SK 66/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 29 maja 2020 r. Pozycja 13 WYROK z dnia 23 kwietnia 2020 r. Sygn. akt SK 66/19* W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, protokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem skarżącego oraz Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora General-nego, na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2020 r., skargi konstytucyjnej K.W. o zbadanie zgod-ności: § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomo-cy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801), „w brzmie-niu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 2 listopada 2016 r., w za-kresie, w jakim przepis ten przewidywał w sprawach cywilnych, w których usta-lono wartość przedmiotu sprawy, stawkę minimalną należną pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w wysokości obniżonej o połowę opłaty maksymalnej, a jej podwyższenie do wysokości opłaty maksymalnej uzależnione było od uwzględnienia przez Sąd orzekający czynników wymienionych w § 4 ust. 2 roz-porządzenia, zaś w przypadku reprezentowania strony przez pełnomocnika z wyboru, zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 paź-dziernika 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie [Dz. U. poz. 1800, ze zm.], Sąd z mocy prawa zasądzał wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru w wysokości równej co najmniej całej stawce maksymalnej, o jakiej mowa w rozporządzeniu – przez co ograniczał prawo do równego traktowania przez władze publiczne, prawo do sądu, jak również naruszał prawo do odpowiednie-go ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności oraz zasadę równorzędności stron, powodując, iż wynagrodzenie peł-nomocnika z urzędu w tej samej sprawie jest z mocy prawa obniżone o połowę w stosunku do wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru w przypadku, gdy w sprawie nie zachodzą czynniki umożliwiające podwyższenie stawki minimal-nej do wysokości stawki maksymalnej”, z art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku * Sentencja została ogłoszona dnia 28 kwietnia 2020 r. w Dz. U. poz. 769. OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 2 z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także z art. 16 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2016 r. poz. 1999, ze zm.), o r z e k a: § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy praw-nej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W petitum sporządzonej przez adwokata skargi konstytucyjnej z 13 lipca 2017 r., wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego tego samego dnia (data nadania), K.W. (dalej: skarżący) zarzucił niezgodność § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801; dalej: rozporządzenie z 2015 r.), „w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 2 listopada 2016 r., w zakresie, w jakim przepis ten przewidywał w sprawach cywilnych, w których usta-lono wartość przedmiotu sprawy, stawkę minimalną należną pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w wysokości obniżonej o połowę opłaty maksymalnej, a jej podwyższenie do wyso-kości opłaty maksymalnej uzależnione było od uwzględnienia przez Sąd orzekający czynni-ków wymienionych w § 4 ust. 2 rozporządzenia, zaś w przypadku reprezentowania strony przez pełnomocnika z wyboru, zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie [Dz. U. poz. 1800, ze zm.; dalej: r.o.c.a.], Sąd z mocy prawa zasądzał wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru w wyso-kości równej co najmniej całej stawce maksymalnej, o jakiej mowa w rozporządzeniu – przez co ograniczał prawo do równego traktowania przez władze publiczne, prawo do sądu, jak również naruszał prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności oraz zasadę równorzędności stron, powodując, iż wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu w tej samej sprawie jest z mocy prawa obniżone o połowę w stosunku do wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru w przypadku, gdy w sprawie nie zachodzą czynniki umożliwiające podwyższenie stawki minimalnej do wysokości stawki maksymalnej”, z art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospo-litej Polskiej. OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 3 Ponadto w uzasadnieniu skargi jako wzorzec kontroli dla kwestionowanego przepisu wskazano także art. 16 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2016 r. poz. 1999, ze zm.). 1.1. Skargę konstytucyjną wniesiono w oparciu o następujący stan faktyczny: Skarżący, który wykonuje zawód adwokata, został wyznaczony pełnomocnikiem z urzędu dla strony powodowej w postępowaniu przed Sądem Okręgowym w K. w sprawie o ustalenie nieważności umowy. Wyrokiem z 25 lipca 2016 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w K. I Wydział Cywilny: oddalił powództwo (punkt 1 sentencji), zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwa-nej kwotę 4500 zł tytułem zwrotu części kosztów procesu (punkt 2 sentencji) oraz zasądził od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w K. na rzecz skarżącego kwotę 14 400 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały w całości opłacone przez stronę powodową (punkt 3 sentencji). Orzeczenie to zostało zaskarżone apelacją przez stronę powodową. Wyrokiem z 25 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]) Sąd Apelacyjny w S. I Wydział Cy-wilny: oddalił apelację (punkt 1 sentencji), zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwanej kwotę 10 800 zł tytułem kosztów procesu w postępowaniu odwoławczym (punkt 2 sentencji) oraz przyznał skarżącemu od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w K. kwotę 5400 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu stronie powodowej w postępowaniu apelacyjnym (punkt 3 sentencji). Skarżący, działając odpowiednio w imieniu strony powodowej oraz własnym, złożył zażalenie na punkty 2 i 3 powyższego orzeczenia, w którym wniósł o ich zmianę, tj. nieobcią-żanie strony powodowej obowiązkiem zwrotu stronie pozwanej poniesionych kosztów postę-powania oraz przyznanie skarżącemu kwoty 10 800 zł, powiększonej o należny podatek od towarów i usług, tytułem pomocy prawnej udzielonej z urzędu stronie powodowej. Postanowieniem z 12 maja 2017 r. (sygn. akt […]) Sąd Apelacyjny w S. I Wydział Cywilny oddalił zażalenie (punkt 1 sentencji) oraz zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwanej 1800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. 1.2. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżący podniósł, że § 4 ust. 1 rozporzą-dzenia z 2015 r. naruszył jego prawo do równego traktowania przez władze publiczne, gdyż w tej samej sprawie wynagrodzenie zasądzone na rzecz skarżącego – jako pełnomocnika z urzę-du – zostało obniżone o połowę w stosunku do wynagrodzenia pełnomocnika procesowego z wyboru, który reprezentował stronę pozwaną. Ponadto – zdaniem skarżącego – obniżenie o połowę wynagrodzenia zasądzonego na rzecz pełnomocnika z urzędu wynika jedynie z roz-porządzenia z 2015 r., a nie z ustawy. 1.3. W sporządzonym przez adwokata piśmie procesowym z 20 października 2018 r. skarżący doprecyzował, że jako wzorce kontroli dla zaskarżonego przepisu powołał normy wywodzone odpowiednio z: – art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji; – art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 2. Postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego z 18 września 2019 r. o sygn. Ts 144/17 (OTK ZU B/2019, poz. 254) skardze konstytucyjnej nadano dalszy bieg, a zarzą- OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 4 dzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2019 r. została ona zareje-strowana pod sygn. akt SK 66/19. 3. Pismem z 22 listopada 2019 r. (znak: IV.510.48.2019.AGR) Rzecznik Praw Oby-watelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 4. W piśmie z 22 listopada 2019 r. (znak: DLPK-IV.070.3.2019) stanowisko w spra-wie zajął Minister Sprawiedliwości, który wniósł o orzeczenie, że § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. jest zgodny z: a) art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 64 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, b) art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 5. W piśmie z 5 marca 2020 r. (sygn. akt PK VIII TK 117.2019) stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, który wniósł o orzeczenie, że § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r., „w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2016 r. do 2 listopada 2016 r., w zakresie, w ja-kim przepis ten przewidywał w sprawach cywilnych, w których ustalono wartość przedmiotu sprawy, stawkę minimalną należną pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w wysokości obniżonej o połowę opłaty maksymalnej, a jej podwyższenie do wysokości opłaty maksymal-nej uzależnione było od uwzględnienia przez sąd orzekający czynników wymienionych w § 4 ust. 2 tego rozporządzenia, zaś w przypadku reprezentowania strony przez pełnomocnika z wyboru, zgodnie z § 2 [r.o.c.a.] (…), sąd z mocy prawa zasądzał wynagrodzenie pełnomoc-nika z wyboru w wysokości równej, co najmniej, całej stawce maksymalnej, o jakiej mowa w tym rozporządzeniu”, jest zgodny z art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. W pozostałym zaś za-kresie wniósł on o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) wobec niedopuszczalności wydania wyroku. II Na rozprawę 23 kwietnia 2020 r. stawili się pełnomocnik skarżącego oraz umocowani przedstawiciele pozostałych uczestników postępowania, którzy podtrzymali stanowiska zajęte na piśmie. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Kwestie formalne. 1.1. Uwaga wstępna. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną Trybunał Konstytucyjny na każdym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych, skut-kująca umorzeniem postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopusz-czalności (por. np. postanowienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 5 nr 3/A/2010, poz. 29 i powołane tam orzecznictwo). Podkreślić również należy, że składu rozpoznającego sprawę in merito nie wiąże stanowisko zajęte w zarządzeniu sędziego Trybu-nału – wydanym na gruncie ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.) – albo postanowieniu Trybu-nału – wydanym na gruncie ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293), ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK z 2016 r.), czy też obowiązującej ustawy z dnia 30 li-stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) – o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpo-znania merytorycznego lub postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego o uwzględnieniu zaża-lenia skarżącego na postanowienie w przedmiocie odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, wydanym na gruncie ustawy o TK z 1997 r., ustawy o TK z 2016 r., czy też obowiązującej uotpTK (por. np. wyrok pełnego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 i powołane tam orzecznictwo). 1.2. Dopuszczalność kontroli zaskarżonego przepisu. 1.2.1. W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia uczyniono § 4 ust. 1 rozporzą-dzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801; dalej: rozporządzenie z 2015 r.) w brzmieniu następującym: „Opłatę ustala się w wysokości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w roz-działach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy”. Rozporządzenie z 2015 r. – stosownie do jego § 23 – weszło w życie 1 stycznia 2016 r. W dniu 2 listopada 2016 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaco-nej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst pierwotny: Dz. U. poz. 1714; tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie z 2016 r.), które uchyliło roz-porządzenie z 2015 r. W myśl § 22 rozporządzenia z 2016 r. do spraw wszczętych i niezakoń-czonych przed dniem wejścia w życie tego aktu normatywnego stosuje się przepisy dotych-czasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. 1.2.2. Stosownie do art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK Trybunał Konstytucyjny na posiedze-niu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. Ocena, czy zachodzi wymieniona przesłanka umorzenia postępowania wymaga ustalenia, czy w rzeczywistości nastąpiło wyłączenie z systemu prawa danego przepisu. For-malne uchylenie przepisu nie zawsze prowadzi bowiem do utraty jego mocy obowiązującej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, wypracowanym jeszcze na gruncie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 1991 r. Nr 109, poz. 470, ze zm.) oraz art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 1997 r., dopiero po ustaleniu, że uchylony przepis nie może być zastosowany do żadnych sytuacji z przeszłości, teraźniej-szości i przyszłości, w szczególności nie wywiera już określonych skutków dla obywateli, można umorzyć postępowanie ze względu na utratę przez niego mocy obowiązującej. O utra-cie mocy obowiązującej można bowiem mówić dopiero wtedy, gdy dany przepis nie może być w ogóle stosowany (zob. w szczególności wyrok pełnego składu TK z 16 marca 2011 r., sygn. K 35/08, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 11 i powołane tam orzecznictwo). Stanowisko to aprobowane jest także pod rządami uotpTK (zob. m.in. wyroki TK z: 19 grudnia 2017 r., sygn. U 1/14, OTK ZU A/2018, poz. 5; 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15, OTK ZU A/2018, poz. 11 oraz 17 stycznia 2019 r., sygn. K 1/18, OTK ZU A/2019, poz. 6, a także wyrok pełne-go składu TK 30 października 2019 r., sygn. P 1/18, OTK ZU A/2019, poz. 61). OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 6 Przenosząc te ustalenia na grunt rozpatrywanej sprawy, Trybunał zauważa, że uchyle-nie całego rozporządzenia z 2015 r. przez § 23 rozporządzenia z 2016 r., nie wpłynęło na mo-dyfikację położenia prawnego skarżącego, a treść przepisu intertemporalnego zawartego w § 22 rozporządzenia z 2016 r. prowadzi wprost do wniosku, iż § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. nadal obowiązuje odnośnie do spraw wszczętych i niezakończonych w danej instan-cji przed 2 listopada 2016 r. 1.2.3. Tym samym w niniejszej sprawie nie zachodzi przesłanka umorzenia postępo-wania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK. 1.3. Legitymacja pełnomocnika z urzędu w postępowaniu cywilnym do wniesienia skargi konstytucyjnej we własnym imieniu. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie nie ma wątpliwości, że wydane przez Sąd Apelacyjny w S. wyrok z 25 stycznia 2017 r. oraz postanowienie z 12 maja 2017 r., choć zapadły w związku ze sporem pomiędzy podmiotami trzecimi, w ramach którego skarżący został ustanowiony pełnomocnikiem z urzędu dla jednej ze stron, były skierowane także do skarżącego – w zakresie, w jakim Sąd ten najpierw przyznał skarżącemu obniżoną o połowę kwotę z tytułu udzielonej z urzędu pomocy prawnej oraz oddalił zażalenie skarżącego na to rozstrzygnięcie. W rezultacie należy uznać, że to skarżący (a nie strony postępowania) miał legitymację do złożenia zażalenia na punkt 3 wyroku z 25 stycznia 2017 r. oraz – w konse-kwencji – skargi konstytucyjnej od postanowienia z 12 maja 2017 r. oddalającego zażalenie na to rozstrzygnięcie (por. wyroki TK z: 30 października 2012 r., sygn. SK 20/11, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 110; 22 października 2013 r., sygn. SK 14/13, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 100 oraz 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15, OTK ZU A/2018, poz. 35 – potwierdzające legitymację skargową pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytu-cyjnym; zob. także uchwały SN z 20 maja 2011 r., sygn. akt III CZP 14/11, OSNC nr 1/2012, poz. 2 oraz 25 czerwca 2009 r., sygn. akt III CZP 36/09, OSNC nr 2/2010, poz. 24 – potwier-dzające wyłączną legitymację skargową pełnomocnika z urzędu do zaskarżania postanowienia sądu pierwszej instancji w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzę-du). Pełnomocnik strony wyznaczony do pomocy prawnej z urzędu ma bowiem osobisty i bezpośredni interes prawny w dochodzeniu kosztów tej pomocy (co oznacza, że może on podejmować wszystkie przepisane czynności w tym celu). Z żądaniem takim nie może wystą-pić ani strona, ani uczestnik postępowania. Rozstrzygnięcie sądu dotyczące zasądzenia kosz-tów nieopłaconej pomocy prawnej jest uboczne wobec treści rozstrzyganego w postępowaniu roszczenia, ale wpływa na kształt sytuacji prawnej pełnomocnika. W postępowaniu cywilnym sytuacje, w których na marginesie postępowania „głównego” sąd decyduje o prawach pod-miotowych innych osób, nie należą do rzadkości. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego uboczny względem głównego żądania procesu charakter roszczenia pełnomocnika o przyzna-nie kosztów pomocy świadczonej w ramach misji zawodu zaufania publicznego (jak i zwią-zane z tym żądanie sprostowania protokołu odnośnie do treści złożonego wniosku o przyzna-nie kosztów) nie zmienia faktu, że sąd, rozstrzygając w tym przedmiocie, decyduje o prawach podmiotowych tego pełnomocnika. Prawa te zasługują na ochronę gwarantowaną przez art. 79 ust. 1 Konstytucji w takim samym zakresie, jak wszystkie inne, gdyż ustawa zasadni-cza nie różnicuje poziomu ochrony praw w zależności od tego, czy o ich treści rozstrzyga się w postępowaniu „głównym”, czy wpadkowym. Należy również nadmienić, że choć formalnie postępowanie sądowe toczy się między jego stronami (uczestnikami), podmioty te nie są je-dynymi legitymowanymi do wniesienia skargi konstytucyjnej. Z gwarancyjnego charakteru tego środka ochrony konstytucyjnych wolności i praw wynika bowiem, że służy on wszyst-kim osobom, pod warunkiem, iż organ władzy publicznej władczo rozstrzygnął w orzeczeniu o ich prawach podmiotowych. Zdaniem Trybunału w przypadku zindywidualizowanej kontro-li konstytucyjności prawa zasadnicze znaczenie ma określenie skarżącego, któremu przysłu- OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 7 guje osobisty i bezpośredni interes prawny w usunięciu naruszenia jego praw podmiotowych. Ten ścisły związek wynika z brzmienia art. 79 ust. 1 Konstytucji stanowiącego, że skarga przysługuje – verba legis – każdemu, czyje wolności i prawa zostały naruszone. Z żądaniem ochrony nie można więc wystąpić domagając się usunięcia stanu naruszenia na rzecz innych osób. W realiach rozpoznawanej sprawy znaczy to, że legitymacja skargowa nie przysługuje stronie postępowania sądowego w zakresie odnoszącym się do praw pełnomocnika świadczą-cego pomoc prawną z urzędu (por. wyrok TK z 23 maja 2018 r., sygn. SK 15/15). 1.4. Zakres zaskarżenia. W petitum skargi konstytucyjnej (przytoczonym w komparycji niniejszego wyroku oraz punkcie 1 ab initio cz. I niniejszego uzasadnienia) skarżący określił zakres zaskarżenia § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. Wziąwszy pod uwagę treść zaskarżonego przepisu, a także uwzględniwszy stan fak-tyczny leżący u podstaw niniejszej sprawy oraz argumentację zawartą w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej, Trybunał stwierdza, że przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie powinien być cały § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. 1.5. Wzorce kontroli. 1.5.1. Uwagi wstępne. W niniejszej sprawie skarżący w petitum skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli, wnosząc o uznanie niezgodności z nimi § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r., powołał art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Ponadto na s. 5 uzasadnienia skargi jako wzorzec wskazał także art. 16 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokatu-rze (Dz. U. z 2016 r. poz. 1999, ze zm.; obowiązujący tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r. poz. 1513, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze). Z kolei w piśmie procesowym skarżący do-precyzował, że konstytucyjnym punktem odniesienia dla kwestionowanej regulacji są normy wywodzone odpowiednio z: art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. W tej sytuacji, w świetle konstytucyjnych oraz ustawowych przesłanek skargi konsty-tucyjnej, Trybunał musiał rozważyć dopuszczalność badania rozpatrywanej skargi pod kątem wskazanych wzorców kontroli (por. np. wyrok TK z 18 listopada 2014 r., sygn. SK 7/11, OTK ZU nr 10/A/2014, poz. 112 oraz wyrok TK z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51). 1.5.2. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżonej regulacji z art. 16 ust. 1, 2 i 3 prawa o adwokaturze. Trybunał przypomina, że z art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej wprost wynika, iż skarga konstytucyjna przysługuje tylko w wypadku, gdy zostały naruszone wolności lub prawa okre-ślone w Konstytucji. W związku z tym wskazany przez skarżącego na s. 5 uzasadnienia skargi art. 16 ust. 1, 2 i 3 prawa o adwokaturze nie może stanowić wzorca kontroli w niniejszej sprawie. Podstawą skargi mogą być jedynie zarzuty naruszenia przez akt normatywny praw i wolności gwarantowanych bezpośrednio w samej Konstytucji (por. np. wyroki TK z: 8 czerwca 1999 r., sygn. SK 12/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 96; 10 lipca 2000 r., sygn. SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144; 7 maja 2002 r., sygn. SK 20/00, OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 29; 15 kwietnia 2009 r., sygn. SK 28/08, OTK ZU nr 4/A/2009, poz. 48 oraz 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15). Ponieważ art. 79 ust. 1 Konstytucji nie przewiduje możliwości kwestionowania w trybie skargi konstytucyjnej zgodności przepisów aktów nor-matywnych (w szczególności rangi podustawowej) z aktami ustawodawczymi, niniejsze po- OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 8 stępowanie – w zakresie badania zgodności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. z art. 16 ust. 1, 2 i 3 prawa o adwokaturze – podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. Na marginesie należy także zauważyć, że skarżący nie przedstawił w odniesieniu do art. 16 ust. 1, 2 i 3 prawa o adwokaturze żadnego uzasadnienia, co – gdyby przepis ten mógł być wzorcem kontroli w sprawie inicjowanej skargą konstytucyjną – skutkowałoby także umorzeniem postępowania we wskazanym wyżej zakresie z powodu niedopuszczalności wy-dania wyroku. 1.5.3. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżonej regulacji z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Z konstrukcji skargi konstytucyjnej, określonej w art. 79 ust. 1 Konstytucji, wynika, że celem jej jest ochrona przysługujących skarżącemu konstytucyjnych praw i wolności, naru-szonych na skutek wydania ostatecznego rozstrzygnięcia na podstawie przepisu (normy prawnej), którego konstytucyjność jest kwestionowana. Aby uznać skargę konstytucyjną za dopuszczalną, musi występować ścisła relacja (związek) pomiędzy treścią orzeczenia, zaskar-żonym przepisem aktu normatywnego (normą prawną) a postawionym zarzutem niezgodności tego przepisu z określoną normą konstytucyjną (por. np. postanowienia TK z: 4 marca 2014 r., sygn. Ts 88/13, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 147; 10 lipca 2014 r., sygn. Ts 224/12, OTK ZU nr 5/B/2014, poz. 385 oraz 8 listopada 2016 r., sygn. Ts 294/15, OTK ZU B/2016, poz. 507, a także wyrok TK z 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15, OTK ZU A/2017, poz. 90). Kwestionowany przez skarżącego przepis ustanawiał regułę, wedle której określana miała być wysokość wynagrodzenia przyznanego pełnomocnikowi z urzędu będącemu adwo-katem. Trybunał nie uznaje za trafne stanowiska skarżącego, że § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. naruszał – w odniesieniu do pełnomocników z urzędu – prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, wywodzone z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Nie można bowiem przyjąć, że w sytuacji, gdy sąd przyznaje pełnomocnikowi z urzędu wy-nagrodzenie według norm określonych w relewantnym rozporządzeniu, dochodzi do „abs-trakcyjnego” naruszenia prawa do sprawiedliwej procedury. Skoro art. 45 ust. 1 Konstytucji (tak sam, jak i wespół z art. 2 ustawy zasadniczej) ani nie gwarantuje zwrotu wszelkich kosz-tów, które strona poniosła w celu dochodzenia roszczeń lub obrony swoich praw, ani nie można z niego w szczególności wyprowadzić obowiązku sądu orzeczenia o zwrocie kosztów postępowania w wysokości ustalonej w umowie zawartej pomiędzy stroną wygrywającą pro-ces a jej pełnomocnikiem (por. m.in. wyrok TK z 6 kwietnia 2016 r., sygn. SK 67/13, OTK ZU A/2016, poz. 10), to tym bardziej pełnomocnik z urzędu nie może na podstawie tej regu-lacji konstytucyjnej dochodzić określenia wytycznych dla prawodawcy odnośnie do wysoko-ści należnego mu wynagrodzenia za udział w sprawie. Innymi słowy, prawo wywodzone przez skarżącego z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 ustawy zasadniczej nie stanowi adekwat-nego wzorca w niniejszej sprawie. Z tych też powodów niniejsze postępowanie – w zakresie badania zgodności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji – podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. 1.5.4. Umorzenie postępowania w zakresie badania zgodności zaskarżonej regulacji z art. 64 ust. 1 Konstytucji. Należy przypomnieć, że stosownie do art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 uotpTK prawidłowe wy-konanie przez skarżącego obowiązku przedstawienia, jakie konstytucyjne prawa lub wolności (i w jaki sposób) zostały naruszone przez przepisy stanowiące przedmiot wnoszonej skargi konstytucyjnej, polegać musi nie tylko na wskazaniu (numerycznym) postanowień Konstytu-cji i zasad z nich wyprowadzanych, z którymi – zdaniem skarżącego – niezgodne są kwestio-nowane przepisy, ale również na precyzyjnym przedstawieniu treści prawa lub wolności, wy-wodzonych z tych postanowień, a naruszonych przez prawodawcę. Powinna temu towarzy-szyć stosowna argumentacja prawna, uprawdopodabniająca stawiane zarzuty. Z powyższego OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 9 obowiązku nie może zwolnić skarżącego, działający niejako z własnej inicjatywy, Trybunał Konstytucyjny, który – zgodnie z art. 67 ust. 1 uotpTK – orzekając jest związany granicami skargi konstytucyjnej (por. np. postanowienie TK z 14 stycznia 2009 r., sygn. Ts 21/07, OTK ZU nr 2/B/2009, poz. 91 oraz wyrok TK z 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17, OTK ZU A/2018, poz. 43). W konsekwencji poprzestanie przez skarżącego na lakonicznym lub zdaw-kowym uzasadnieniu zarzutu albo na całkowitym nieuzasadnieniu sformułowanych zarzutów stanowi niewykonanie dyspozycji ustawowej (art. 53 ust. 1 pkt 3 uotpTK), co skutkuje umo-rzeniem postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. Niedopuszczalne jest bowiem samodzielne precyzowanie przez Trybunał, a tym bardziej uzasadnianie, jedynie ogólnikowo sformułowanych zarzutów niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów (por. np. postano-wienie TK z 4 lutego 2009 r., sygn. Ts 256/08, OTK ZU nr 2/B/2009, poz. 138 oraz wyrok TK z 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17). W niniejszej sprawie skarżący powołał art. 64 ust. 1 Konstytucji (jako jeden z wzor-ców „głównych”), jednakże w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej nie przedstawił argumenta-cji na poparcie sformułowanego zarzutu względem tej normy konstytucyjnej. Wywody skar-żącego skupiły się bowiem na dowodzeniu niezgodności zaskarżonego przepisu z art. 64 ust. 2 Konstytucji wespół z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy zasadniczej. W tej sytuacji niniejsze postępowanie – w zakresie badania zgodności § 4 ust. 1 rozpo-rządzenia z 2015 r. z art. 64 ust. 1 Konstytucji – podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. 1.5.5. Badanie zgodności zaskarżonej regulacji z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Artykuł 64 ust. 2 Konstytucji wyraża zasadę równej ochrony własności oraz innych praw majątkowych. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie wskazywał na znaczenie gwarancji zawartych w tym przepisie, który poddaje ochronie zarówno prawo własności w rozumieniu prawa cywilnego, jak i inne prawa majątkowe. Należą do nich w szczególności prawa mająt-kowe wynikające z zawartych umów cywilnoprawnych. Norma ta w odniesieniu do praw ma-jątkowych stanowi doprecyzowanie zasady równości wyrażonej w art. 32 ust. 1 ustawy za-sadniczej. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że istotą tej zasady jest zakaz różnicowania ochrony praw majątkowych ze względu na charakter podmiotu danego prawa (zob. wyroki TK z: 25 lutego 1999 r., sygn. K 23/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 25; 28 października 2003 r., sygn. P 3/03, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82 oraz 24 lutego 2009 r., sygn. SK 34/07, OTK ZU nr 2/A/2009, poz. 10). Gwarancja ochrony nie jest jednolita dla wszelkich kategorii praw ma-jątkowych, gdyż jej różny zakres wynika z treści i konstrukcji poszczególnych praw, a rów-ność ochrony powinna być odnoszona do praw tej samej kategorii (zob. wyrok TK z 2 czerw-ca 1999 r., sygn. K 34/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 94). Jednocześnie, jak wielokrotnie wska-zał Trybunał, art. 64 ust. 2 Konstytucji nie tylko nawiązuje do zasady równości, ale też daje wyraz ogólnemu stwierdzeniu, że wszystkie prawa majątkowe muszą podlegać ochronie prawnej (por. wyroki TK z: 13 kwietnia 1999 r., sygn. K 36/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 40 oraz 14 marca 2006 r., sygn. SK 4/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 29). Problem sformułowany w niniejszej sprawie dotyczy prawa majątkowego o określonej przez ustawodawcę treści (zakres podmiotowy, wytyczne dla normodawcy do wydania sto-sownego rozporządzenia wykonawczego), które na poziomie rozporządzenia z 2015 r. (bez upoważnienia ze strony ustawodawcy) zostało zróżnicowane według kryterium podmio-towego (odmienna regulacja w zakresie wynagradzania adwokatów będących pełnomocnika-mi z urzędu oraz świadczących pomoc prawną z wyboru). Tym samym skarżący w sposób prawidłowy powołał art. 64 ust. 2 Konstytucji jako wzorzec kontroli. OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 10 1.5.6. Badanie zgodności zaskarżonego przepisu z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Kon-stytucji. Kolejny wzorzec konstytucyjny nie odnosi się wprost do konstytucyjnych wolności i praw, których naruszenie warunkuje wszczęcie postępowania w trybie skargi konstytucyjnej. Zamieszczony w rozdziale III Konstytucji art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze (powołany przez skarżącego jako wzorzec „związkowy”) statuuje bowiem ramy konstrukcyjne rozporządzenia wykonawczego do ustawy. Analiza przepisów ustawy zasadniczej pozwala stwierdzić, że postanowienia formułujące wolności lub prawa zostały zamieszczone przede wszystkim w rozdziale II Konstytucji. W swoim dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny, w sprawach ini-cjowanych skargą konstytucyjną, wyjątkowo dopuszczał powołanie jako wzorców kontroli przepisów rozdziału III Konstytucji w postaci art. 87 ust. 1 – statuującego katalog źródeł pra-wa powszechnie obowiązującego (zob. wyroki TK z 12 lipca 2001 r., sygn. SK 1/01, OTK ZU nr 5/2001, poz. 127 oraz 7 lipca 2003 r., sygn. SK 38/01, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 61) czy art. 92 ust. 1 (zob. np. wyroki TK z: 21 czerwca 2004 r., sygn. SK 22/03, OTK ZU nr 6/A/2004, poz. 59; 24 lipca 2006 r., sygn. SK 8/06, OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 84; 17 li-stopada 2010 r., sygn. SK 23/07, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 103; 28 października 2015 r., sygn. SK 9/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 153; 6 grudnia 2016 r., sygn. SK 7/15, OTK ZU A/2016, poz. 100 oraz 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17), jeżeli przemawiały za tym oko-liczności sprawy oraz poruszony problem konstytucyjny. Należy przy tym zauważyć, że art. 87 ust. 1 ustawy zasadniczej był ujmowany wespół z odpowiednim przepisem Konstytucji statuującym prawa lub wolności jednostki (w sprawie SK 1/01 – art. 67 ust. 1, a w sprawie SK 38/01 – art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze), zaś art. 92 ust. 1 albo jako wzorzec „główny” (tak w sprawach SK 8/06 oraz SK 9/14), albo jako „związkowy” (tak w sprawach SK 22/03, SK 23/07, SK 7/15 oraz SK 4/17). W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu skargi i uzupełniającym ją piśmie procesowym wykazuje związek pomiędzy naruszeniem zasady ochrony konstytucyjnych praw majątkowych a art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, skoro podstawą rozstrzygnięcia wydanego wobec skarżącego był prze-pis rozporządzenia z 2015 r. o treści – jak zarzuca skarżący – wykraczającej poza delegację ustawową. 1.5.7. Badanie zgodności zaskarżonej regulacji z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Przepisy art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji – jak wynika z peti-tum skargi oraz jej uzasadnienia i pisma procesowego – powołane zostały przez skarżącego jako „związkowe” wzorce kontroli do art. 64 ust. 2 ustawy zasadniczej. Argumentacja skarżą-cego prowadzi do wniosku, że w niniejszej sprawie powołanie art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji stanowiło konkretyzację zarzutów ograniczenia równej ochrony praw majątkowych. Tym samym nie zachodzi przesłanka umorzenia postępowania – odnośnie do badania zgodności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. z art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji – na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. 1.6. Konkluzja. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w niniejszej sprawie roz-patrywać będzie problem zgodności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konsty-tucji. OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 11 2. Ocena konstytucyjności zaskarżonego przepisu. 2.1. Istota zarzutu skarżącego sprowadza się do wprowadzenia przez Ministra Spra-wiedliwości na poziomie rozporządzenia wykonawczego do prawa o adwokaturze – mimo braku ku temu podstaw w ustawie – regulacji dyskryminującej, w zakresie przysługującego im wynagrodzenia, adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu w stosunku do adwo-katów, którzy reprezentują strony (uczestników postępowania) z wyboru. 2.2. Trybunał Konstytucyjny w swym dotychczasowym orzecznictwie wielokrotnie wypowiadał się na temat wykładni art. 92 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten – z jednej strony – określa warunki, które winno spełniać rozporządzenie jako akt wykonawczy, z drugiej – for-mułuje wymagania stawiane upoważnieniu ustawowemu. Konstrukcja rozporządzenia jako aktu wykonawczego do ustawy jest zdeterminowana trzema podstawowymi warunkami: – po pierwsze – wydania rozporządzenia na podstawie wyraźnego, tj. opartego nie tyl-ko na domniemaniu i wykładni celowościowej, szczegółowego upoważnienia ustawy w za-kresie określonym w upoważnieniu; – po drugie – wydania rozporządzenia co do przedmiotu i treści normowanych stosun-ków, w granicach udzielonego przez ustawodawcę upoważnienia do wydania tego aktu i w celu wykonania ustawy; – po trzecie – niesprzeczności treści rozporządzenia z normami Konstytucji oraz z ustawą, na podstawie której zostało wydane, a także z wszystkimi obowiązującymi ustawa-mi, które w sposób bezpośredni lub pośredni regulują materie będące przedmiotem rozporzą-dzenia. Cel ustawy musi być określony w oparciu o analizę przyjętych w ustawie rozwiązań. Nie może więc być rekonstruowany samoistnie, arbitralnie i w oderwaniu od konstrukcji aktu zawierającego upoważnienie. Niemożność ustalenia tak rozumianego celu prowadzi per se do podważenia poprawności upoważnienia do wydania aktu normatywnego. W konsekwencji przepisy wykonawcze, aby mogły pomyślnie przejść test konstytucyjności, muszą pozostawać w merytorycznym i funkcjonalnym związku z rozwiązaniami ustawowymi. Tylko bowiem w ten sposób mogą być wyznaczone granice, w jakich powinna mieścić się regulacja zawarta w przepisach wykonawczych. Podkreślenie konieczności istnienia zależności o charakterze funkcjonalnym ma istotne znaczenie w tych zwłaszcza sytuacjach, kiedy upoważnienie do wydania aktu rangi niższej niż ustawa może – co do swego zakresu – wywoływać wątpliwo-ści interpretacyjne. W wypadku bowiem pojawienia się takich wątpliwości podstawowe zna-czenie uzyskuje pytanie, jakie są niezbędne środki i instrumenty prawne do urzeczywistnienia celów zakładanych przez ustawodawcę. Jest też oczywiste, że ustawa nigdy nie może być interpretowana jako dająca upoważ-nienie do wprowadzenia regulacji naruszających normy wyższego rzędu. W konsekwencji przy wykonywaniu upoważnienia do wydania aktu niższej rangi poszukiwać należy takiego kierunku regulacji wykonawczej, który umożliwi – przy respektowaniu celu, któremu ma ona służyć – zachowanie zgodności z przepisami wyższego rzędu. W swym dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny przyjmował konse-kwentnie, że brak stanowiska ustawodawcy w jakiejś sprawie, przejawiający się w braku lub nawet tylko nieprecyzyjności upoważnienia, musi być interpretowany jako nieudzielenie w danym zakresie kompetencji normodawczej. Upoważnienie nie może opierać się na do-mniemaniu objęcia swym zakresem materii w nim niewymienionych. Tego rodzaju zasadę przyjęto już w pierwszym rozstrzygnięciu merytorycznym, które wydał w swojej historii Try-bunał Konstytucyjny, tj. w orzeczeniu z 28 maja 1986 r. o sygn. U 1/86 (OTK w 1986 r., poz. 2). Na gruncie Konstytucji z 1997 r., dzięki art. 92 ust. 1 (wymagającemu, aby ustawa OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 12 zawierała wytyczne dotyczące treści aktu wykonawczego) oraz ust. 2 tegoż przepisu (expressis verbis zakazującemu subdelegacji), doszło do zwiększenia rygoryzmu odnoszącego się do bezpośredniości związku między macierzystą ustawą i rozporządzeniem wykonaw-czym. Rozważenie relacji między rozporządzeniem, ustawą i Konstytucją wymaga zawsze uwzględniania ogólnego założenia wyłączności regulacji ustawowej w sferze praw i wolności. W porządku prawnym proklamującym zasadę podziału władz, opartym na prymacie ustawy jako podstawowego źródła prawa wewnętrznego, parlament nie może w dowolnym zakresie „cedować” funkcji prawodawczych na organy władzy wykonawczej. Zasadnicza regulacja pewnej kwestii nie może być domeną przepisów wykonawczych, wydawanych przez organy nienależące do władzy ustawodawczej. Nie jest bowiem dopuszczalne, aby prawodawczym decyzjom organu władzy wykonawczej pozostawić kształtowanie zasadniczych elementów regulacji prawnej. W tej specyficznej materii, którą stanowi unormowanie wolności i praw jednostki, przewidziane, konieczne lub choćby tylko dozwolone przez Konstytucję – unor-mowanie ustawowe cechować musi zupełność. Powiązanie unormowań art. 87 ust. 1 i art. 92 Konstytucji z ogólnymi konsekwencjami zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) prowadzi do wniosku, że nie może obecnie w systemie prawa powszechnie obo-wiązującego pojawiać się żadna regulacja podustawowa, która nie znajduje bezpośredniego oparcia w ustawie i która nie służy jej wykonaniu, stosownie do modelu określonego w art. 92 ust. 1. W tym sensie wyłączność ustawy nabrała zupełnego charakteru, bo nie ma takich mate-rii, w których mogłyby być stanowione regulacje podustawowe (o charakterze powszechnie obowiązującym) bez uprzedniego ustawowego unormowania tychże materii. Nie ma więc obecnie potrzeby stawiania pytania, czy dana materia musi być regulowana ustawowo (bo jest to zawsze konieczne w obrębie źródeł powszechnie obowiązującego prawa), natomiast poja-wia się pytanie, jaka ma być szczegółowość (głębokość) regulacji ustawowej, a jakie materie wykonawcze można pozostawić rozporządzeniu. Odpowiedź na to pytanie zależy od normo-wanej materii. W niektórych dziedzinach (np. prawo karne, czy – mówiąc szerzej – regulacje represyjne) zarysowuje się bezwzględna wyłączność ustawy, nakazująca normowanie w sa-mej ustawie właściwie wszystkich elementów definiujących stronę podmiotową czy przed-miotową czynów karalnych (zob. orzeczenie TK z 26 kwietnia 1995 r., sygn. K 11/94, OTK w 1995 r., cz. I, poz. 12). W innych dziedzinach prawa ustawa może pozostawiać więcej miejsca dla regulacji wykonawczych. Nigdy jednak nie może to prowadzić do nadania regula-cji ustawowej charakteru blankietowego, tzn. do pozostawienia organowi upoważnionemu możliwości samodzielnego uregulowania całego kompleksu zagadnień, co do których w tek-ście ustawy nie ma żadnych bezpośrednich uregulowań ani wskazówek. Innymi słowy, moż-liwe jest też sformułowanie ogólniejszej zasady konstytucyjnej: im silniej regulacja ustawowa dotyczy kwestii podstawowych dla pozycji jednostki (podmiotów podobnych), tym pełniejsza musi być regulacja ustawowa i tym mniej miejsca pozostaje dla odesłań do aktów wykonaw-czych (tak wyrok TK z 16 stycznia 2007 r., sygn. U 5/06, OTK ZU nr 1/A/2007, poz. 3). Mi-nimum treściowe wytycznych nie tu ma charakteru stałego, a wyznaczane musi być a casu ad casum, stosownie do regulowanej materii i jej związku z sytuacją jednostki. Oczywiste jest przy tym, że „wytyczne” nigdy nie mogą mieć blankietowego czy quasi-blankietowego cha-rakteru (np. ograniczając się do ogólnego stwierdzenia, że rozporządzenie określi „ogólne zasady”), nawet jednak, gdy przybiorą one postać wskazań merytorycznych, to zawsze pozo-stanie pytanie, czy – na tle regulowanej materii – stopień ich szczegółowości można uznać za konstytucyjnie dostateczny. Ostatni omawiany aspekt wiąże się ściśle z treścią art. 31 ust. 3 Konstytucji, wymaga-jącego formy ustawy dla ustanawiania ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych praw i wolności. Znaczenie prawne art. 31 ust. 3 polega na ustanowieniu dodatkowego nakazu szczegółowości regulacji ustawowej w tych wszystkich unormowaniach, które dotyczą ogra- OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 13 niczeń konstytucyjnych praw i wolności jednostki. W takim wypadku zakres materii pozo-stawianych do unormowania w rozporządzeniu musi być węższy niż zakres materii ogólnie dozwolony na tle art. 92 ust. 1 Konstytucji. Artykuł 31 ust. 3 Konstytucji silniej jeszcze ak-centuje konieczność szerszego unormowania rangi ustawowej i zawęża pole regulacyjne po-zostające dla rozporządzenia (por. wyrok TK z 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17). W konsekwencji na gruncie Konstytucji z 1997 r. w ogóle nie istnieje instytucja „upoważnienia blankietowego” jako podstawy wydania skutecznego, nienaruszającego Kon-stytucji aktu wykonawczego do ustawy. Niedopuszczalne jest także wydawanie przez upo-ważniony w delegacji ustawowej organ konstytucyjny rozporządzeń wykonawczych, które przekraczałyby zakres upoważnienia udzielonego przez ustawodawcę (przekroczenie delega-cji) lub w zakresie swojego normowania pomijałyby określone elementy wytycznych zawar-tych w przepisie upoważniającym (niewykonanie delegacji w sposób pełny). Powyższe założenia mają podstawowe znaczenia dla oceny konstytucyjności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. w kontekście zarzutu naruszenia przez ten przepis art. 64 ust. 2 ustawy zasadniczej. 2.3. Zagwarantowanie ochrony własności jest konstytucyjną powinnością państwa i stanowi wartość wyznaczającą kierunek interpretacji zarówno art. 64 Konstytucji, jak i unormowań zawartych w prawodawstwie zwykłym (normach podkonstytucyjnych). Wynika z tego, że podmiot zagrożony w realizacji swoich uprawnień może – in abstracto – żądać od państwa nie tylko nieingerowania w sferę jego uprawnień, lecz nawet zachowań pozytywnych służących ich ochronie (por. wyrok TK z 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17). W art. 64 ust. 2 Konstytucji ustanowiono zasadę równej dla wszystkich ochrony praw-nej własności, innych praw majątkowych oraz prawa dziedziczenia. Trybunał Konstytucyjny dokonując wykładni tego przepisu, podkreślił, że on nie tylko nawiązuje do zasady równości, ale też daje wyraz ogólnemu stwierdzeniu, że wszystkie prawa majątkowe muszą podlegać ochronie prawnej (por. wyroki TK z 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15 oraz 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17). W wyroku z 2 czerwca 1999 r. o sygn. K 34/98 Trybunał zajął stanowisko, że: – po pierwsze – na ustawodawcy zwykłym spoczywa nie tylko obowiązek pozytywny ustanowienia przepisów i procedur udzielających ochrony prawnej prawom majątkowym, ale także obowiązek negatywny powstrzymania się od przyjmowania regulacji, które owe prawa mogłyby pozbawić ochrony prawnej lub też ochronę tę ograniczyć; – po drugie – gwarancja równej ochrony praw majątkowych nie może być utożsamia-na z identycznością intensywności ochrony udzielanej poszczególnym kategoriom praw ma-jątkowych; – po trzecie – równość może być odnoszona jedynie do praw majątkowych należących do tej samej kategorii. Zasada równej dla wszystkich ochrony prawnej w płaszczyźnie podmiotowej oznacza zakaz różnicowania intensywności ochrony pomiędzy podmiotami prawa prywatnego, oso-bami fizycznymi, podmiotami prawa publicznego czy też państwem. Chodzi tu zarówno o regulacje pozytywne (lub ich brak) na poziomie ustawy, jak i sytuacje, w których określone prawo (uprawnienie) majątkowe zostało przyznane przez ustawodawcę, natomiast podusta-wowa regulacja wykonawcza – wbrew wytycznym delegacyjnym – dokonuje jego ogranicze-nia (por. wyrok TK z 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17). 2.4. Rozporządzenie z 2015 r. zostało wydane na podstawie art. 29 ust. 2 prawa o ad-wokaturze. Przepis ten od dnia wejścia w życie art. 8 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz ustawę OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 14 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271, ze zm.; dalej: ustawa z 2002 r.), tj. 5 października 2002 r., ma następujące brzmienie: „Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady ponoszenia kosztów, o których mowa w ust. 1 [tj. ponoszonej przez Skarb Państwa nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzę-du], z uwzględnieniem sposobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podstawę ich ustalania oraz maksymalnej wysokości opłat za udzieloną pomoc”. Dla porównania wytyczne w przedmiocie wynagrodzenia adwokatów świadczących pomoc prawną z wyboru zostały zawarte w art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze, które to przepisy od dnia wejścia w życie art. 8 pkt 1 ustawy z 2002 r., tj. 5 października 2002 r., sta-nowią, co następuje: „2. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość opłat za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości, stanowiących podstawę do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa prawnego i kosztów adwokackich, mając na względzie, że ustalenie opłaty wyższej niż stawka minimalna, o której mowa w ust. 3, lecz nieprzekraczającej sześciokrotności tej stawki, może być uzasadnione rodzajem i zawiłością sprawy oraz niezbędnym nakładem pracy adwokata. 3. Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia, stawki minimalne za czynności adwokackie, o których mowa w ust. 1, mając na względzie rodzaj i zawiłość spra-wy oraz wymagany nakład pracy adwokata”. Obecnie, w wykonaniu powyższych dwóch przepisów, obowiązuje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwo-kackie (Dz. U. poz. 1800, ze zm.; dalej: r.o.c.a.), które weszło w życie 1 stycznia 2016 r. Upoważnienie zawarte w art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze (zwłaszcza w kontekście art. 16 ust. 2 i 3 tej ustawy) pozwala na uszczegółowienie regulacji ustawowej pod względem przedmiotowym, precyzując jednocześnie dopuszczalny kierunek takiego doprecyzowania przepisów ustawy: norma kompetencyjna upoważnia jedynie do określenia stawek wynagro-dzenia adwokatów w oparciu o przesłanki zawarte w tym przepisie delegacyjnym. 2.5. W ocenie Trybunału zaskarżony przepis rozporządzenia z 2015 r. jest sprzeczny z konstytucyjną zasadą ochrony praw majątkowych, gdyż w sposób nieproporcjonalny zawę-ża kryteria ustawowe warunkujące uzyskanie wynagrodzenia (narusza upoważnienie ustawo-we) – mimo milczenia ustawodawcy w tym przedmiocie, pogarsza sytuację adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu. W swoim dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny prezentował sta-nowisko, że „[w]ybór metody ustalania stawki minimalnej wynagrodzenia dla pełnomocnika prawnego (tak z wyboru, jak i z urzędu) należy do normodawcy, który w tym zakresie – w granicach porządku konstytucyjnego – korzysta ze znacznej swobody regulacyjnej” (wy-roki TK z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15 oraz 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15). Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd, wskazując jednocześnie, że – w kontek-ście art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 zdanie drugie oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji – owa swoboda nie uzasadnia arbitralnego kształtowania treści i granic poszczególnych praw mająt-kowych, spełniających identyczne funkcje i chroniących podobne interesy. Postanowienie art. 64 ust. 2 Konstytucji trzeba traktować jako jedno ze szczegółowych odniesień ogólnej zasady równości przewidzianej w art. 32 ust. 1 Konstytucji do poszczególnych dziedzin życia społecznego (zob. L. Garlicki, komentarz do art. 64 Konstytucji, [w:] Konstytucja Rzeczypo-spolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, Warszawa 1999-2007, s. 15-16). Z tego wzglę-du art. 64 ust. 2 Konstytucji powinien być interpretowany i stosowany w bliskim związku OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 15 z art. 32 Konstytucji, ponieważ zapewnienie równej dla wszystkich ochrony prawnej jest ele-mentem równego traktowania przez władze publiczne (zob. L. Garlicki, op.cit., s. 16). Z zasa-dy równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii). Dopełnieniem tejże jest zakaz dyskryminacji, z jakiejkolwiek przyczyny, w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym (art. 32 ust. 2 Konstytucji). Adwokaci stanowią grupę podmiotów podobnych, posiadających – w zakresie prawa do wynagrodzenia – wspólną cechę istotną w rozumieniu art. 64 ust. 2 Konstytucji, a więc także w rozumieniu art. 32 ust. 1 Konstytucji. Całą tę grupę charakteryzuje to, że jedynym przedmiotem działalności palestry jest świadczenie profesjonalnej pomocy prawnej osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym podmiotom określonym w ustawie. Pomoc ta – co do zasady – świadczona jest w ramach wyboru: to adwokat i jego potencjalny klient ustalają warunki reprezentacji. Niemniej jednak adwokat w określonych sytuacjach zostać może zo-bowiązany przez państwo do świadczenia pomocy prawnej z urzędu wobec osób, które nie są w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej. W obu przypadkach adwokat zobligowany jest do dochowania jak największej staranności w wykonywaniu swoich obowiązków i dbania o inte-resy klienta. Odstępstwo od równego traktowania sytuacji podobnych nie zawsze jest konstytucyj-nie niedopuszczalne. Każdorazowo niezbędna jest ocena przyjętego kryterium różnicowania. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy dane kryterium w sposób proporcjonalny może stanowić podstawę różnicowania podmiotów prawa charakteryzujących się wspólną cechą istotną, na-leży rozstrzygnąć: – czy kryterium to pozostaje w racjonalnym związku z celem i treścią danej regulacji; – czy waga interesu, któremu różnicowanie ma służyć, pozostaje w odpowiedniej pro-porcji do wagi interesów, które zostaną naruszone w wyniku wprowadzonego różnicowania; – czy kryterium różnicowania pozostaje w związku z innymi wartościami, zasadami czy normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podob-nych. Stosując wskazane kryteria do oceny konstytucyjności zróżnicowania wynagrodzenia adwokatów, Trybunał stwierdza przede wszystkim, że nie dostrzega żadnych wartości konsty-tucyjnych, którym miała służyć badana regulacja. Co więcej, w ocenie Trybunału, brak ja-kichkolwiek racjonalnych argumentów (nie tylko konstytucyjnych), które uzasadniałyby dys-kryminujące traktowanie pełnomocników w zależności od tego, czy działają oni z wyboru, czy też zostali ustanowieni z urzędu. Nota bene w uzasadnieniu do projektu z 25 września 2015 r. rozporządzenia w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu Minister Sprawiedliwości nie przedsta-wił jakichkolwiek motywów, którymi się kierował przy redakcji § 4 tego aktu normatywnego – przeciwnie, na s. 14-15 poprzestał tylko na krótkim zreferowaniu treści projektowanego przepisu (zob. https://legislacja.gov.pl/docs//517/12275508/12302786/12302787/doku-ment185685.pdf). Ponadto Minister Sprawiedliwości w ogóle nie odniósł się do krytycznych uwag odnośnie do § 4 przedstawionych w uchwale Naczelnej Rady Adwokackiej nr 41/2015 z dnia 19 września 2015 r. w sprawie opinii o projekcie rozporządzenia Ministra Sprawiedli-wości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (zob. https://legislacja.gov.pl/docs//517/12275508/ 12302798/12302801/dokument186171.pdf). Analiza statusu adwokatów i ich roli w postępowaniu, w którym występują jako pod-mioty powołane i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowa-nie ich wynagrodzenia (tj. obniżenie pełnomocnikom z urzędu o połowę wynagrodzenia, któ-re otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru) nie ma konsty-tucyjnego uzasadnienia. Odstępstwo od zasady równości, w tym również równej ochrony praw majątkowych, jest więc niedopuszczalne. OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 16 W ocenie Trybunału Konstytucyjnego nie ulega wątpliwości, że w sprawach wymaga-jących profesjonalnej wiedzy prawnej prawidłowe wykonywanie obowiązków przez adwoka-ta (niezależnie od tego, czy jest to pełnomocnik z wyboru czy z urzędu) wymaga niejedno-krotnie dużego nakładu pracy. Poza ściśle określonymi w prawie przypadkami, adwokat nie może uchylić się od wykonania zleconych mu obowiązków jako pełnomocnik z urzędu – w przeciwieństwie do adwokata działającego jako pełnomocnik z wyboru, który może od-mówić podjęcia się reprezentacji prawnej potencjalnego klienta. W przypadku adwokatów działających jako pełnomocnicy z urzędu łączyć się to może bez wątpienia z określonym uszczerbkiem w ich substancji majątkowej; w przeciwieństwie bowiem do pełnomocników z wyboru nie mogą oni otrzymać wynagrodzenia „z góry” ani w całości, ani w części zalicz-kowej, co oznacza, że do zakończenia postępowania w danej instancji de facto świadczą po-moc prawną za darmo. Kwestionowany w niniejszej sprawie przepis jest wyrazem tego, że normodawca – właśnie przez zastosowanie arbitralnego (i nie zawartego w delegacji ustawo-wej) kryterium – sprawił, że prawo do uzyskania przez adwokata, będącego pełnomocnikiem z urzędu, wynagrodzenia w pełnej wysokości zostało w istocie wyłączone. Powyższego wniosku nie zmienia ust. 2 § 4 rozporządzenia z 2015 r. w brzmieniu: „Ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej opłaty maksymalnej następuje z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy oraz nakładu pracy adwokata oraz wkładu jego pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesie-niem pozwu, wartości przedmiotu sprawy, wkładu pracy adwokata w przyczynienie się do wy-jaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych za-gadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie, a także trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szcze-gólności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności”. Po pierwsze bowiem – stawki maksymalne w rozporządzeniu z 2015 r. były równe stawkom minimalnym określonym w pierwotnym brzmieniu r.o.c.a. Po drugie – określone w r.o.c.a. stawki minimalne stanowią punkt odniesienia dla ad-wokatów przy ustalaniu minimalnego cennika ich usług. Po trzecie – adwokat działający jako pełnomocnik z wyboru może odmówić prowa-dzenia sprawy, jak też prowadzić ją według stawek określonych w r.o.c.a. lub wynikających z indywidualnej umowy z klientem, a także reprezentować klienta za darmo (pro bono); we wszystkich tych sytuacjach jest to jednak – co należy podkreślić – autonomiczna decyzja adwokata. Natomiast adwokat ustanowiony pełnomocnikiem z urzędu (a więc działający na podstawie sui generis polecenia państwa) zmuszony jest do pracy za wynagrodzenie o połowę niższe od tego, które otrzymałby jako pełnomocnik z wyboru według stawek określonych w r.o.c.a. Po czwarte – odpowiednikiem § 4 ust. 2 rozporządzenia z 2015 r. jest § 15 ust. 3 r.o.c.a., jednakże ten ostatni przepis dotyczy warunków, które pełnomocnik z wyboru musi spełnić, aby uzyskać – co należy uwypuklić – sześciokrotność stawki minimalnej. Po piąte – Konstytucja (jak już wcześniej wspomniano) w art. 64 ust. 2 ustanowiła za-sadę równej dla wszystkich ochrony własności i innych praw majątkowych. Jak zauważył Trybunał w wyroku z 13 kwietnia 1999 r. o sygn. K 36/98: „[p]rzepis ten nie tylko (…) na-wiązuje do zasady równości, ale też daje wyraz ogólnemu stwierdzeniu, że wszystkie prawa majątkowe muszą podlegać ochronie prawnej. Na ustawodawcy zwykłym spoczywa tym sa-mym nie tylko obowiązek pozytywny ustanowienia przepisów i procedur udzielających OTK ZU A/2020 SK 66/19 poz. 13 17 ochrony prawnej prawom majątkowym, ale także obowiązek negatywny powstrzymania się od przyjmowania regulacji, które owe prawa mogłyby pozbawić ochrony prawnej lub też ochronę tę ograniczać”. Obecna regulacja konstytucyjna nie pozostawia więc żadnych wąt-pliwości co do zakresu ochrony udzielanej prawom majątkowym innym niż własność w zna-czeniu technicznoprawnym (cywilistycznym). W tym kontekście Trybunał stwierdza, że Konstytucja samodzielnie nie ustanawia po-szczególnych kategorii praw podmiotowych, nie hierarchizuje ich ani też nie determinuje określonych rozwiązań konstrukcyjnych lub treściowych, gdyż to jest zadaniem właściwych regulacji prawodawstwa zwykłego. Z drugiej jednak strony, zasady tej nie można rozumieć w sposób czysto formalny i blankietowy, pozwalający prawodawcy na całkowitą dowolność kreowania poszczególnych praw podmiotowych. Przedmiotem oceny jest bowiem – z punktu widzenia regulacji konstytucyjnej nakazującej równą ochronę prawną praw majątkowych – również stosowane przez prawodawcę kryterium wyodrębnienia poszczególnych kategorii praw i zasadność merytoryczna stosowanego podziału. Czysto formalne wyodrębnienie na poziomie podkonstytucyjnym jakiegoś prawa majątkowego i zapewnienie zasadniczo od-miennej ochrony prawnej temu prawu w stosunku do innego, należącego wprawdzie do for-malnie różnej kategorii praw majątkowych, ale treściowo, konstrukcyjnie i funkcjonalnie zbliżonego czy prawie identycznego z prawem, któremu przyznawana jest ochrona znacznie silniejsza – może uzasadniać zarzut naruszenia zasady równej ochrony wyrażonej w art. 64 ust. 2 Konstytucji (por. wyroki TK z 2 czerwca 1999 r., sygn. K 34/98 oraz 28 czerwca 2018 r., sygn. SK 4/17). W tym miejscu należy stwierdzić, że ani z analizy art. 29 ust. 2 pra-wa o adwokaturze, ani pozostałych przepisów tej ustawy, nie można na gruncie językowym ani celowościowym wyprowadzić podstawy dla Ministra Sprawiedliwości do zróżnicowania wynagrodzenia adwokatów w reżimie rozporządzenia z 2015 r. w porównaniu do r.o.c.a. W tym przypadku zróżnicowanie w akcie podustawowym wysokości wynagrodzenia od tego, czy adwokat świadczył pomoc prawną jako pełnomocnik z wyboru czy z urzędu stanowiło niedopuszczalną w demokratycznym państwie prawa samowolę legislacyjną, w sposób nie-proporcjonalny ingerującą w uprawnienia pełnomocników z urzędu do uzyskania wynagro-dzenia za ich pracę. 2.6. Konkludując, Trybunał stwierdza, że § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. jest nie-zgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 3. Uwagi o skutkach niniejszego wyroku. Stosownie do art. 190 ust. 4 Konstytucji – w związku ze stwierdzeniem niekonstytu-cyjności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. – zainteresowanym podmiotom (w tym skarżą-cemu) przysługuje wznowienie prawomocnie zakończonych postępowań w zakresie rozstrzy-gnięcia w przedmiocie kosztów procesu, gdzie podstawę prawną stanowił badany w niniejszej sprawie przepis. Niniejszy wyrok powoduje, że zarówno w sprawach toczących się na skutek wzno-wienia postępowania, jak i w sprawach wszczętych przed 2 listopada 2016 r. i dotychczas niezakończonych w danej instancji, przy zasądzaniu kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu zastosowanie będą mieć stawki maksymalne określone w §§ 8-21 rozporządzenia z 2015 r. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji.