SK 70/25

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 1 grudnia 2025 r. Pozycja 111 POSTANOWIENIE z dnia 29 października 2025 r. Sygn. akt SK 70/25 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski Wojciech Sych Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 października 2025 r., skargi konstytu-cyjnej B.P. o zbadanie zgodności: art. 8 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygoto-wawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843, ze zm.) oraz art. 373 i art. 397 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim pozbawiają podmiot wnoszący skargę prawa zaskarżenia postanowienia o jej odrzuceniu, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 9 grudnia 2021 r., sporządzonej przez adwokata usta-nowionego pełnomocnikiem z urzędu i wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 10 grudnia 2021 r. (data stempla pocztowego), B.P. (dalej: skarżący) zarzucił niezgodność art. 8 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzo-rowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843, ze zm.; dalej: ustawa skargowa) oraz art. 373 i art. 397 § 3 ustawy z dnia OTK ZU A/2025 SK 70/25 poz. 111 2 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim pozbawiają podmiot wnoszący skargę prawa zaskarżenia posta-nowienia o jej odrzuceniu, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 1.1. Skarga została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym: Do Sądu Apelacyjnego w Ł. 24 września 2020 r. wpłynęła skarga z 15 września 2020 r., w której skarżący domagał się stwierdzenia przewlekłości w postępowaniu prowa-dzonym przez Sąd Okręgowy w Ł. w sprawie o sygn. akt […], wydania sądowi rozpoznają-cemu sprawę zalecenia podjęcia w wyznaczonym terminie odpowiednich czynności oraz przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz skarżącego kwoty 20 000 zł. Postanowieniem z 16 października 2020 r. (sygn. akt […]) Sąd Apelacyjny w Ł. odrzucił skargę na podstawie art. 373 w związku z art. 397 § 3 k.p.c. oraz art. 8 ust. 2 i art. 5 ust. 1 ustawy skargowej. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy skargowej skargę o stwierdzenie, iż w postępowaniu, którego skarga dotyczy, nastąpiła przewlekłość wnosi się w toku postępowania w sprawie. Celem skargi na przewlekłość jest bowiem zlikwi-dowanie opieszałości sądu, przed którym sprawa zawisła, poprzez wymuszenie należytej sprawności czynności sądu i nadanie sprawie odpowiedniego biegu. Tymczasem z akt sprawy Sądu Okręgowego w Ł. o sygn. […] wynika, że niezaskarżalnym postanowieniem z 9 maja 2019 r. uwzględniono wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu. Oznacza to zatem, że w dacie wniesienia skargi postę-powanie sądowe nią objęte było już prawomocnie zakończone. 1.2. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżący podniósł, że zakwestionowana regulacja narusza wywodzone z powołanych wzorców kontroli jego prawo do zaskarżenia orzeczenia o odrzuceniu skargi o stwierdzenie przewlekłości postępowania sądowego, a w konsekwencji uniemożliwia jej merytoryczne rozpatrzenie. 2. Postanowieniem z 10 lipca 2025 r., sygn. Ts 302/21 (niepubl.) Trybunał Konstytu-cyjny nadał dalszy bieg skardze konstytucyjnej. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich nie zgłosił udziału w niniejszym postępowaniu. 4. Do dnia wydania postanowienia w niniejszej sprawie nie wpłynęły do Trybunału stanowiska Prokuratora Generalnego ani Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną Trybunał Konstytucyjny na każ-dym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych, skutkująca umorzeniem postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skar-dze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności. Podkreślić również należy, że składu rozpoznającego sprawę in merito nie wiąże stanowisko zajęte w postanowieniu o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu lub postanowieniu OTK ZU A/2025 SK 70/25 poz. 111 3 o uwzględnieniu zażalenia skarżącego na postanowienie w przedmiocie odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej (zob. m.in. wyrok pełnego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 oraz powołane tam orzecznictwo). 2. Postępowanie w niniejszej sprawie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna-łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) z powodu niedopuszczal-ności wydania wyroku. 3. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytu-cyjna może być wniesiona w sytuacji, gdy sąd lub organ administracji orzekł ostatecznie o wolnościach, prawach lub obowiązkach skarżącego na podstawie aktu normatywnego, któ-remu w skardze zarzuca się niekonstytucyjność. Trybunał zwraca przy tym uwagę, że skarga konstytucyjna jest narzędziem konkretnej kontroli hierarchicznej zgodności aktów normatyw-nych, a jej rozpoznanie uwarunkowane jest naruszeniem konstytucyjnych praw i wolności w indywidualnej sprawie. „Wnoszący skargę konstytucyjną nie działa bezpośrednio na rzecz ochrony spójności wewnętrznej systemu prawnego oraz zgodności aktów normatywnych z zasadami konstytucyjnymi, ale bezpośrednio w obronie przysługującego mu konstytucyjne-go prawa podmiotowego z uwagi na jego uprzednie naruszenie w następstwie subsumcji do-konanej przez sąd lub inny organ władzy publicznej rozstrzygający ostatecznie o prawach i wolnościach” (postanowienie TK z 14 maja 2013 r., sygn. SK 19/11, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 50). Oznacza to, że skarga konstytucyjna powinna ściśle wiązać się z indywidualną sprawą podmiotu ją wnoszącego oraz nie może abstrahować od rodzaju postępowania, w ra-mach którego została wywiedziona. W niniejszej sprawie przedmiotem skargi uczyniono, wywiedzioną z art. 8 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzo-rowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1725; dalej: ustawa skargowa) oraz art. 373 i art. 397 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: k.p.c.), normę wyłączającą instancyjną kontrolę postanowienia o odrzuceniu skargi na przewlekłość postępowania sądowego. W związku z powyższym Trybunał przypomina, że w postanowieniu z 18 grudnia 2014 r., sygn. Ts 116/13 (OTK ZU nr 6/B/2014, poz. 556) wyjaśnił, iż „postępowanie wywo-łane skargą na przewlekłość postępowania – mimo wpadkowego charakteru – nie jest tylko sui generis postępowaniem nadzorczym, ale nosi cechy postępowania odrębnego w stosunku do postępowania, którego przewlekłość dotyczy (…). Przemawia za powyższym stanowi-skiem przede wszystkim uregulowanie tej problematyki w drodze osobnej ustawy (in casu: w ustawie z 2004 r. [ustawie skargowej]), a także materia rozstrzygana w tym postępowaniu, tj. nie ocena prawidłowości zastosowania w sprawie przepisów prawa materialnego i formal-nego przy wydaniu merytorycznego rozstrzygnięcia (jak ma to miejsce w ramach kontroli apelacyjnej), ale zbadanie i ocena tego, czy sąd (…) prawidłowo realizuje konstytucyjne pra-wo podmiotowe jednostki do rozpoznania jej sprawy bez uzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 in medio Konstytucji). Konsekwencją rozpoznania przez sąd skargi na przewlekłość postępo-wania sądowego jest wydanie postanowienia, które ma wpływ na pozycję prawną jednostki, a mianowicie: na realizację jej prawa podmiotowego określonego w art. 77 ust. 1 Konstytu-cji”. Z kolei w wyroku z 3 lipca 2019 r., sygn. SK 14/18 (OTK ZU A/2019, poz. 35) uznano, że „Konstytucja wprowadza domniemanie drogi sądowej, co jednak nie oznacza, że jakiekol-wiek ograniczenia sądowej ochrony interesów jednostki są niedopuszczalne. Ograniczenia te OTK ZU A/2025 SK 70/25 poz. 111 4 mogą bowiem wynikać z innych przepisów ustawy zasadniczej; w szczególnych (wyjątko-wych) warunkach może dojść do kolizji prawa do sądu z inną normą konstytucyjną, poddają-cą pod ochronę wartości o równym lub nawet większym znaczeniu dla funkcjonowania pań-stwa lub rozwoju jednostki. Konieczność uwzględnienia obu norm konstytucyjnych może przemawiać za wprowadzeniem pewnych ograniczeń zakresu przedmiotowego prawa do są-du. Ograniczenia takie są dopuszczalne w absolutnie niezbędnym zakresie, jeżeli urzeczy-wistnienie danej wartości konstytucyjnej nie jest możliwe w inny sposób. Muszą one jednak spełniać warunki określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Mogą one zostać ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeń-stwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicz-nej albo wolności i praw innych osób. Nie mogą przy tym naruszać istoty tych wolności i praw, które ograniczają”. W kontekście powyższych ustaleń podkreślenia wymaga, że – z jednej strony – postę-powanie prowadzone w reżimie ustawy skargowej jest odrębnym postępowaniem sądowym, ale – co istotne – związanym z konkretnym innym postępowaniem, którego ma dotyczyć; z drugiej zaś – nie ma konstytucyjnych przeciwwskazań, aby postępowanie w przedmiocie skargi na przewlekłość miało charakter jednoinstancyjny (por. wyrok TK z 22 października 2015 r., sygn. SK 28/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 149). Oznacza to – odpowiednio – że w braku toczącego się postępowania, które miałoby zostać objęte skargą na przewlekłość, nie jest możliwe skuteczne wszczęcie postępowania o stwierdzenie przewlekłości, jak też nie ma konstytucyjnego nakazu poddania weryfikacji ewentualnego rozstrzygnięcia merytorycznego czy proceduralnego w przedmiocie złożonej skargi. Innymi słowy, postępowanie w sprawie ze skargi na przewlekłość – mimo swojej odrębności – z natury tej instytucji prawnej nigdy nie będzie miało cech samoistności, która dopiero uzasadniałaby wymóg dwuinstancyjności. Wziąwszy przedstawione ustalenia pod uwagę, Trybunał przypomina następujące oko-liczności, które legły u podstaw rozpatrywanej skargi konstytucyjnej: – po pierwsze – w rozpatrywanej przed Sądem Okręgowym w Ł. sprawie o sygn. akt […] przedmiotem wniosku skarżącego było zwolnienie go od kosztów sądowych i ustano-wienie pełnomocnika z urzędu; – po drugie – postanowieniem z 9 maja 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w Ł. w pełni uwzględnił wniosek skarżącego; orzeczenie to, stosownie zaś do art. 363 § 1 k.p.c., jako niezaskarżalne stało się prawomocne z datą wydania; – po trzecie – skarżący dopiero pismem z 15 września 2020 r., czyli szesnaście mie-sięcy po zakończeniu postępowania w sprawie o sygn. akt […], wniósł do Sądu Apelacyjnego w Ł. skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Sąd Okręgowy w Ł.; – po czwarte – odrzucenie w postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Ł. z 16 październi-ka 2020 r. (sygn. akt […]) skargi z powodu jej bezprzedmiotowości, albowiem postępowanie którego dotyczyła było prawomocnie zakończone przed jej wniesieniem przez skarżącego. Z przedstawionej sekwencji wynika, że skarżący wszczął postępowanie w przedmiocie stwierdzenia przewlekłego postępowania sądowego już po prawomocnym zakończeniu postę-powania sądowego, którego skarga dotyczyła. Oznacza to, że w ogóle – przez cały czas jej procedowania przez Sąd Apelacyjny w Ł. – nie było przedmiotu skargi na przewlekłość po-stępowania. To zaś implikuje uznanie, że nie doszło do naruszenia praw podmiotowych skar-żącego, których ochrony dochodził w rzeczonej skardze. Refleksem tego jest przyjęcie – w myśl reguły a maiori ad minus – że skoro skarżący w stanie faktycznym sprawy nie miał w ogóle podstawy do wniesienia skargi na przewlekłość postępowania, to tym bardziej nie może mieć żadnego roszczenia wobec procedury rozpatrzenia takowej skargi. W tym stanie rzeczy postanowiono, jak w sentencji.