SK 81/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 7 sierpnia 2023 r. Pozycja 66 POSTANOWIENIE z dnia 4 lipca 2023 r. Sygn. akt SK 81/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jarosław Wyrembak – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Krystyna Pawłowicz Piotr Pszczółkowski – sprawozdawca Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 lipca 2023 r., skargi konstytucyjnej spółki […] S.A. z siedzibą w W. o zbadanie zgodności: art. 3942 § 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektó-rych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), „w zakresie, w jakim nie przewiduje dla strony środka zaskarżenia na postanowienie o odmowie zwolnienia strony od kosztów sądowych w postępowaniu apelacyjnym wydane po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji”, z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 21 kwietnia 2021 r. spółka […] z siedzibą w W. (dalej: skarżąca) wniosła o orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 3942 § 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), „w zakresie, w jakim nie przewiduje dla strony środka zaskarżenia na postanowienie o odmowie zwolnie-nia strony od kosztów sądowych w postępowaniu apelacyjnym wydane po raz pierwszy przez OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 2 sąd drugiej instancji”, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na kanwie sprawy z powództwa skarżącej przeciwko spółce […] S.A. z siedzibą w R. o dostawę energii. Powództwo to zostało oddalo-ne w całości przez Sąd Okręgowy w R. w wyroku z 9 marca 2020 r. Skarżąca wniosła apela-cję, jednocześnie wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Postanowieniem z 24 sierpnia 2020 r. Sąd Apelacyjny w R. oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądo-wych, a następnie postanowieniem z 21 września 2020 r. odrzucił wniosek o uzasadnienie postanowienia z 24 sierpnia 2020 r. ze względu na jego niezaskarżalność. 2 października 2020 r. skarżąca wniosła opłatę od apelacji. Postanowieniem z 14 października 2020 r. Sąd Apelacyjny w R. odrzucił jednak jej apelację jako nieopłaconą w terminie. Zażalenie skarżą-cej na to postanowienie zostało oddalone przez Sąd Apelacyjny w R. postanowieniem z 29 grudnia 2020 r. (doręczonym 22 stycznia 2021 r.). Zdaniem skarżącej, postanowienie Sądu Apelacyjnego w R. z 29 grudnia 2020 r. defi-nitywnie zamknęło jej drogę sądową, a przez to uniemożliwiło realizację prawa do dwuin-stancyjnego postępowania sądowego oraz kontroli orzeczeń wydanych przez sąd pierwszej instancji. Na mocy tego postanowienia ostatecznie orzeczono o jej prawach określonych w Konstytucji. 1.2. W ocenie skarżącej, uniemożliwienie stronie weryfikacji postanowienia o odmo-wie zwolnienia od kosztów sądowych, wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji (sąd odwoławczy), godzi w konstytucyjne prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji oraz zasadę co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego, które są nierozerwalnie związane z konstytucyjnym prawem do sądu. Skarżąca stwierdziła, że zasada dwuinstancyjności postępowania nie polega na tym, że w określonej sprawie ma orze-kać sąd drugiej instancji w sensie ustrojowym, lecz powinna polegać na tym, że rozstrzygnię-cie sądu orzekającego po raz pierwszy o danej sprawie będzie podlegać weryfikacji (choćby przez inny skład tego samego sądu). Skarżąca zwróciła uwagę, że na etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji w odniesieniu do postanowień o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych ustawodawca zapewnił w art. 3941a § 1 pkt 1 k.p.c. możliwość skorzysta-nia z instytucji tzw. zaskarżenia poziomego. Gdy więc do rozpatrzenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych dochodzi po raz pierwszy przed sądem drugiej instancji (sądem odwo-ławczym), stronie również powinno przysługiwać prawo do poddania takiego orzeczenia kon-troli instancyjnej choćby w ramach procedury zaskarżenia poziomego. Skarżąca przypomnia-ła, że w świetle orzecznictwa trybunalskiego wysłowiona w art. 176 ust. 1 Konstytucji zasada co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego ma charakter dyrektywy ogólnej i dotyczy ogółu postępowań sądowych – bez względu na to, czy dotyczą orzekania przez sąd o meritum sprawy, czy rozstrzygnięcia tzw. kwestii wpadkowej (np. orzeczenia o kosztach postępowania). Skarżąca podkreśliła przy tym, że rozstrzygnięcie kwestii zwolnienia od kosz-tów postępowania nie jest kwestią wpadkową o drugorzędnym znaczeniu, lecz ma z punktu widzenia realizacji prawa do sądu znaczenie kluczowe. Trudno znaleźć logiczne uzasadnienie przyznania przez ustawodawcę stronie możliwości zaskarżenia orzeczeń o odmowie zwolnie-nia od kosztów sądowych wydanych przez sąd pierwszej instancji i jednocześnie pozbawienia takiego prawa na etapie postępowania przed sądem drugiej instancji (sądem odwoławczym). 2. Postanowieniem z 5 października 2022 r., sygn. Ts 116/21 (OTK ZU B/2022, poz. 224), Trybunał Konstytucyjny nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg. OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 3 3. W piśmie z 4 listopada 2022 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) zgłosił udział w postępowaniu. Jednocześnie zajął swoje stanowisko w sprawie i wniósł o orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 3942 § 11 k.p.c. w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia o odmowie zwolnienia od opłaty sądowej od apela-cji wydanego przez sąd drugiej instancji, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 oraz w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Rzecznik stwierdził, że rozstrzygnięcie o zwolnieniu od kosztów sądowych nie jest odrębną „sprawą” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, niemniej „sprawą” taką jest spór prawny, w związku z którym wniesiono apelację. Tymczasem zarzucane art. 3942 § 11 k.p.c. pominięcie ustawodawcze stanowić może realną barierę w dostępie strony do postępowania apelacyjnego. Do naruszenia konstytucyjnych wymagań w zakresie zasady dwuinstancyjnego postępowania sądowego, prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji oraz sprawiedliwości proceduralnej dochodzi zatem w tym aspekcie, w jakim pozbawienie strony zażalenia na rozstrzygnięcie incydentalne ogranicza w sposób nieuprawniony jej prawo do zaskarżenia orzeczenia dotyczące istoty sprawy. Rzecznik przypomniał także, że prawo dostępu do sądu drugiej instancji oznacza efek-tywne prawo do uruchomienia postępowania przed sądem odwoławczym. Nadmiernie wyso-kie koszty postępowania sądowego mogą stanowić istotne ograniczenie dostępu do sądu oraz uniemożliwiać stronie dochodzenie praw na drodze sądowej. Brak możliwości wniesienia zażalenia w kwestii incydentalnej, dotykającej „newralgicznego pola realizacji prawa do są-du”, stanowi ograniczenie prawa do apelacji i jest realnym obniżeniem standardu procedural-nego. Zdaniem Rzecznika, możliwość zastosowania art. 380 k.p.c. w postępowaniu przed sądem odwoławczym nie stanowi dostatecznej gwarancji realizacji prawa strony do dwuin-stancyjnego postępowania. Po pierwsze, zażalenie na postanowienie odrzucające apelacje, w którym strona mogłaby na podstawie art. 380 k.p.c. żądać rozpoznania również postano-wienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, podlega opłacie. Wprawdzie wysokość tej opłaty wynosi 1/5 opłaty należnej od apelacji, jednak nie można wykluczyć, że i taka wy-sokość opłaty będzie tworzyć nieprzekraczalną barierą wniesienia zażalenia, jeśli wartość przedmiotu sporu jest znaczna. Po drugie, rozpoznanie przez sąd w oparciu o art. 380 k.p.c. postanowień, na które nie przysługuje zażalenie, wymaga zgłoszenia wniosku przez stronę i wykazania przez nią wpływu na wynik sprawy, co może stanowić dodatkową trudność dla strony występującej bez profesjonalnego pełnomocnika. Po trzecie, taki wniosek wymaga polemiki z orzeczeniem sądu, którego motywy nie są znane, skoro postanowień niepodlegają-cych zaskarżeniu sąd nie uzasadnia. W ocenie Rzecznika, zakres normowania art. 3942 § 11 k.p.c., nieprzewidujący zażale-nia na postanowienie o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, jest zbyt wąski, a pomi-nięcie prawa do zażalenia na takie postanowienia nie ma racjonalnego uzasadnienia – w szczególności jeśli uwzględni się, że zażalenie przysługuje na postanowienie o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego do reprezentowania strony z urzędu. Zdaniem Rzecznika, zróżnicowanie możliwości zaskarżenia rozstrzygnięć dotyczących dwóch instytu-cji z zakresu prawa pomocy (zwolnienia od kosztów i ustanowienia pełnomocnika z urzędu) jest ustawodawczą niekonsekwencją. 4. W piśmie z 28 lutego 2023 r. Prokurator Generalny zajął swoje stanowisko w spra-wie oraz wniósł o umorzenie postępowania przez Trybunał Konstytucyjny wobec niedopusz-czalności wydania wyroku. Prokurator Generalny zwrócił uwagę, że skarżąca nie wniosła zażalenia na postano-wienie Sądu Apelacyjnego w R. z 24 sierpnia 2020 r. o oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, poprzestając na wniosku o pisemne uzasadnienie tego postanowienia. OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 4 Wniosła natomiast zażalenie na postanowienie tego sądu z 14 października 2020 r. o odrzuce-niu apelacji, które zostało oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w R. z 29 grudnia 2020 r. (mającym stanowić – w jej ocenie – ostateczne orzeczenie w sprawie). Prokurator Generalny wskazał na stanowisko Trybunału zajęte w odniesieniu do szeregu skarg konstytu-cyjnych dotyczących niekonstytucyjności art. 3942 § 11 k.p.c., że skarżący, którzy nie wnieśli zażalenia na postanowienie o oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nie do-pełnili wymogu wyczerpania drogi prawnej i nie uzyskali ostatecznego rozstrzygnięcia o ich prawach i wolności określonych w Konstytucji, wydanego na podstawie zaskarżonego przepi-su. Stanowisko to powinno zachować aktualność na tle skargi konstytucyjnej rozpoznawanej w niniejszym postępowaniu. W ocenie Prokuratora Generalnego, postanowienie Sądu Apela-cyjnego w R. z 29 grudnia 2020 r. nie było ostatecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, wydanym na podstawie art. 3942 § 11 k.p.c. Prokurator Generalny stwierdził również, że w niniejszej sprawie nie doszło w ogóle do naruszenia wskazanych przez skarżącą praw konstytucyjnych, ponieważ skarżąca – ze względu na art. 380 k.p.c. – miała możliwość zakwestionowania odmowy zwolnienia od kosztów sądowych przez sąd drugiej instancji w zażaleniu na odrzucenie jej apelacji. Z moż-liwości takiej skarżąca skorzystała. Wobec tego skarga konstytucyjna nie spełnia przesłanki rzeczywistego i aktualnego naruszenia praw konstytucyjnych wskazanych przez skarżącą. 5. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej nie przedstawił stanowiska w sprawie. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot i zakres zaskarżenia. 1.1. W skardze konstytucyjnej z 21 kwietnia 2021 r. spółka […] S.A. z siedzibą w W. (dalej: skarżąca) wniosła o orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 3942 § 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.), „w zakresie, w jakim nie przewiduje dla strony środka zaskarżenia na postanowienie o odmowie zwolnienia strony od kosztów sądowych w postępowaniu apelacyjnym wydane po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji”, jest nie-zgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji. 1.2. Zarzuty niekonstytucyjności sformułowane przez skarżącą dotyczą regulacji okre-ślającej zakres tzw. zaskarżenia poziomego orzeczeń sądu drugiej instancji. Art. 3942 k.p.c. przewiduje w § 1, że zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje na posta-nowienie tego sądu o odrzuceniu apelacji. Z kolei § 11 tego przepisu zawiera katalog innych kategorii orzeczeń sądu drugiej instancji objętych zażaleniem poziomym, mianowicie: „[z]ażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje także na postanowienia tego sądu, których przedmiotem jest: 1) odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołanie, 2) oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, 3) zwrot kosztów procesu, o ile nie wniesiono skargi kasacyjnej, 4) zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, 5) skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę, 6) zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka, OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 5 7) odmowa zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowa-dzenia – z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji”. 1.3. Trybunał zwrócił jednak uwagę na to, że zarzuty skarżącej nie odnoszą się do te-go, co zostało bezpośrednio w art. 3942 § 11 k.p.c. uregulowane, lecz dotyczą tego, co w tym przepisie nie zostało przez ustawodawcę uwzględnione. Skarżąca kwestionuje bowiem kon-stytucyjność art. 3942 § 11 k.p.c. w zakresie, w jakim „nie przewiduje” możliwości zaskarże-nia przez stronę postanowienia sądu drugiej instancji (sądu odwoławczego) o odmowie zwol-nienia od kosztów sądowych wydanego po raz pierwszy przez ten sąd. Nadal jednak jej zarzu-ty dotyczą wadliwego sposobu uregulowania przez ustawodawcę określonego zagadnienia prawnego, mianowicie zaskarżalności postanowień sądu drugiej instancji. W swojej praktyce orzeczniczej Trybunał nie wyklucza możliwości skutecznego kwe-stionowania przez skarżących mankamentów przyjętej przez prawodawcę regulacji prawnej polegających na braku w niej elementów, które z konstytucyjnego punktu widzenia są nie-zbędne do zapewnienia realizacji i ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Trybunał przyjmuje, że w swej kompetencji nie ma orzekania o zaniechaniach ustawodawcy polegają-cych na niewydaniu aktu ustawodawczego, choćby obowiązek jego wydania wynikał z norm konstytucyjnych. Lecz w wypadku aktu ustawodawczego już wydanego i obowiązującego Trybunał ma w kompetencji ocenę jego konstytucyjności również z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których, ze względu na charakter objętej aktem regulacji, taki akt może budzić wątpliwości natury konstytucyjnej. Zarzut niekonstytu-cyjności może więc dotyczyć zarówno tego, co ustawodawca w danym akcie unormował, jak i tego, co w akcie pominął, choć postępując zgodnie z Konstytucją, powinien był unormować (tak np. wyrok pełnego składu z 24 października 2001 r., sygn. SK 22/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 216). Aby ustalić, czy rozwiązanie postulowane przez podmiot inicjujący postępowanie sądowokonstytucyjne stanowi pominięcie ustawodawcze podlegające ocenie Trybunału, nale-żało odpowiedzieć na pytanie, czy materie pozostawione poza zakresem danego przepisu i materie w nim unormowane wykazują „jakościową tożsamość” (zob., spośród wielu, posta-nowienie z 2 grudnia 2014 r., sygn. SK 7/14, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 123). W niniejszej sprawie ustawodawca niewątpliwie przewidział w przepisach k.p.c. insty-tucję zaskarżenia poziomego orzeczeń sądów drugiej instancji oraz określił kategorie roz-strzygnięć sądowych, które objęte są takim środkiem prawnym. Problem konstytucyjny, z jakim zwróciła się do Trybunału skarżąca, dotyczy natomiast tego, że ustawodawca nie uwzględnił w katalogu ujętym w art. 3942 § 11 k.p.c. określonej grupy orzeczeń, jakimi są postanowienia o oddaleniu wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych wniesionych po raz pierwszy w apelacji, czym naruszył – zdaniem skarżącej – wymagania konstytucyjne wynika-jące z prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), zasady dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji), prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz zasady sprawiedliwości proceduralnej (wywodzonej z art. 2 Konstytucji). Trybunał, uwzględniając powyższe ustalenia, stwierdził, że przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie uczyniono tzw. pominięcie ustawodawcze, prowadzące – zdaniem skar-żącej – do pozbawienia strony prawa zaskarżenia postanowień sądów drugiej instancji (sądów odwoławczych) orzekających „po raz pierwszy” o zwolnieniu od kosztów sądowych (opłaty sądowej od apelacji). Niewymienienie postanowień o odmowie uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych złożonego po raz pierwszy przed sądem odwoławczym w katalogu ujętym w art. 3942 § 11 k.p.c. prowadzić ma – w ocenie skarżącej – do niedopusz-czalnego ograniczenia korzystania z konstytucyjnych gwarancji prawa do sprawiedliwego OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 6 rozpatrzenia sprawy przez sąd, prawa do zaskarżenia orzeczeń sądowych wydanych w pierw-szej instancji, a także prawa do dwuinstancyjnej procedury sądowej. 2. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. 2.1. Przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej bę-dącej przedmiotem niniejszego postępowania, Trybunał Konstytucyjny miał obowiązek – również na obecnym etapie postępowania sądowokonstytucyjnego – zbadać, czy skarga speł-nia wszystkie wymagania formalne. Trybunał konsekwentnie przyjmuje bowiem, że na każdym etapie postępowania wszczętego na skutek wniesienia skargi konstytucyjnej niezbędna jest kontrola tego, czy nie zachodzi ujemna przesłanka wydania wyroku, obligująca do umorzenia postępowania w cało-ści lub w części. Zakończenie etapu wstępnego rozpoznania skargi i nadanie jej dalszego bie-gu nie wyklucza oceny formalnych warunków wniesienia skargi na kolejnych etapach postę-powania. Jest tak w szczególności dlatego, że nadanie skardze biegu na etapie wstępnego roz-poznania nie oznacza konwalidacji (sanowania) jej wad formalnych (zob. np. postanowienie pełnego składu z 19 października 2021 r., sygn. SK 72/20, OTK ZU A/2021, poz. 55). 2.2. Trybunał przypomniał, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji: „Każdy, czyje kon-stytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji pu-blicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określo-nych w Konstytucji”. Przywołany przepis konstytucyjny określa podstawowe elementy konstrukcyjne skargi konstytucyjnej, wyznaczając jednocześnie podstawowe przesłanki dopuszczalności skorzy-stania z tego środka ochrony konstytucyjnych praw i wolności. W odniesieniu do okoliczno-ści niniejszej sprawy, Trybunał ponownie zwrócił uwagę, że w świetle art. 79 ust. 1 Konsty-tucji materialnym warunkiem skutecznego wniesienia skargi konstytucyjnej jest doznanie bezpośrednio przez skarżącego naruszenia określonego prawa lub określonej wolności, które Konstytucja mu gwarantuje. Naruszenie to – jak podkreślał już Trybunał w swoim orzecznic-twie – musi mieć charakter osobisty, rzeczywisty (realny) i aktualny, a nie jedynie potencjal-ny (hipotetyczny). Choć orzeczenie Trybunału wydane w postępowaniu zainicjowanym wnie-sieniem skargi konstytucyjnej wywiera skutki erga omnes, to jednak sama skarga jest indywi-dualnym środkiem ochrony wolności i praw konstytucyjnych służącym przede wszystkim ochronie praw podmiotowych podmiotów ją wnoszących. „W odróżnieniu od skargi po-wszechnej (actio popularis), inicjujący skargę konstytucyjną działa (…) nie w obronie prawa w ogóle, ale w obronie swojego własnego prawa o szczególnej wartości konstytucyjnej, w sytuacji gdy fakt naruszenia nastąpił rzeczywiście, a nie tylko mógł nastąpić potencjalnie. Celem takiego działania, motywowanym interesem prawnym skarżącego, jest usunięcie skut-ków naruszenia osobistego, bezpośredniego i aktualnego (…). W przeciwnym razie skarga konstytucyjna przekształciłaby się w actio popularis, a tego w żadnym razie nie przewiduje art. 79 Konstytucji” (postanowienie z 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 117). Trybunał, uwzględniając powyższe ustalenia, przed przystąpieniem do oceny meryto-rycznej zasadności zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej będącej przedmiotem niniejszego postępowania, najpierw zbadał, czy w sprawie skarżącej doszło rzeczywiście do osobistego, realnego i aktualnego naruszenia praw konstytucyjnych, których ochrony skarżą-ca się domaga. OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 7 2.3. Trybunał przypomniał, że w niniejszym postępowaniu podstawowy problem kon-stytucyjny przedstawiony przez skarżącą dotyczy braku możliwości zaskarżenia postanowie-nia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych (opłaty od apelacji) wydanego „po raz pierwszy” przez sąd odwoławczy (sąd „drugiej instancji” z perspektywy sprawy głównej). Naruszenia wskazanych w petitum skargi praw konstytucyjnych skarżąca dopatruje się w niemożności uruchomienia weryfikacji (choćby w drodze tzw. zaskarżenia poziomego) formalnych i merytorycznych podstaw odmowy zwolnienia od kosztów. W kontekście tak ujętego problemu konstytucyjnego Trybunał przypomniał, że zgod-nie z orzecznictwem Sądu Najwyższego: „[a]pelant może kwestionować odmowę zwolnienia od kosztów sądowych uniemożliwiającą skuteczne złożenie apelacji wnosząc zażalenie na postanowienie o odrzuceniu apelacji (art. 3942 § 1 k.p.c.). Zażalenie to de lege lata podlega rozpoznaniu przez inny skład sądu drugiej instancji i nie jest ograniczone do spraw kasacyj-nych (por. art. 3941 § 2 k.p.c. w dawnym brzmieniu). Rozpoznając je sąd drugiej instancji stosuje również art. 380 k.p.c. (art. 3942 § 2 w związku z art. 397 § 3 k.p.c.). Finalnie zatem, z inicjatywy skarżącego, może dojść do weryfikacji zasadności odmowy zwolnienia od kosz-tów sądowych przez właściwy do rozpoznania apelacji sąd ad quem. Dodać trzeba, że efek-tywność tej weryfikacji zakłada ujawnienie motywów odmowy zwolnienia od kosztów sądo-wych w postanowieniu odrzucającym apelację z racji jej nieopłacenia (…). Jeżeli zażalenie na postanowienie o odrzuceniu środka zaskarżenia zarzuca wyłącznie nieprawidłowość nieza-skarżalnego postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, zażalenie takie na-leży traktować w kontekście opłat sądowych na równi z zażaleniem, którego przedmiotem jest odmowa zwolnienia od kosztów sądowych (art. 95 ust. 2 pkt 1 u.k.s.c.), z tym skutkiem, że od zażalenia tego nie pobiera się opłaty sądowej” (uchwała SN z 18 lutego 2021 r., sygn. akt III CZP 14/20, źródło: www.sn.pl). Analogiczna sytuacja ma miejsce, jeśli o odmowie zwol-nienia od opłaty sądowej od apelacji postanowił referendarz sądowy (zob. uchwałę SN z 24 listopada 2021 r., sygn. akt III CZP 80/20). Trybunał, uwzględniając stanowisko Sądu Najwyższego, przyjmuje, że „[w] aktual-nym stanie prawnym istnieje możliwość kontroli postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odmowy zwolnienia strony (uczestnika postępowania) od kosztów postępo-wania apelacyjnego na podstawie art. 380 w związku z art. 391 § 1 w związku z art. 397 § 3 (w związku z art. 13 § 2) k.p.c., tj. w ramach zażalenia na postanowienie sądu drugiej instan-cji o odrzuceniu apelacji od wyroku albo postanowienia w postępowaniu nieprocesowym” (postanowienie z 17 listopada 2021 r., sygn. Ts 121/21, OTK ZU B/2022, poz. 40). „Tak więc, chociaż po wejściu w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469) ustawodawca w dalszym ciągu nie przewidział możliwości odrębnego zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, «[p]ostanowienie takie nadal może być jednak poddane kontroli na podstawie art. 380 k.p.c., przy czym w obecnym stanie praw-nym weryfikacja ta jest możliwa także na etapie składania apelacji, jeżeli odmowa zwolnienia od kosztów sądowych zamyka drogę do jej skutecznego wniesienia» (uchwała SN o sygn. akt III CZP 14/20 […])” (postanowienie z 9 maja 2023 r., sygn. SK 20/22). 2.4. Na podstawie akt niniejszej sprawy Trybunał ustalił, że w uzasadnieniu postano-wienia z 14 października 2020 r. o odrzuceniu apelacji Sąd Apelacyjny w R. szeroko przed-stawił motywy, jakie stały za odmową uwzględnienia wniosku skarżącej o zwolnienie od opłaty sądowej od apelacji postanowieniem z 24 sierpnia 2020 r. Zdaniem sądu, „analiza sy-tuacji majątkowej powoda na podstawie przedłożonej przez niego dokumentacji finansowej prowadzi do konkluzji, iż nie wykazał braku dostatecznych środków na uiszczenie opłaty są-dowej od apelacji”. Sąd wskazał ponadto, że zamiast wnieść opłatę w prawem przewidzianym terminie, pełnomocnik skarżącej wniósł wniosek o uzasadnienie postanowienia o odmowie OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 8 zwolnienia od opłaty sądowej od apelacji. Opłata sądowa od apelacji została uiszczona w efekcie już po upływie ustawowego terminu, co stanowiło podstawę odrzucenia apelacji jako nieopłaconej w terminie. Skarżąca miała możliwość poddania powyższych ustaleń Sądu Apelacyjnego w R. we-ryfikacji, wnosząc – na podstawie art. 3942 § 1 k.p.c. – zażalenie na postanowienie z 14 paź-dziernika 2020 r. o odrzuceniu apelacji. Z możliwości tej skarżąca skorzystała, choć jej zaża-lenie zostało oddalone postanowieniem innego składu Sądu Apelacyjnego w R. z 29 grudnia 2020 r. W tych okolicznościach Trybunał podzielił stanowisko zajęte w niniejszym postępo-waniu przez Prokuratora Generalnego (zob. pismo procesowe z 28 lutego 2023 r., s. 24), że w tej sprawie nie doszło do naruszenia praw konstytucyjnych wskazanych w skardze konsty-tucyjnej. Skarżąca miała możliwość zakwestionowania postanowienia sądu odwoławczego (sądu drugiej instancji z perspektywy sprawy głównej) o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych (opłaty sądowej od apelacji) w drodze zażalenia na postanowienie o odrzuceniu apelacji. Z takiej możliwości skorzystała. Jej zażalenie zostało rozpoznane w ramach tzw. zażalenia poziomego. Zdaniem Trybunału, nie zaistniała w niniejszej sprawie przesłanka oso-bistego (bezpośredniego), rzeczywistego (realnego) oraz aktualnego naruszenia wolności i praw konstytucyjnych skarżącej, co przesądza o niedopuszczalności wydania przez Trybunał wyroku. 2.5. Na marginesie Trybunał przypomniał, że z woli ustrojodawcy jest „sądem prawa”, a nie kolejną instancją w sprawach podlegających kognicji sądów. Nie należy do niego kory-gowanie praktyki orzeczniczej sądów ani tym bardziej orzeczeń sądowych wydanych w kon-kretnych sprawach. Skarga konstytucyjna do Trybunału nie może również stanowić środka służącego do odwrócenia ewentualnych błędów czy zaniedbań popełnianych przez skarżących lub ich pełnomocników w toku postępowań sądowych. Przepisy k.p.c. – tak jak są one rozumiane w orzecznictwie sądowym – dają stronie postępowania przed sądem odwoławczym (sądem drugiej instancji) możliwość poddania we-ryfikacji w trybie tzw. zaskarżenia poziomego motywów nieuwzględnienia wniosku o zwol-nienie od kosztów sądowych (opłaty sądowej od apelacji) złożonego „po raz pierwszy” w postępowaniu przed tym sądem – niezależnie od wejścia w życie 1 lipca 2023 r. nowego brzmienia art. 3942 § 11 pkt 1 k.p.c., wynikającego z art. 1 pkt 51 lit. b tiret pierwsze ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614). 2.6. Z uwagi na powyższe ustalenia, Trybunał, działając na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna-łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), umorzył niniejsze postępowanie ze wzglę-du na niedopuszczalność wydania wyroku. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 9 Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 2023 r., sygn. akt SK 81/22 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda-nie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 2023 r. (sygn. SK 81/22). I Nie zgadzam się z przyjętym przez Trybunał Konstytucyjny zapatrywaniem prawnym, skutkującym umorzeniem niniejszego postępowania. W mojej ocenie rozpoznanie skargi kon-stytucyjnej powinno było zakończyć się wydaniem wyroku. II W ocenie Trybunału istniała możliwość kontroli postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odmowy zwolnienia strony (uczestnika postępowania) od kosztów postępo-wania apelacyjnego na podstawie art. 380 w związku z art. 391 § 1 w związku z art. 397 § 3 (w związku z art. 13 § 2) ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne-go (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.), tj. w ramach zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu apelacji od wyroku albo postanowienia w postępowaniu nieprocesowym. I mimo że ustawodawca nie przewidział możliwości odrębnego zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, to posta-nowienie takie może być jednak poddane kontroli na podstawie art. 380 k.p.c., przy czym w obecnym stanie prawnym weryfikacja ta jest możliwa także na etapie składania apelacji, jeżeli odmowa zwolnienia od kosztów sądowych zamyka drogę do jej skutecznego wniesienia (zob. cz. II pkt 2.3 uzasadnienia postanowienia). Stanowisko to – opierające się na poglądzie wyrażonym w uzasadnieniu do uchwały SN z 18 lutego 2021 r., sygn. akt III CZP 14/20 (OSNC nr 7-8/2021, poz. 47) oraz uzasadnie-niu do postanowienia TK z 9 maja 2023 r., sygn. SK 20/22 (OTK ZU A/2023, poz. 48) – jako przesądzające o odmowie merytorycznego rozpoznania zarzutów skarżącej w formie wyroku uważam za błędne. Zarzucone w skardze konstytucyjnej pominięcie prawodawcze w art. 3942 § 11 k.p.c. stanowi realną barierę w dostępie strony do postępowania apelacyjnego, albowiem pozbawia stronę (uczestnika postępowania) prawa do wniesienia zażalenia na rozstrzygnięcie incydentalne. Wysokie koszty postępowania sądowego mogą – niestety – stanowić istotne ograniczenie dostępu do sądu oraz skutecznie uniemożliwić stronie dochodzenie praw na dro-dze sądowej. Brak możliwości wniesienia zażalenia w kwestii incydentalnej (immanentnie związanej z realizacją konstytucyjnego prawa do sądu) jest realnym obniżeniem standardu proceduralnego. Możliwość zastosowania art. 380 k.p.c. w postępowaniu przed sądem odwo-ławczym nie stanowi – wbrew poglądowi Trybunału – dostatecznej gwarancji realizacji prawa strony do dwuinstancyjnego postępowania. Zażalenie na postanowienie odrzucające apelacje, w którym strona mogłaby na podstawie art. 380 k.p.c. żądać rozpoznania również postano-wienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych – poza wniesieniem stosownej opłaty sądowej – wymaga zgłoszenia wniosku przez stronę i wykazania przez nią wpływu na wynik sprawy oraz zawarcia argumentów polemicznych z postanowieniem sądu, które – jako nie-podlegające zaskarżeniu – nie jest uzasadnione na piśmie. Innymi słowy, jednostka na gruncie art. 380 k.p.c. ma iluzoryczne uprawnienia procesowe odnośnie do kwestii weryfikacji prawi- OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 10 dłowości odmowy zwolnienia jej od kosztów sądowych w ramach postępowania apelacyjne-go. Podsumowując, brak zażalenia na postanowienie o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie ma racjonalnego uzasadnienia, zwłaszcza gdy – jak trafnie wskazał to Rzecznik Praw Obywatelskich w swoim stanowisku – ustawodawca jednocześnie przyznaje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawne-go do reprezentowania strony (uczestnika postępowania) z urzędu. III Ponadto zwracam uwagę, że – po wniesieniu rozpatrywanej skargi konstytucyjnej – wadliwość braku możliwości zaskarżenia postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych przy wniesieniu apelacji została jednak zauważona przez samego ustawodawcę, czego ewidentnym dowodem jest art. 1 pkt 51 lit. b tiret pierwsze ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614), nadający art. 3942 § 11 pkt 1 k.p.c. następujące brzmienie: „Zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje także na postanowie-nia tego sądu, których przedmiotem jest: 1) odmowa zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie takiego zwolnienia oraz odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołanie”. Wprowadzenie tej regulacji uzasadniono w następujący sposób: „Projektowana zmiana w art. 3942 § 1 i 11 k.p.c. przewiduje poszerzenie katalogu po-stanowień sądu drugiej instancji, na które przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu, o postanowienia o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania i postanowienia o umorze-niu postępowania wywołanego wniesieniem apelacji, postanowienia w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie takiego zwolnienia (pkt 1) […]. Celem projek-towanych zmian jest wyeliminowanie luki prawnej, która istnieje w zakresie niemożności za-skarżenia powyższych rozstrzygnięć sądu drugiej instancji. […] Zaznaczyć należy, że ustawodawca, zmieniając art. 117 § 6 k.p.c. i powierzając rozpoznanie wniosku o ustanowienie adwokata (radcy prawnego) z urzędu w postępowaniu apelacyjnym sądowi drugiej instancji, jednocześnie zagwarantował możliwość poddania roz-strzygnięcia o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołania kon-troli w trybie zażalenia poziomego. Brak takiej gwarancji w odniesieniu do rozstrzygnięcia o odmowie zwolnienia od opłaty sądowej od apelacji nie znajduje racjonalnych podstaw i wydaje się być pominięciem ustawodawczym. Zwrócić trzeba także uwagę, że obecnie na postanowienie w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych lub cofnięcie takiego zwolnienia wydane przez sąd pierwszej instancji przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu (art. 3941a § 1 pkt 1 k.p.c.). »Przeniesienie« weryfikacji formalnej i fiskalnej apelacji do sądów drugiej instancji, zdaniem projektodawcy, rodzi konieczność umożliwienia stronie za-skarżenia tego rodzaju rozstrzygnięć wydanych przez sąd drugiej instancji, a w konsekwencji – biorąc pod uwagę kompetencje referendarza w tego typu sprawach – także orzeczeń refe-rendarza sądowego. Nie uszło bowiem uwagi projektodawcy, że w chwili obecnej istnieją wątpliwości, czy na postanowienie referendarza sądowego o odmowie zwolnienia od opłaty od apelacji wydane w sądzie drugiej instancji przysługuje na podstawie art. 39822 § 1 k.p.c. skarga (pytanie prawne do Sądu Najwyższego, sygn. akt III CZP 80/20). Nie wydaje się rów-nież zasadne, aby kontrola w przedmiocie odmowy zwolnienia od opłaty od apelacji była moż-liwa jedynie na wniosek mający podstawę w art. 380 k.p.c., a co za tym idzie, dopiero przy okazji rozpoznawania zażalenia (skargi) na odrzucenie apelacji z przyczyny jej nieopłacenia” (s. 32-33 uzasadnienia do rządowego projektu z 27 września 2022 r. ustawy o zmianie ustawy OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 11 – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Sejm RP IX kad., druk sej-mowy nr 2650). W tym kontekście normatywnym wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w niniejszej sprawie było tym bardziej wskazane. Z powyższych przyczyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego. Zdanie odrębne sędziego TK Krystyny Pawłowicz do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 lipca 2023 r., sygn. akt SK 81/22 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), zgłaszam zdanie odrębne do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 2023 r. w sprawie o sygn. akt SK 81/22. Uważam, że w niniejszej sprawie, w której TK wydał postanowienie o umorzeniu postępowania, sprawa powinna zostać umorzona z powodu braku legitymacji skargowej podmiotu skarżącego. Zgodnie z brzmieniem art. 79 ust. 1 Konstytucji: „Każdy, czyje konstytucyjne wol-ności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta-tecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytu-cji”. Cytowany przepis znajduje się w rozdziale II Konstytucji, zatytułowanym: „Wolno-ści, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”. Zatem – zachowując konsekwencję termino-logiczną – wyrażenie: „każdy” użyte w art. 79 ust. 1 Konstytucji należy rozumieć jako: „każ-dy człowiek i obywatel”. Rozszerzanie pojęcia „każdy” na osoby prawne lub inne podmioty niebędące „człowiekiem i obywatelem”, zgodnie z dyrektywą wykładni systemowej Konsty-tucji, jest nieuprawnione. Wykładnia historyczna art. 79 ust. 1 Konstytucji prowadzi do jednoznacznego wnio-sku, że wolą ustrojodawcy było nadanie wyrażeniu „każdy” wyłącznie znaczenia obejmujące-go każdego człowieka i obywatela. Analiza stenogramów dyskusji w toku prac przygotowaw-czych Konstytucji dotyczących przedmiotowej regulacji nie pozostawia żadnych wątpliwości co do woli ustrojodawcy. W toku dyskusji nie pojawiło się żadne inne rozumienie wyrażenia „każdy” niż każdy człowiek i obywatel (zob. tomy: VIII, X, XI, XVIII, XXXVIII, XLIV Biu-letynu KKZN). Wyrażenie „każdy” zostało przez ustrojodawcę dookreślone poprzez słowa: „czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. Stanowi to dodatkowe potwier-dzenie woli ustrojodawcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie człowiekowi i obywa-telowi. Konstytucyjne wolności lub prawa przysługują bowiem, zgodnie z tytułem rozdziału II Konstytucji, właśnie człowiekowi i obywatelowi. Dodatkowe potwierdzenie intencji ustro-jodawcy wynika z treści art. 30 Konstytucji, zgodnie z którym źródłem wolności i praw czło-wieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka. Zakładając racjonalność ustrojodawcy, nie sposób uznać w tym kontekście, że za-mierzał przyznać legitymację skargową także innym podmiotom, niebędącym osobami fi- OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 12 zycznymi. Gdyby rzeczywiście zamierzał przyznać legitymację skargową innym podmiotom niż człowiek i obywatel, to zapewne uczyniłby to expressis verbis. Analiza treści art. 93 ust. 2 Konstytucji („Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów”) prowadzi do wniosku, że ustrojodawca rozróżnia pojęcie obywateli od osób prawnych i innych podmio-tów. Gdyby nie rozróżniał, zastosowałby wyrażenie „każdy”. Zakładając racjonalność ustro-jodawcy w zakresie konsekwencji terminologicznej, nie sposób przyjąć, że w jednym przepi-sie zbiorczo określa wszystkie podmioty (zarówno obywateli jak i osoby prawne oraz inne podmioty) wyrażeniem „każdy”, a w innym przepisie tego samego aktu normatywnego doko-nuje precyzyjnego rozróżnienia tych podmiotów. Analiza np. art. 203 czy art. 216 ust. 2 Kon-stytucji pozwala na stwierdzenie, że ilekroć ustrojodawca ma taki zamiar, to precyzuje, o ja-kie podmioty mu chodzi poprzez konkretne nazwanie tych podmiotów. Na poziomie ustawowym odzwierciedleniem woli ustrojodawcy, aby legitymację skargową przyznać jedynie osobom fizycznym, jest art. 80 u.o.t.p.TK normujący możliwość zastrzeżenia nieujawniania danych osobowych skarżącego. Dane osobowe niewątpliwie ma tylko osoba fizyczna, nie zaś podmiot zbiorowy. Analiza wypowiedzi doktryny, w szczególności w formie komentarzy do art. 79 ust. 1 Konstytucji, prowadzi do wniosku, że w komentarzach tych podkreśla się fakt umiesz-czenia art. 79 ust. 1 Konstytucji w rozdziale II normującym kwestie wolności, praw i obo-wiązków człowieka i obywatela, z czego zdaniem przedstawicieli doktryny jednoznacznie wynika, że „pojęcie «każdy» użyte w tym rozdziale, jeśli nic innego z przepisu nie wynika, odnosi się właśnie do każdej osoby fizycznej” (J. Trzciński, M. Wiącek, komentarz do art. 79 Konstytucji, w: L. Garlicki, M. Zubik (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komen-tarz, t. II, Warszawa 2016, s. 896-897). Jednakże doktryna rozszerza pojęcie „każdy” na inne podmioty niebędące osobami fizycznymi. Początkowo takiemu rozszerzaniu nie towarzyszyła wnikliwa argumentacja, lecz niejako automatycznie stwierdzano, że legitymację skargową należy również przyznać podmiotom zbiorowym. Przykładowo można tu wskazać wypo-wiedź L. Garlickiego, który stwierdził, że „podmiotem prawa występowania ze skargą kon-stytucyjną jest „każdy”. Oznacza to ujęcie skargi jako prawa człowieka, a nie obywatela, co jest zdecydowanie trafne, bo szereg praw i wolności konstytucyjnych też jest w taki sposób ujętych. Podmiotami uprawnionymi mogą być przy tym nie tylko osoby fizyczne, ale też or-ganizacje, stowarzyszenia, partie polityczne, inne osoby prawne prawa cywilnego, a może nawet – prawa publicznego, o ile tylko mogą być podmiotami określonych praw czy wolno-ści, o których mowa w konstytucji. Punktem wyjścia dla określenia podmiotowego zakresu skargi konstytucyjnej jest bowiem określenie podmiotowego zakresu konstytucyjnych praw i wolności” (L. Garlicki, Trybunał Konstytucyjny w projekcie Komisji Konstytucyjnej Zgroma-dzenia Narodowego, „Państwo i Prawo” 1996, nr 2, s. 13-14. Zgodnie z informacją zamiesz-czoną na s. 3: „Artykuł stanowi dopracowaną wersję referatu przedstawionego w dniu 10 I 1996 na Zgromadzeniu Ogólnym TK i przyjmujący za podstawę stan prac nad projektem Komisji Konstytucyjnej z dnia 6 XII 1995. Opinie i poglądy przedstawione w artykule wyra-żają wyłącznie stanowisko jego autora”). W miarę upływu czasu i utrwalania się praktyki rozszerzania zakresu podmiotowego skargi konstytucyjnej, w komentarzach do art. 79 ust. 1 Konstytucji artykułowano stosowną argumentację (zob. J. Trzciński, M. Wiącek, komentarz do art. 79 Konstytucji, dz. cyt., s. 897-898). Chociaż w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, praktycznie od początku orzekania w sprawach zainicjowanych skargą konstytucyjną, utrwaliło się rozszerzające ro-zumienie wspomnianego wyrażenia „każdy” jako obejmującego nie tylko osoby fizyczne, lecz także osoby prawne, to jednak nie towarzyszy temu wnikliwsze uzasadnienie prawne. Co więcej, problem ten nigdy nie był przedmiotem głębszej analizy Trybunału Konstytucyjnego. Przyznanie legitymacji skargowej podmiotom niemającym statusu „człowieka i obywatela” OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 13 następowało i nadal następuje niemal automatycznie, prawem wcześniejszej praktyki orzecz-niczej. Orzekając w sprawie pierwszej skargi konstytucyjnej, w której podmiotem skarżą-cym była spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Trybunał (w składzie pięciu sędziów) – i tylko przy okazji analizy zasady równości – błędnie wywiódł, że podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi jest nie tylko osoba fizyczna, lecz także osoba prawna. Stwierdził mia-nowicie, co następuje: „Z użytych przez ustrojodawcę określeń odnoszących się do zakresu podmiotowego konstytucyjnych wolności, praw i obowiązków najszerszy zakres mają nie-wątpliwie takie określenia jak «wszyscy» (w użyciu rzecz. «ogół osób» – Słownik języka polskiego, Warszawa 1984, t. III, s. 776), «nikt» («żaden człowiek, żadna osoba» – Słownik języka polskiego, Warszawa 1984, t. II, s. 379) i «każdy» (w użyciu rzeczowym «każdy po-szczególny człowiek» – Słownik języka polskiego, Warszawa 1984, t. I, s. 906). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego w obecnym składzie, skoro ustrojodawca użył w nowej Konsty-tucji RP, w odniesieniu do zakresu podmiotowego zasady równości, określeń «wszyscy» i «nikt», a nie innych stosowanych w tekście konstytucji określeń (np. «obywatel», «czło-wiek»), nie można twierdzić, jak to miało miejsce pod rządami art. 67 ust. 2 przepisów kon-stytucyjnych, że zasada ta stosuje się dzisiaj jedynie do obywateli. Przyjąć raczej należy, że zakres podmiotowy zasady równości rozciągnięty został w art. 32 na «ogół osób», objął więc tak osoby fizyczne jak i prawne. Umieszczenie przepisu wyrażającego zasadę równości w rozdziale II konstytucji zatytułowanym «Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywa-tela» nie może mieć tutaj rozstrzygającego znaczenia. Skoro bowiem przepis konstytucji z językowego punktu widzenia nie budzi wątpliwości, argumentum a rubrica (argument od-wołujący się do systematyki ustawy zasadniczej) powinien ustąpić. Poza tym w odniesieniu do postanowień Konstytucji RP w doktrynie został wyrażony pogląd, że np. określenie «każ-dy» w kontekście art. 79 ust. 1, zamieszczonego również w jej rozdziale II, a stanowiącego, że: «każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo (...) wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego (...)», powinno być rozumiane szeroko, co pozwala np. na nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fi-zyczną, ale także osobę prawną” (wyrok TK z 24 lutego 1999 r., sygn. SK 4/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 24). Trybunał Konstytucyjny w dalszej części swego uzasadnienia argumentował, że: „[k]westia zakresu podmiotowego zasady równości wyrażonej w art. 32 nabiera szczególnego znaczenia przy orzekaniu w sprawach skarg konstytucyjnych. Z jednej strony bowiem termin «każdy» użyty w art. 79 ust. 1 nie budzi wątpliwości w tym sensie, że obejmuje on nie tylko osoby fizyczne, ale także osoby prawne. Gdyby teraz – z drugiej strony przyjąć, że podmioty korzystające z legitymacji do wszczęcia postępowania na skutek skargi konstytucyjnej należy traktować inaczej w zakresie równości wobec prawa, to takie rozumienie omawianej zasady mogłoby budzić poważne wątpliwości” (tamże). W kontekście zacytowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego należy zwrócić uwagę, że nawet na gruncie przytoczonych słownikowych znaczeń przez termin „każdy” ro-zumie się „każdy poszczególny człowiek”. Wbrew temu, przytoczonemu przez siebie rozu-mieniu słownikowemu, pięcioosobowy skład Trybunału Konstytucyjnego, orzekający w sprawie o sygn. SK 4/98, stwierdził, że zakres terminu „każdy” obejmuje każdą osobę fi-zyczną i każdą osobę prawną, a należy zignorować argumentum a rubrica. Nie sposób zgo-dzić się z takim rozumowaniem. Nie jest argumentem prawnym okoliczność utylitarna, że rozszerzająca wykładnia uzasadniona jest tym, iż szerokie rozumienie terminu „każdy” „pozwala np. na nadanie dal-szego biegu skardze konstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fizyczną, ale także przez osobę prawną”. Nie sposób przy tej okazji nie zauważyć, że w obowiązującej Konstytucji brak jest analogicznych do przewidzianych dla „człowieka i obywatela” procedur, które OTK ZU A/2023 SK 81/22 poz. 66 14 w zbliżony sposób pozwalałyby na ochronę praw podmiotów zbiorowych. Nie jest jednak dobrym rozwiązaniem w tej sytuacji wtłaczanie niejako „na siłę” podmiotów zbiorowych w procedury przewidziane dla „człowieka i obywatela”. Oznaczałoby to w praktyce pozakon-stytucyjne przyznanie tym podmiotom zbiorowym de facto praw i wolności zastrzeżonych konstytucyjnie tylko dla „człowieka i obywatela”. W istocie zamazuje to, a nawet niszczy, sens skargi konstytucyjnej. Tylko odpowiednia zmiana przepisów konstytucyjnych mogłaby odpowiedzieć na wynikającą z praktyki potrzebę objęcia ochroną podmiotów zbiorowych za pomocą skargi konstytucyjnej. Gdyby został poszerzony zakres podmiotowy skargi poprzez wskazanie konkretnych podmiotów, którym przysługuje legitymacja skargowa, wówczas w sposób jednoznaczny usunęłoby to wątpliwości co do tej kwestii. W obecnym stanie prawnym Trybunał Konstytucyjny powinien zwrócić uwagę na możliwość szerszego wykorzystania możliwości wnoszenia wniosku przez podmioty określo-ne w art. 191 Konstytucji. W wielu wypadkach pozwalałoby to na uruchomienie trybu kontro-li przed Trybunałem bez konieczności uciekania się do skargi konstytucyjnej. Rozwiązanie problemu braku procedur przeznaczonych dla podmiotów zbiorowych analogicznych do skargi konstytucyjnej czeka na swe pilne rozwiązanie, np. przez konstytu-cyjne rozszerzenie jej zakresu podmiotowego. Ma to swoje znaczenie wobec znacznej liczby skarg konstytucyjnych wnoszonych do Trybunału Konstytucyjnego przez podmioty zbiorowe. W obecnej sytuacji sam Trybunał przyznaje zdolność skargową osobom prawnym, ale jest zmuszony do każdorazowego decydowania, którym osobom prawnym przyznać tę zdolność, a którym tej zdolności odmówić. Zgodnie z wykształconą praktyką orzeczniczą Trybunał Konstytucyjny zasadniczo przyznaje taką zdolność podmiotom prywatnym, a odmawia pod-miotom publicznym, czym w praktyce tworzy pozakonstytucyjną procedurę rozróżniania podmiotów legitymowanych i nielegitymowanych do wniesienia skargi konstytucyjnej. Ana-liza orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do kwestii legitymacji skargo-wej podmiotów zbiorowych prowadzi do wniosku, że na tym tle niejednokrotnie ujawniała się różnica zdań, w szczególności co do legitymacji skargowej podmiotów publicznych. Aby uzasadnić możliwość przyznania legitymacji skargowej podmiotom publicznym, zaczęto do-konywać rozróżnienia na sferę imperium i sferę dominium tych podmiotów. To jeszcze bar-dziej komplikuje kwestię decyzji, któremu podmiotowi przyznać legitymację skargową, a któremu jej odmówić. Ze względu na brak podstawy prawnej, a jedynie powoływanie się na wypracowywane w orzecznictwie kryteria, za pomocą których przyznawana jest lub nie jest przyznawana legitymacja skargowa podmiotom prawa publicznego, może dochodzić do nie-równego traktowania tych podmiotów. W sytuacji podmiotów zbiorowych, w tym osób prawnych, za jedynych uprawnio-nych do wniesienia skargi konstytucyjnej można by uznać osoby fizyczne, będące właścicie-lami akcji, udziałów, wkładów itp. indywidualnych tytułów prawnych. I tylko takie osoby mogłyby w zgodzie z Konstytucją – o ile udowodnią, że ostateczne decyzje podjęte wobec tych podmiotów zbiorowych, w których posiadają tytuły prawne, naruszają ich wolności i prawa konstytucyjne – wnieść skargę konstytucyjną. Konieczna jest w tym wypadku jednak odpowiednia zmiana przepisów konstytucyjnych, które powinny taką możliwość przewidy-wać. W obecnym stanie prawnym jest to niemożliwe. Biorąc pod uwagę powyższe uważam, że Trybunał powinien stwierdzić, iż skarżąca nie posiada legitymacji skargowej, czego skutkiem jest konieczność umorzenia niniejszego postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK w związku z art. 79 ust. 1 Konstytu-cji z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. Z tych względów zgłosiłam zdanie odrębne.