierdził, że ujęty w skardze konstytucyjnej zarzut dotyczy zbyt wąskiego ujęcia podstaw skargi kasacyjnej i ograniczenia zakresu badania sprawy przez Sąd Najwyższy w procesie rozpoznawania skargi kasacyjnej, a więc kształtu i charakteru instytucji skargi kasacyjnej. Ponieważ Konstytucja w żadnym miejscu nie determinuje zakresu przedmiotowego nadzwyczajnych środków zaskarżenia, ustawodawca, jak zostało to wyżej ustalone, miał wa-runkową swobodę kształtowania jej modelu. Zarzuty dotyczące kształtu i charakteru instytucji skargi kasacyjnej, a nie samej procedury jej wnoszenia i rozpatrywania, nie mogą więc być skutecznie skonfrontowane z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Uwzględniając wyżej przedstawione okoliczności, Trybunał uznał, że wydanie wyro-ku w niniejszej sprawie byłoby niedopuszczalne i postanowił, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK, umorzyć postępowanie. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.