SK 76/21

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 20 stycznia 2026 r. Pozycja 7 POSTANOWIENIE z dnia 16 grudnia 2025 r. Sygn. akt SK 76/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński – przewodniczący Stanisław Piotrowicz – sprawozdawca Justyn Piskorski, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 grudnia 2025 r., skargi konstytucyjnej G.W. o zbadanie zgodności: § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 oraz § 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwoka-ta z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18), „w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 listopada 2016 r., w zakresie, w jakim przepis ten przewidywał w sprawach karnych, stawkę minimalną należną adwokatowi [ustanowionemu] z urzędu za postępowanie przygotowawcze w kwocie 300,00 zł netto oraz za postępowanie sądowe w kwocie 600,00 zł netto, które to stawki minimalne są niższe od tej ustalanej tytułem wynagrodzenia adwokata w przypadku ustanowienia przez stronę obrońcy z wyboru, na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 615, z późn. zm.) w sprawie opłat za czynności adwokackie, a jej podwyższenie do wysokości opłaty maksymalnej, które najwyżej może stanowić 150% stawki mi-nimalnej, uzależnione było od uwzględnienia przez Sąd orzekający czynników wymienionych [w] § 4 ust. 2 rozporządzenia w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu”, z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. OTK ZU A/2026 SK 76/21 poz. 7 2 UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej złożonej do Trybunału Konstytucyjnego 10 września 2021 r. (data nadania) G.W. (dalej: skarżący) reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia, na tle następu-jącego stanu faktycznego. Postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z kwietnia 2021 r. (dalej: postanowienie Są-du Okręgowego) zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz skarżącego kwotę 1326,84 zł (w tym VAT) tytułem wynagrodzenia za obronę udzieloną z urzędu oskarżonemu w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem pierwszej instancji oraz w celu pokrycia niezbędnych wy-datków, a także odmówiono skarżącemu przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w pozostałym zakresie. Postanowieniem Sądu Apelacyjnego w S. z lipca 2021 r. (dalej: postanowienie Sądu Apelacyjnego) utrzymano w mocy zaskarżone przez skarżącego postanowienie Sądu Okrę-gowego. W skardze konstytucyjnej postanowienie Sądu Apelacyjnego zostało wskazane jako ostateczne orzeczenie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Doręczone zostało ono skarżącemu 20 lipca 2021 r. Przepisom kwestionowanym w skardze konstytucyjnej skarżący zarzucił, że stanowiąc podstawę postanowienia Sądu Okręgowego, doprowadziły do naruszenia jego prawa do rów-nego traktowania przez władze publiczne, prawa do sądu, prawa do odpowiedniego ukształ-towania procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności oraz zasady równości stron (odczytywanymi przez skarżącego z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 Konstytucji). Skarżący wyjaśnił bowiem, że wynagrodzenie adwokata ustanowionego z urzędu w tej samej sprawie jest z mocy prawa niższe w stosunku do wynagrodzenia adwokata ustanowionego z wyboru – w wypadku, gdy w sprawie nie zachodzą czynniki umożliwiające podwyższenie stawki mi-nimalnej do wysokości stawki maksymalnej (zob. s. 2 skargi). Skarżący uzupełnił, że owo zróżnicowanie stawek wynagrodzenia wykroczyło poza cel wskazany przez ustawodawcę. Zdaniem skarżącego wynagrodzenie powinno być jednakowe. 2. W piśmie z 17 grudnia 2021 r. Rzecznik Praw Obywatelskich nie zgłosił udziału w postępowaniu. 3. W piśmie, które wpłynęło do TK 23 grudnia 2021 r., Minister Sprawiedliwości (da-lej: Minister) zajął stanowisko w sprawie. W jego ocenie § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 oraz § 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie) są zgodne z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Zdaniem Ministra określone w rozporządzeniu zasady ponoszenia przez Skarb Pań-stwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, sposób określania tych kosztów oraz maksymalna wysokość opłat za udzieloną po-moc starają się uwzględniać zarówno interes osób wykonujących zawód adwokata lub radcy prawnego, jak i interes obywateli. Rozwiązania te nie tylko muszą uwzględniać adekwatność wynagrodzenia pełnomocnika do jakości i ilości jego pracy, lecz także powinny brać pod OTK ZU A/2026 SK 76/21 poz. 7 3 uwagę możliwości majątkowe społeczeństwa oraz interes społeczny. W jego opinii uwzględ-nienie przy konstruowaniu systemu zasad ustalania opłat za czynności adwokatów tylko jed-nego z tych aspektów mogłoby skutkować ograniczeniem możliwości korzystania z profesjo-nalnego pełnomocnika procesowego, a tym samym redukować zakres ochrony prawnej społe-czeństwa. Zatem „zróżnicowanie dotyczące wysokości i zasad ustalania ponoszonych przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu oraz opłat za czynności adwokackie nie jest podyktowane względami podmiotowymi, ale przede wszystkim charakterem pomocy prawnej udzielanej z urzędu, faktem, że koszty tej pomocy ponosi Skarb Państwa, a także wynikiem postępowania”. 4. W piśmie z 28 marca 2022 r. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) zajął stano-wisko w sprawie. W jego ocenie: 1) § 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 5 rozporządzenia, w zaskar-żonym zakresie, jest zgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 32 ust. 1 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji; 2) postępowanie dotyczące kontroli zgod-ności § 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 5 rozporządzenia z art. 2 Konstytucji podlega umorzeniu, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK; 3) w pozostałym zakresie postępowanie podlega umorzeniu wobec zbędności wydania orzeczenia. Prokurator wniósł o odstąpienie przez Trybunał Konstytucyjny od poglądów i ocen zawartych w uzasadnieniu wyroku TK z 23 kwietnia 2020 r. o sygn. SK 66/19 (OTK ZU A/2020, poz. 13) oraz w uzasadnieniu postanowienia sygnalizacyjnego z 29 kwietnia 2020 r. o sygn. S 1/20 (OTK ZU A/2020, poz. 14). W ocenie Prokuratora, różnicowanie wysokości wynagrodzenia adwokackiego we wskazanym w skardze zakresie ma charakter relewantny i znajduje oparcie w Konstytucji. Wskazał, w ślad za wyrokiem TK z 29 sierpnia 2006 r. o sygn. SK 23/05 (OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 96), że ustawodawca, dając możliwość kreowania samorządów zawodo-wych, wyznacza im określoną rolę publiczną. Z treści art. 17 Konstytucji można wnosić o pewnych obowiązkach publicznoprawnych ciążących na członkach korporacji radców prawnych i istotnej roli zawodów prawniczych w procesie wymiaru sprawiedliwości. Świad-czenie przez adwokatów pomocy prawnej z urzędu w sprawach karnych jest obowiązkiem członków samorządu adwokackiego na określonym terytorialnie obszarze. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot kontroli. W skardze konstytucyjnej z 10 września 2021 r. G.W. (dalej: skarżący) wniósł o zba-danie zgodności § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 oraz § 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 5 rozporządzenia Mini-stra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Pań-stwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie z 2016 r.), „w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 listopada 2016 r., w zakresie, w jakim przepis ten przewidywał w sprawach karnych stawkę minimalną należną adwokatowi [ustanowionemu] z urzędu za postępowanie przygotowawcze w kwocie 300,00 zł netto oraz za postępowanie sądowe w kwocie 600,00 zł netto, które to stawki minimalne są niższe od tej ustalanej tytułem wynagrodzenia adwokata w przypadku ustanowienia przez stronę obrońcy z wyboru, na podstawie przepisów rozporządzenia Mini-stra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 615, z późn. zm.) w sprawie opłat za czynności adwokackie, a jej podwyższenie do wysokości opłaty maksy-malnej, które najwyżej może stanowić 150% stawki minimalnej, uzależnione było od uwzględnienia przez Sąd orzekający czynników wymienionych [w] § 4 ust. 2 rozporządzenia OTK ZU A/2026 SK 76/21 poz. 7 4 w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu”, z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 i art. 2 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Trybunał stwierdził, że zaskarżone rozporządzenie zostało uchylone 5 czerwca 2024 r. rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 763; dalej: rozporządzenie z 2024 r.). Obowiązujące rozporządzenie z 2024 r. przewiduje już opłaty w procesie karnym i w sprawach o wykroczenia objętych śledztwem w wysokości 600 zł, a stawkę (opłatę za obronę) przed sądem okręgowym jako pierwszą instancją lub przed wojskowym sądem okrę-gowym jako pierwszą instancją oraz przed sądem apelacyjnym w wysokości 1200 zł. Są one zrównane ze stawkami dla adwokatów ustanowionych obrońcami z wyboru (stawka minimal-na za obronę), zgodnie z § 11 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964: dalej: rozporządzenie z 2015 r.). 2. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi. 2.1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub pra-wa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Try-bunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu norma-tywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Do-puszczalność skutecznego wniesienia, a następnie merytorycznego rozpoznania skargi konsty-tucyjnej uzależniona jest także od spełnienia przesłanek, które zostały wymienione w art. 53 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2.2. Według utrwalonej linii orzeczniczej, Trybunał na każdym etapie postępowania jest obowiązany do badania, czy nie zachodzi ujemna przesłanka wydania wyroku, nakazują-ca umorzenie postępowania. Kontrola ta dotyczy zatem także etapu rozpoznania merytorycz-nego, następującego po zakończeniu wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej (por. po-stanowienia z: 26 sierpnia 2020 r., sygn. SK 44/20, OTK ZU A/2020, poz. 44; 27 październi-ka 2021 r., sygn. SK 40/20, OTK ZU A/2022, poz. 8). 2.3. Przesłanki te określone zostały w art. 59 ust. 1 u.o.t.p.TK, stosownie do którego Trybunał na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania: na skutek cofnięcia wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej (pkt 1); jeżeli wyda-nie orzeczenia jest niedopuszczalne (pkt 2); jeżeli wydanie orzeczenia jest zbędne (pkt 3); jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wyda-niem orzeczenia przez Trybunał (pkt 4); w wypadku zakończenia kadencji Sejmu i Senatu, w niezakończonych sprawach wszczętych na podstawie wniosku grupy posłów albo grupy senatorów, o którym mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji (pkt 5). 2.4. Trybunał Konstytucyjny umarza na posiedzeniu niejawnym postępowanie, jeżeli wydanie orzeczenia jest zbędne lub niedopuszczalne. Taki stan rzeczy ma m.in. miejsce, gdy zakwestionowany przepis prawny był już w innej sprawie przedmiotem kontroli zgodności z Konstytucją. O niedopuszczalności wydania wyroku przesądza wystąpienie ujemnej prze-słanki procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej – res iudicata. Przesłanka ta może mieć OTK ZU A/2026 SK 76/21 poz. 7 5 zastosowanie, gdy zachodzi tożsamość zarówno podmiotowa, jak i przedmiotowa. Brak pod-staw do przyjęcia powagi rzeczy osądzonej nie oznacza jednak, że uprzednie rozpoznanie sprawy konstytucyjności określonego przepisu z punktu widzenia tych samych zarzutów mo-że być uznane za prawnie obojętne. W tym kontekście należy zauważyć, że w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego przyjmuje się, iż w takiej sytuacji mamy do czynienia z zasadą ne bis in idem. Nie zachodzi ona jednak w wypadku wskazania nowych wzorców kontroli, gdy we wcześniejszym orzeczeniu uznano zgodność zakwestionowanego przepisu z Konsty-tucją. Stwierdzenie przesłanki ne bis in idem prowadzi z kolei do umorzenia postępowania z powodu zbędności orzekania. Trybunał dokonuje oceny celowości prowadzenia postępowa-nia i orzekania w kwestii, która została już jednoznacznie i ostatecznie rozstrzygnięta. Po-nowne rozpoznawanie tej samej kwestii czyni niewątpliwie postępowanie zbędnym, w wy-padku uprzedniego stwierdzenia niezgodności z Konstytucją zakwestionowanego ponownie przepisu. Nie ma przy tym znaczenia fakt wskazania nowych, oprócz będących już podstawą orzeczenia niekonstytucyjności, wzorców kontroli konstytucyjnej. 3.Wyrok TK z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK ZU A/2024, poz. 30). 3.1. W wyroku o sygn. SK 90/22 Trybunał orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r. w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu z 2015 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 3.2. W uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunał wskazał, że przedstawiony pro-blem prawny „nie ogranicza się do przepisu, który ustanawia opłatę (wyrażoną w postaci konkretnej wartości liczbowej) za określoną w nim czynność dokonaną przez adwokata z urzędu, lecz dotyczy oceny całego mechanizmu wynagradzania adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu”. Trybunał zdecydował się na wydanie wyroku w stosunku do prze-pisów regulujących mechanizm ustalania wysokości wynagrodzenia, bez ograniczania do stawek za konkretne czynności pełnomocnika, wskazując, że „przedmiotem kontroli w niniej-szej sprawie jest zgodność z Konstytucją § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r., tworzących normę zezwalającą na przyznanie adwokatom ustanowionym z urzędu wynagrodzenia w wysokości niższej niż stawka minimalna ustalona dla adwokatów działają-cych w takiej samej sprawie z wyboru (…) Trybunał stwierdził, że zróżnicowanie wynagro-dzeń adwokatów w zależności od sposobu ich ustanowienia nie pozostaje w żadnym związku z celem i zasadniczą treścią przepisów regulujących zasady ustalania tych wynagrodzeń. Zna-czy to, że zakwestionowane zróżnicowanie nie ma racjonalnego uzasadnienia. Jakichkolwiek argumentów na poparcie przyjętej regulacji nie dostarczyła Trybunałowi w szczególności analiza uzasadnienia projektu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 4 czerwca 2016 r., w którym enigmatycznie stwierdzono jedynie, że «propozycje poszczególnych opłat zawarte w projekcie, a także przyjęty mechanizm ustalania ich wysokości, uwzględniają rodzaj i zawi-łość spraw, których dotyczą oraz niezbędny nakład pracy adwokata, jak również istniejące realia ekonomiczne»”. 4. Wyrok TK z 20 grudnia 2022 r., sygn. SK 78/21 (OTK ZU A/2023, poz. 20). 4.1. § 17 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2016 r. został już poddany kontroli w sprawie zawisłej ze skargi skarżącego i został rozpoznany jeszcze przed uchyleniem całego aktu nor-matywnego. OTK ZU A/2026 SK 76/21 poz. 7 6 W wyroku o sygn. SK 78/21 Trybunał orzekł, że § 17 ust. 1 pkt 2 oraz § 17 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia z 2016 r. są niezgodne z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji przez to, że wskazane w nich stawki dla adwokatów ustanowionych obrońcami z urzędu są niższe od stawek w tych samych spra-wach dla adwokatów ustanowionych obrońcami z wyboru. 4.2. Tego samego dnia Trybunał wydał, także w związku ze sprawą, postanowienie sygnalizacyjne o sygn. S 2/22 (OTK ZU A/2023, poz. 21), w którym zwrócił uwagę Mini-strowi Sprawiedliwości na obowiązek usunięcia uchybień w rozporządzeniu z 2016 r., pole-gających na nieuzasadnionym zróżnicowaniu zasad wynagradzania pełnomocników lub obrońców ustanowionych z urzędu względem pełnomocników lub obrońców ustanowionych z wyboru, a w konsekwencji na konieczność podwyższenia stawek dla pełnomocników lub obrońców ustanowionych z urzędu do stawek przewidzianych dla pełnomocników lub obroń-ców ustanowionych z wyboru. 5. Umorzenie postępowania. 5.1. Jak już wskazano w wyroku o sygn. SK 78/21 Trybunał stwierdził niezgodność z Konstytucją kwestionowanego § 17 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 2016 r. Wydanie wyroku w tym zakresie jest zatem niedopuszczalne, gdyż występuje nie tylko tożsamość przedmioto-wa, ale i podmiotowa. Wystąpienie ujemnej przesłanki procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej – res iudicata powoduje umorzenie postępowania. 5.2. Następnie, w wyroku o sygn. SK 90/22 Trybunał stwierdził niezgodność z Kon-stytucją § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r., a w rezultacie przepisów statuujących zasadę określania wysokości wynagrodzenia adwokatów pełniących funkcję pełnomocnika albo obrońcy z urzędu. Trybunał przesądził zatem pośrednio również o niekon-stytucyjności wszystkich poszczególnych stawek ustalonych w rozporządzeniu z 2016 r. w następstwie stosowania tych przepisów. W uzasadnieniu wyroku Trybunał wskazał zresztą, że w jego następstwie „derogowane zostaną przepisy określające wysokość opłat stanowią-cych koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, określone, zgodnie z odesłaniem zawartym w § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2016 r., w rozdziałach 2-4 tego rozporządzenia (§ 8-§ 21)”. Skutki powyższego wyroku obejmują zaś wszystkie podstawy określania wysokości wynagrodzenia przewidziane w rozporządzeniu z 2016 r., w tym również zaskarżony w ni-niejszym postępowaniu § 17 ust. 2 pkt 5, który dotyczy opłaty za obronę przed sądem okrę-gowym jako pierwszą instancją lub przed wojskowym sądem okręgowym jako pierwszą instancją oraz przed sądem apelacyjnym w wysokości 600 zł. Z powyższych względów Trybunał uznał, że wszystkie kwestie zgodności z Konstytu-cją przepisów statuujących wynagrodzenia pełnomocników i obrońców z urzędu będących adwokatami zostały już jednoznacznie wyjaśnione. W związku z powyższymi okolicznościami Trybunał nie znalazł argumentów na rzecz merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Trybunał umorzył postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.