SK 70/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 października 2024 r. Pozycja 81 POSTANOWIENIE z dnia 18 czerwca 2024 r. Sygn. akt SK 70/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bogdan Święczkowski – przewodniczący Michał Warciński Rafał Wojciechowski – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 czerwca 2024 r., skargi konstytucyjnej K.S. o zbadanie zgodności: 1) § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zda-nie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-skiej, 2) § 16 ust. 2 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 z art. 2 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 20 stycznia 2022 r. (data nadania: 21 stycznia 2022 r.) – zarejestrowanej pod sygn. SK 70/22 – adwokat K.S. (dalej: skarżący) zwrócił się do Trybuna-łu Konstytucyjnego o zbadanie zgodności: 1) § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporządzenia Mini-stra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Pań-stwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18 dalej: rozporządzenia z 2016 r.) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji; 2) § 16 ust. 2 rozpo-rządzenia z 2016 r. z art. 2 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 zdanie dru-gie Konstytucji. OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 2 1.1. Skarga została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym: Sąd rejonowy postanowieniem z 25 maja 2021 r. umorzył postępowanie w sprawie o alimenty (wobec zawarcia ugody między stronami), a także przyznał skarżącemu (adwoka-towi powódki ustanowionemu jej pełnomocnikiem z urzędu) wynagrodzenie w kwocie 2952 zł (w tym 552 zł VAT) oraz odstąpił od obciążania pozwanej kosztami procesu. W części przyznanego skarżącemu wynagrodzenia, postanowienie to zostało przez skarżącego (jako pełnomocnika powódki) zaskarżone w drodze zażalenia, w którym domagał się on przyznania wynagrodzenia w kwocie 4428 zł (w tym 828 zł VAT) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji oraz dwukrotnie kwoty 1107 zł (w tym 207 zł VAT) tytułem kosztów nie-opłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu zażaleniowym. Żądanie swoje oparł na uzasadnieniu wyroku TK z 23 kwietnia 2020 r. o sygn. SK 66/19 (OTK ZU A/2020, poz. 13), derogującego § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopła-conej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801), wywodząc, że rozróżnienie wysokości stawek dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu względem pełno-mocnika z wyboru narusza przepisy Konstytucji. Zażalenie zostało oddalone postanowieniem sądu rejonowego z 20 września 2021 r., które wskazane zostało w złożonej skardze konstytucyjnej jako ostateczne rozstrzygnięcie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 1.2. Zakwestionowanym w skardze przepisom rozporządzenia z 2016 r. skarżący zarzucił, że stanowiąc podstawę postanowienia sądu rejonowego z 20 września 2021 r., do-prowadziły do naruszenia jego konstytucyjnych wolności lub praw. Zdaniem skarżącego § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r. nieproporcjonalnie narusza zasady równości i równej ochrony własności w związku z przekroczeniem ustawowej delegacji do wydania rozporządzenia (art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji), natomiast kwestionowanemu § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2016 r. za-rzucił on nieproporcjonalne naruszenie zasad demokratycznego państwa prawnego i sprawie-dliwości społecznej oraz zasad równości i równej ochrony własności (art. 2 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji). 2. W piśmie z 10 października 2022 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował Trybunał Konstytucyjny, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 3. W piśmie z 12 października 2022 r. Minister Sprawiedliwości zajął stanowisko w sprawie oraz wniósł o uznanie, że: 1) § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporządzenia z 2016 r. jest zgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz 2) § 16 ust. 2 rozporządze-nia z 2016 r. jest zgodny z art. 2 oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 4. W piśmie z 22 marca 2023 r. Prokurator Generalny przedstawił stanowisko w spra-wie, zgodnie z którym: 1) § 8 pkt 5 rozporządzenia z 2016 r. jest zgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konsty-tucji; 2) w pozostałym zakresie postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK – wobec niedopuszczalności wydania orzeczenia. OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 3 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot kontroli. 1.1. W skardze konstytucyjnej adwokat K.S. (dalej: skarżący) wniósł o orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny, że: 1) § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie z 2016 r.) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2016 r. jest niezgodny z art. 2 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. 1.2. Zakwestionowane przepisy rozporządzenia z 2016 r. stanowią: – § 4 ust. 1: „Opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy”; – § 8: „Opłaty wynoszą przy wartości przedmiotu sprawy: 1) do 500 zł – 60 zł; 2) powyżej 500 zł do 1500 zł – 180 zł; 3) powyżej 1500 zł do 5000 zł – 600 zł; 4) powyżej 5000 zł do 10 000 zł – 1200 zł; 5) powyżej 10 000 zł do 50 000 zł – 2400 zł; 6) powyżej 50 000 zł do 200 000 zł – 3600 zł; 7) powyżej 200 000 zł do 2 000 000 zł – 7200 zł; 8) powyżej 2 000 000 zł do 5 000 000 zł – 10 000 zł; 9) powyżej 5 000 000 zł – 16 600 zł”; – § 16 ust. 2: „Opłaty wynoszą za prowadzenie spraw w postępowaniu zażaleniowym: 1) przed sądem okręgowym – 25% opłaty, a jeżeli w pierwszej instancji sprawy nie prowadził ten sam adwokat – 50% opłaty, w obu przypadkach nie mniej niż 60 zł; 2) przed sądem apelacyjnym lub przed Sądem Najwyższym – 50% opłaty, a jeżeli w poprzedniej instancji sprawy nie prowadził ten sam adwokat – 75% opłaty, w obu przypad-kach nie mniej niż 120 zł”. 2. Analiza formalnoprawna – dopuszczalność rozpoznania skargi w zakresie kontroli § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporządzenia z 2016 r. 2.1. Trybunał Konstytucyjny na każdym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych, skutkująca obligatoryjnym umorzeniem postę-powania. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności. Nadanie skardze kon-stytucyjnej dalszego biegu na etapie kontroli wstępnej nie wiąże składu orzekającego meryto-rycznie, nie oznacza bowiem konwalidacji jej wad formalnych. Zatem – jeśli występują co do tego wątpliwości – należy w pierwszej kolejności zweryfikować, czy nie zachodzą przeszko-dy formalne uniemożliwiające merytoryczne rozpoznanie sprawy (por. przykładowo w ostat-nim czasie postanowienia z: 13 lipca 2022 r., sygn. SK 33/19, OTK ZU A/2022, poz. 50; 28 czerwca 2022 r., sygn. SK 2/21, OTK ZU A/2022, poz. 44; 23 czerwca 2022 r., sygn. SK 7/21, OTK ZU A/2022, poz. 47). OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 4 2.2. Problem konstytucyjny w zakresie kontroli § 4 ust. 1 w związku z § 8 rozporzą-dzenia z 2016 r. nie polegał na kwestionowaniu ustanowienia opłaty (wyrażonej w postaci konkretnej wartości liczbowej) za określoną w nim czynność dokonaną przez adwokata z urzędu, lecz dotyczył on oceny całego mechanizmu wynagradzania adwokatów świadczą-cych pomoc prawną z urzędu. Zdaniem Trybunału, zamiarem skarżącego było poddanie kon-troli normy prawnej ustanawiającej ogólną zasadę określania wysokości opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa udzielonej przez adwo-kata z urzędu, zgodnie z którą wysokość tej opłaty jest niższa niż stawka minimalna opłat za czynności adwokatów działających w takich samych sprawach z wyboru. Świadczy o tym samo sformułowanie zarzutu przez skarżącego, który twierdzi, że przywołane wyżej przepisy: „naruszają prawo do własności i innych praw majątkowych, zasadę poszanowania i ochrony wolności człowieka oraz zasadę równości wobec prawa poprzez znaczne różnicowanie wyna-grodzenia adwokata występującego jako podmiot powołany i zobowiązany do zastępstwa prawnego tj. obniżenie adwokatom z urzędu wynagrodzenia, które otrzymaliby, gdyby wy-stępowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru” (skarga s. 1). Skarżący nie wziął pod uwagę oczywistego faktu, że koszty pomocy prawnej przy-znawane są nie pełnomocnikowi bezpośrednio, lecz stronie postępowania i ich otrzymanie przez pełnomocnika z wyboru może być uzależnione od konkretnego postanowienia umowy wiążącej go z mandantem, przez co błędnym jest twierdzenie, że wspomniane w skardze przepisy dotyczą wynagrodzenia pełnomocnika. Jednakże skarżący wykazał w jaki sposób odmienne unormowania dotyczące pomocy prawnej świadczonej przez adwokata z urzędu i adwokata z wyboru różnicują obie grupy podmiotów. Skarżący wskazał m.in. że: „[z]a-wężone zaś uprawnienia pełnomocników z urzędu, pozbawiają ich możliwości w dowolności kształtowania systemu płatności wynagrodzenia przez potencjalnego klienta, gdyż owo wy-nagrodzenie płatne jest dopiero po zakończeniu postępowania w danej instancji, co w konse-kwencji prowadzi do uszczerbku w ich sytuacji majątkowej. Niewątpliwym więc jest, że to właśnie ustawodawca, pomimo określenia adwokatów z urzędu i adwokatów z wyboru, jako podmiotów podobnych, wyłączył możliwość stosowania prawa do uzyskania przez adwokata wynagrodzenia adekwatnego do wykonanej pracy, niezależnie od formy nawiązania współ-pracy z klientem”. Należy zatem uznać, że problem konstytucyjny przedstawiony w skardze dotyczy różnicowania przez prawodawcę uprawnień pełnomocników z urzędu oraz pełno-mocników z wyboru, w zakresie wysokości ponoszonych przez skarb państwa kosztów nieo-płaconej pomocy prawnej, jaką uzyskać mogą obie grupy pełnomocników. 2.3. Oceniając dopuszczalność merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej, Trybunał Konstytucyjny w pierwszej kolejności zauważył, że opisywany w skardze problem konstytucyjny był już przedmiotem rozstrzygnięć Trybunału. W wyroku z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19 (OTK ZU A/2020, poz. 13), Trybunał dopuścił badanie zgodności samoistnie § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801; dalej: rozporządzenie z 22 października 2015 r.), a w wyroku z 19 kwietnia 2023 r., sygn. SK 85/22 (OTK ZU A/2023, poz. 41), zbadał cały § 8 rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68, ze zm.), mimo że podstawą orzeczenia zasądzającego na rzecz skarżącego koszty nieopłaconej pomocy prawnej był tylko jeden z punktów zaskarżonego przepisu. Try-bunał wskazał wówczas, że „przedmiot zaskarżenia w skardze konstytucyjnej nie został okre-ślony za szeroko. Należało bowiem uwzględnić, że § 8 rozporządzenia (…) stanowi całość normatywną w tym sensie, że ustanawia on regułę sztywnego określenia wysokości opłaty w zależności od wartości przedmiotu sprawy, a poszczególne punkty tego przepisu określają OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 5 jedynie kolejne progi wartości przedmiotu sprawy, przyporządkowując im opłatę określonej wysokości. Istota zarzutów postawionych w skardze nie dotyczy tego, jak określono wyso-kość opłaty dla konkretnej wartości przedmiotu sprawy, lecz ogólniej – tego, że przepis ten określa wysokość opłaty za pomoc prawną udzieloną przez radcę prawnego z urzędu na po-ziomie niższym niż wysokość odpowiadających im opłat dla radców prawnych świadczących pomoc z wyboru” (III cz. uzasadnienia, pkt 2.1.1). Wreszcie w wyroku z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK ZU A/2024, poz. 30), Trybunał orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r. „w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzę-du w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-skiej”. Z tego powodu konieczne było zbadanie, czy nie doszło do aktualizacji ujemnych przesłanek procesowych uniemożliwiających merytoryczne rozpoznanie sprawy – zakazu ponownego orzekania w sprawie prawomocnie osądzonej w postaci ne bis in idem. Kluczowe dla merytorycznego rozpatrzenia sprawy było przeanalizowanie, czy nie za-chodzi tożsamość przedmiotowa w niniejszej sprawie oraz sprawie rozpatrywanej pod sygn. SK 90/22. Analiza porównawcza pozwoliła stwierdzić, że zachodzą pomiędzy nimi daleko idące podobieństwa. W obu sprawach mamy bowiem do czynienia z tym samym problemem konstytucyjnym, jakim jest różnicowanie stawek opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej po-mocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa udzielonej przez adwokata z urzędu oraz ad-wokata z wyboru oraz niemal identycznymi wzorcami kontroli. Argumentacja powołana w sprawie o sygn. SK 90/22 jest również zbliżona do argumentacji przywołanej przez skarżą-cego w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał wskazał, iż „[m]ając na względzie szczególny status adwokatów jako osób wykonujących zawód zaufania publicznego – niezależnie, czy świadczą oni pomoc prawną z urzędu, czy z wyboru – oraz to, że podstawowym celem pomocy prawnej świadczonej przed organami wymiaru sprawiedli-wości tak z urzędu, jak i z wyboru jest zagwarantowanie stronom dostępu do sądu dla realiza-cji ochrony ich praw, Trybunał Konstytucyjny doszedł do wniosku, że zróżnicowanie stawek wynagrodzeń dla adwokatów z urzędu i z wyboru za wykonywanie tych samych czynności narusza gwarancję równej ochrony praw majątkowych (tu: wynagrodzenie za świadczoną pomoc prawną) w związku z zasadą równego traktowania przez władze publiczne. (…) Skut-kiem niniejszego wyroku jest utrata mocy obowiązującej poddanej kontroli normy z chwilą publikacji sentencji w Dzienniku Ustaw. Znaczy to, że derogowane zostaną przepisy określa-jące wysokość opłat stanowiących koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez ad-wokata z urzędu, określone, zgodnie z odesłaniem zawartym w § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r., w rozdziałach 2-4 tego rozporządzenia”. Należało zatem uznać, że w zakresie bada-nia zgodności § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r. z Konstytucją, w sprawie zaistniała tożsa-mość przedmiotowa ze sprawą o sygn. SK 90/22. Zaskarżony przepis był już poddany kontro-li konstytucyjności w zakresie, który uwzględnia zarzuty podnoszone przez skarżącego w niniejszej sprawie. W sprawie zaistniała więc negatywna przesłanka procesowa w postaci ne bis in idem uzasadniająca umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK z uwagi na zbędność wydania wyroku. 3. Analiza formalnoprawna – dopuszczalność rozpoznania skargi w zakresie kontroli § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2016 r. OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 6 3.1. Jak trafnie zauważył Prokurator Generalny w swoim stanowisku, „[w] odniesieniu do § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2016 r. zarzut skarżącego wskazuje, iż przedmiotem konstytu-cyjnych wątpliwości jest w istocie pominięcie ustawodawcze, polegające na nieuwzględnie-niu w kwestionowanym przepisie regulacji określającej wysokość opłaty za postępowanie zażaleniowe przed sądem rejonowym. Geneza owego ‹‹pominięcia›› tkwi – jak sugeruje Skarżący – w zmianach ustawodawczych w zakresie procedury cywilnej” (stanowisko Proku-ratora Generalnego, s. 6-7). Teza o tym, iż źródłem naruszenia konstytucyjnych praw skarżą-cego jest brak uwzględnienia przez zaskarżony przepis pewnych treści, wynika z samego sformułowania zarzutu skargi, w którym wskazano, że kwestionowany przepis narusza „zasa-dę demokratycznego państwa prawnego, zasadę sprawiedliwości społecznej, prawo do wła-sności i innych praw majątkowych, zasadę poszanowania i ochrony wolności człowieka oraz zasadę równości wobec prawa poprzez nieuregulowanie wprost w treści rozporządzenia z 2016 r. wynagrodzenia za pełnienie obowiązków pełnomocnika z urzędu w postępowaniu zażaleniowym przed sądem rejonowym, nie uwzględniając przy tym prawa adwokata do wy-nagrodzenia”. Dlatego Trybunał postanowił przeanalizować, czy w niniejszej sprawie mamy do czynienia z pominięciem, czy też z zaniechaniem ustawodawczym. Odpowiedź na to pyta-nie determinuje dopuszczalność wniesienia skargi i wydania orzeczenia; pozostałe wady for-malne skargi konstytucyjnej, wobec zarzutu zaniechania ustawodawczego, miałyby drugo-rzędne znaczenie. 3.2. W myśl art. 188 Konstytucji, Trybunał jest właściwy w szczególności do orzeka-nia w zakresie oceny hierarchicznej zgodności aktów normatywnych. W ramach tej kontroli Trybunał dopuszcza ocenę aktu normatywnego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których, ze względu na naturę objętej danym aktem regulacji, może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej – pominięcie prawodawcze (w orzecznic-twie TK określane też pominięciem „ustawodawczym” lub „legislacyjnym”). Natomiast Try-bunał konsekwentnie przyjmuje, że jego kognicji nie podlega badanie zaniechania prawodaw-czego, stąd tak istotne jest odróżnienie w orzecznictwie Trybunału pominięcia od zaniechania (zob. postanowienie z 17 lipca 2019 r., sygn. SK 6/19, OTK ZU A/2019, poz. 38 wraz z przy-toczonym w nim orzecznictwem). Pominięcie prawodawcze polega na tym, że ustawodawca co prawda unormował jakąś dziedzinę stosunków społecznych, ale dokonał tego w sposób niepełny, regulując ją tylko fragmentarycznie; pominął pewien element regulacji, który powinien być „integralną, funk-cjonalną częścią jakiejś normy” (wyrok z 10 maja 2004 r., sygn. SK 39/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 40). Trybunał może więc ocenić zgodność ustawy z Konstytucją również pod względem tego, czy w jej przepisach nie brakuje unormowań, których brak może budzić wątpliwości z punktu widzenia zgodności z Konstytucją (por. wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i podane tam orzecznictwo TK). W postanowieniu TK z 8 lutego 2017 r., sygn. P 44/15 (OTK ZU A/2017, poz. 3), stwierdzo-no, że „w sytuacji gdy w akcie prawnym wydanym i obowiązującym prawodawca reguluje jakieś zagadnienie w sposób niepełny, fragmentaryczny, mamy do czynienia z pominięciem prawodawczym. «Zarzut niekonstytucyjności może więc dotyczyć zarówno tego, co ustawo-dawca w danym akcie unormował, jak i tego, co w akcie tym pominął, choć postępując zgod-nie z Konstytucją powinien był unormować»”. Takie stanowisko jest ugruntowane w orzecz-nictwie Trybunału (por. wyroki z: 6 maja 1998 r., sygn. K 37/97, OTK ZU nr 3/1998, poz. 33; 30 maja 2000 r., sygn. K 37/98, OTK ZU nr 4/2000, poz. 112; 18 grudnia 2014 r., sygn. K 50/13, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 121). Pominięcia prawodawcze są związane na ogół z brakiem zapewnienia właściwej realizacji konkretnych praw lub wolności przysługujących podmiotom danej kategorii. Niekiedy dotyczą także braków pewnych elementów w ramach określonego rodzaju procedur, które powodują pozbawienie możliwości realizacji praw okre- OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 7 ślonej kategorii podmiotów (zob. w szczególności wyrok z 2 lipca 2009 r., sygn. K 1/07, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 104). W praktyce określenie granicy między zaniechaniem a pominięciem prawodawczym może budzić wątpliwości. W orzecznictwie Trybunału wypracowano kryteria pomocne w odróżnieniu tych przypadków. Trybunał bierze pod uwagę ratio legis kwestionowanego przepisu, które może wskazywać, czy zarzucany brak określonej regulacji nie stanowi zamie-rzonego działania ustawodawcy, chcącego pozostawić dane zagadnienie poza regulacją praw-ną (zob. postanowienie z 14 stycznia 2015 r., sygn. P 9/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 6 wraz z przytoczonym w nim orzecznictwem oraz piśmiennictwem). Wystąpienie pominięć prawo-dawczych jest bardziej prawdopodobne w wypadku regulacji sprawiających wrażenie przy-padkowych (np. pozostawionych z poprzedniej wersji przepisu), absurdalnych albo oczywi-ście dysfunkcjonalnych (zob. np. wyrok z 13 listopada 2007 r., sygn. P 42/06, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 123). Ze względu na wyjątkowy charakter badania przez Trybunał pominięć prawodaw-czych, ewentualne wątpliwości co do zakwalifikowania konkretnych sytuacji należy zawsze rozstrzygać na korzyść zaniechań ustawodawczych. Zatem skuteczne zakwestionowanie po-minięcia prawodawczego wymaga od podmiotu inicjującego postępowanie przed Trybunałem także wyjątkowej staranności i zaangażowania, czyli „postawione zarzuty muszą być precy-zyjne i nie mogą polegać na wskazaniu, że przepis nie zawiera konkretnej regulacji, której istnienie zadowalałoby wnioskodawcę” (wyrok z 19 listopada 2001 r., sygn. K 3/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 251). Zasady odróżniania tych dwóch kategorii były wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego. Podkreślano w nich m.in., że badanie pominięć prawodawczych należy traktować jako wyjątek od zasady, iż przedmiotem oceny w postępowaniu przed Try-bunałem są treści wyrażone w obowiązujących normach prawnych (a nie treści, których w tych normach brak – por. np. postanowienie z 2 grudnia 2014 r., sygn. SK 7/14, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 123). Akcentowano również, że taki sposób zaskarżenia nakłada na pod-miot inicjujący postępowanie szczególnie wysokie wymogi dowodowe (por. np. postanowie-nie z 9 lipca 2002 r., sygn. K 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 55; teza powtarzana w kilku-nastu późniejszych orzeczeniach TK), a Trybunał Konstytucyjny zobowiązuje do wyjątkowo starannej kontroli ich spełnienia. 3.3. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, należało odpowie-dzieć na pytanie, czy skarżący udowodnił spełnienie wymogów wynikających z kryteriów rozróżnienia pominięcia prawodawczego i zaniechania legislacyjnego. Wątpliwości Trybuna-łu budziła przede wszystkim zgodność z przywołanym już kryterium dotyczącym ratio legis kwestionowanego przepisu, zatem Trybunał uznał za stosowne ten aspekt przeanalizować jako pierwszy. Argumentacja skarżącego opiera się na twierdzeniu o pominięciu przez ustawodawcę bezpośredniego uregulowania w treści omawianego rozporządzenia wynagrodzenia dla ad-wokata występującego jako podmiot powołany i zobowiązany do zastępstwa prawnego w postępowaniu zażaleniowym „poziomym” tj. przed sądem rejonowym, pomijając przy tym prawo adwokata do wynagrodzenia. Skarżący zauważa, że rozporządzenie z 2016 r. uwzględ-nia jedynie opłaty w postępowaniu zażaleniowym przed sądem okręgowy, sądem apelacyj-nym oraz Sądem Najwyższym, przez co stanowić ma lukę w prawie (skarga s. 7). Aby stwierdzić, czy kryterium związane z ratio legis przepisu zostało w niniejszej sprawie speł-nione, niezbędne było zbadanie, czy nieuwzględnienie przez kwestionowany przepis opłat w postępowaniu zażaleniowym przed sądem rejonowym jest celowym działaniem ustawo-dawcy zmierzającym do pozostawienia określonego zagadnienia poza regulacją prawną, czy też wynika ono z niedostatecznej staranności podczas konstruowania tego przepisu. Trybunał OTK ZU A/2024 SK 70/22 poz. 81 8 stwierdził, że skarżący nie przedstawił wystarczających dowodów na potwierdzenie tego, że obecne ukształtowanie brzmienia § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2016 r. nie jest zabiegiem ce-lowym i powtarzalnym w systemie prawa. Szczegółowa analiza ratio legis ukształtowania przepisów dotyczących tzw. zażaleń poziomych poczyniona przez uczestników postępowania wskazała, że było nią dążenie ustawodawcy do wyraźnego rozgraniczenia kwestii incydental-nych i postępowania głównego, a także zmniejszenie obciążenia sądów wyższego szczebla kwestiami o charakterze formalnym lub finansowym oraz zwiększenie szybkości postępowa-nia, m.in. z uwagi na brak konieczności przekazywania akt między sądami. W postępowaniu przed sądem pierwszej instancji ustawodawca istotnie ograniczył katalog postanowień oraz zarządzeń przewodniczącego zaskarżalnych zażaleniem o charakterze dewolutywnym. Jak trafnie wskazuje Prokurator Generalny: „w identyczny – konstrukcyjnie – sposób unormowa-no stawki minimalne za prowadzenie spraw w postępowaniu zażaleniowym w sprawach cy-wilnych w rozporządzeniu z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (dotyczącym stawek minimalnych opłat za czynności adwokata ustanowionego «z wyboru») (…) W obu rozporządzeniach brak więc odrębnej, szczegółowej regulacji doty-czącej opłaty (względnie – stawki minimalnej) za prowadzenie spraw w postępowaniu zaża-leniowym przed sądem rejonowym” (s. 9-10 stanowiska). Powyższa analiza wskazuje, że regulacja zawarta w kwestionowanym w skardze przepisie nie ma charakteru wyjątkowego, lecz systemowy, co potwierdzać może celowe działanie prawodawcy w tym zakresie. Na podstawie argumentacji skarżącego nie można stwierdzić, że rozwiązanie przyjęte przez prawodawcę nie ma charakteru celowego. Punktem wyjścia argumentacji skarżącego w tym zakresie jest niczym nieuzasadniona teza o istnieniu luki w systemie prawnym, a cała argumentacja koncentruje się na tym, dlaczego jej istnienie jest niedopuszczalne. Trybunał pragnie w tym miejscu podkreślić, iż nie bada, czy konkretne ustawowe uregulowania są naj-bardziej efektywne i najlepsze z punktu widzenia podmiotów uprawnionych. Ustalenie roz-wiązań instytucjonalnych mieści się bowiem w ramach autonomii ustawodawcy (zob. wyrok TK z 13 czerwca 2011 r., sygn. SK 41/09, OTK ZU nr 5/A/2011, poz. 40). W świetle powyższego Trybunał uznał, że niniejsza skarga konstytucyjna w zakresie kontroli § 16 ust. 2 rozporządzenia z 2016 r. nie odpowiada wymaganiom wynikającym z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Dlatego też w tym zakresie postanowił umorzyć postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.