SK 87/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 lutego 2025 r. Pozycja 18 WYROK z dnia 29 stycznia 2025 r. Sygn. akt SK 87/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Jakub Stelina – sprawozdawca Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 stycznia 2025 r., połączonych skarg konstytucyjnych: 1) M.J. o zbadanie zgodności: a) art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, b) art. 175 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, c) art. 258 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjny-mi z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, 2) spółki […] sp. z o.o. z siedzibą w T. o zbadanie zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego z art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, o r z e k a: Art. 175 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.) jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 2 Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło większością głosów. UZASADNIENIE I 1. M.J. (dalej: skarżący) 5 listopada 2018 r. (data nadania) wniósł do Trybunału Kon-stytucyjnego skargę konstytucyjną, która (w zakresie, w jakim Trybunał Konstytucyjny nadał jej dalszy bieg) dotyczyła badania zgodności: a) art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, b) art. 175 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, c) art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Postanowieniem z marca 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrze-niu zażalenia skarżącego na postanowienie Prezydenta Miasta ze stycznia 2017 r. w przed-miocie stanowiska wierzyciela dotyczącego zgłoszonych przez zobowiązanego (czyli skarżą-cego) zarzutów na postępowanie egzekucyjne, utrzymało je w mocy. Skarga na powyższe rozstrzygnięcie, którą wniósł skarżący, została odrzucona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny (dalej: WSA) w postanowieniu z czerwca 2017 r. W piśmie z lipca 2017 r. skarżący wystąpił do WSA z wnioskiem „o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem zaskarżenia do NSA orzeczenia WSA z dnia 14 czerwca 2017 r.”. Postanowieniem z września 2017 r. referendarz sądowy WSA oddalił powyższy wniosek. W piśmie z października 2017 r. skarżący złożył skargę na postanowienie referenda-rza sądowego z września 2017 r. Postanowieniem z listopada 2017 r. WSA utrzymał zaskar-żone postanowienie w mocy. Na postanowienie WSA z listopada 2017 r. skarżący, w sporzą-dzonym przez siebie piśmie z grudnia 2017 r., złożył zażalenie. Postanowieniem ze stycznia 2018 r. WSA odrzucił zażalenie jako niedopuszczalne, albowiem obowiązujące przepisy pra-wa nie przewidywały możliwości złożenia zażalenia. W sporządzonym przez siebie piśmie z grudnia 2017 r. skarżący wniósł skargę kasa-cyjną na postanowienie WSA z czerwca 2017 r. Postanowieniem z marca 2018 r. WSA od-rzucił skargę kasacyjną, gdyż nie została ona sporządzona przez profesjonalnego pełnomoc-nika. Na postanowienie WSA z marca 2018 r. skarżący, w sporządzonym przez siebie piśmie z marca 2018 r., złożył zażalenie. Postanowieniem z maja 2018 r. WSA odrzucił zażalenie, ponieważ nie zostało ono sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika. Odpis tego orze-czenia został doręczony skarżącemu 12 czerwca 2018 r. W piśmie z czerwca 2018 r. skarżący wniósł do sądu rejonowego swojego miejsca zamieszkania wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi kon-stytucyjnej na postanowienie WSA z maja 2018 r. Postanowieniem z lipca 2018 r. referendarz sądowy w sądzie rejonowym oddalił po-wyższy wniosek, uznawszy sytuację majątkową skarżącego za niewskazującą na konieczność OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 3 uzyskania przez niego pomocy w ramach tzw. prawa ubogich. W piśmie z lipca 2018 r. skar-żący złożył skargę na powyższe postanowienie. Postanowieniem z 3 września 2018 r. Sąd Rejonowy w T. utrzymał w mocy zaskarżo-ne postanowienie z lipca 2018 r. Odpis tego orzeczenia został doręczony skarżącemu 27 września 2018 r. 1.2. W skardze konstytucyjnej skarżący podniósł, że normy wywodzone z art. 123 § 2 k.p.c. oraz art. 258 § 1 p.p.s.a. naruszają prawo do sądu w zakresie, w jakim dotyczą orze-kania o prawach lub wolnościach konstytucyjnych (skorzystanie z prawa ubogich przy wnie-sieniu – odpowiednio – skargi konstytucyjnej albo skargi kasacyjnej) przez urzędników są-dowych. Zdaniem skarżącego, niezgodne z ustawą zasadniczą jest również „powierzenie funkcji odwoławczej temu samemu sądowi, który orzekał w sprawie po raz pierwszy”. Art. 175 § 1 p.p.s.a. skarżący zarzucił naruszenie prawa do sądu i prawa do dwuinstancyjnego postępowania, ponieważ przepis ten – wprowadzając przymus adwokacko-radcowski w po-stępowaniu przed sądem administracyjnym drugiej instancji – „faktycznie zamknął drogę sądową do instancji odwoławczej w sprawach «drobnych» w których wartość przedmiotu sporu jest niska”, gdyż „[k]oszt skorzystania z usługi adwokackiej przekracza w sprawach drobnych koszt wartość przedmiotu sporu”. 2. […] spółka z o.o. z siedzibą w T. (dalej: spółka lub skarżąca spółka) 19 czerwca 2017 r. (data nadania) wniosła do Trybunału Konstytucyjnego skargę konstytucyjną, która (w zakresie, w jakim Trybunał Konstytucyjny nadał jej dalszy bieg) dotyczyła badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 2.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skarżąca spółka, w piśmie skierowanym do sądu rejonowego, wniosła o zmianę lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej. Sąd rejonowy postanowieniem z marca 2017 r. oddalił wniosek o zmianę ustanowionego pełno-mocnika. Następnie, referendarz sądowy w sądzie rejonowym postanowieniem z marca 2017 r. oddalił wniosek o ustanowienie nowego pełnomocnika. Na powyższe postanowienie skarżąca spółka złożyła skargę. Sąd rejonowy utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. 2.2. Zdaniem skarżącej spółki, zaskarżone przepisy naruszają dyspozycję art. 32 ust. 1 Konstytucji, ponieważ odmiennie regulują prawo do obrony osób ubogich oraz osób, których majątek pozwala na opłacenie pełnomocnika z wyboru w celu wniesienia skargi kon-stytucyjnej. Spółka wskazała również, że „[o]soba posiadająca środki na ustanowienie pełno-mocnika może po prostu wnieść skargę, która zostanie rozpoznana przez Trybunał Konstytu-cyjny. Osoba uboga, która nie posiada środków na opłacenie pełnomocnika, poddana zostaje formie swoistego rodzaju kontroli prze[z] wniesienie skargi, która to kontrola dokonana zostaje przez osobę nie mającej statusu właściwego (…) dla skargi konstytucyjnej”. W piśmie procesowym z 30 listopada 2017 r. skarżąca spółka podniosła m.in., że „urzędnik sądowy (który nie jest niezawisłym i bezstronnym sądem w rozumieniu Art. 45 ust. 1 Konstytucji) może wydać orzeczenie w przedmiocie żądania strony określonego w Art. 123 § 1 KPC a orzeczenie tego urzędnika sądowego traktowane jest na podstawie Art. 398.23 § 2 KPC jako orzeczenie Sądu II instancji. Sąd I instancji orzekając bowiem w przedmiocie skargi na orzeczenie w/w urzędnika sądowego orzeka jako Sąd II instancji. (…) W konsekwencji uznać należy, że orzeczenie urzędnika z istoty rzeczy musi być trakto- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 4 wane jako orzeczenie Sądu I instancji, choć nie wydaje go osoba mająca jakiekolwiek cechy niezawisłego i bezstronnego sądu”. 3. W związku ze skargą skarżącego, w piśmie z 18 grudnia 2019 r., stanowisko zajął Prokurator Generalny. W jego ocenie postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Try-bunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393, dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na nie-dopuszczalność wydania orzeczenia. Zdaniem Prokuratora Generalnego, skarżący w ogólnie sformułowanym uzasadnieniu nie przywołał argumentów lub dowodów, które wskazywałyby na merytoryczną niezgodność art. 123 § 2 k.p.c. i art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. W szczególności nie wyjaśnił dostatecznie, na czym niezgodność ta miałaby polegać. Ponadto skarżący, w opinii Prokuratora Generalnego, uzasadniając naruszenie 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji przez za-kwestionowany art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c., w ogóle nie odniósł się w treści uzasadnie-nia skargi do wskazanych wzorców kontroli. Niedostatecznie również wyjaśnił sposób naru-szenia wskazanych wzorców kontroli przez art. 175 § 1 p.p.s.a., ponieważ w tej części uza-sadnienia zabrakło precyzyjnego przedstawienia treści prawa wywodzonego z postanowień Konstytucji, które zdaniem skarżącego zostały naruszone przez zaskarżony przepis. Prokurator Generalny wskazał również na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 li-stopada 2019 r. o sygn. SK 6/18 (OTK ZU A/2019, poz. 62), w którym Trybunał orzekł m.in., że art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz że art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referenda-rza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. W ocenie Prokuratora Generalnego, nawet gdyby skarga konstytucyjna spełniła wymogi formalne, należałoby zbadać, czy nie zachodzi negatywna przesłanka proce-sowa wynikająca z zasady ne bis in idem w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 4. W pismach z 30 grudnia 2019 r. oraz 5 marca 2020 r. Rzecznik Praw Obywatel-skich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. W piśmie z 11 marca 2020 r. Prokurator Generalny przedstawił swoje stanowisko w odniesieniu do skargi skarżącej spółki. W jego ocenie, postępowanie w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 k.p.c. oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązują-cym do 6 listopada 2019 r., z art. 45 ust. 1 Konstytucji podlega umorzeniu, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, ze względu na zbędność wydania orzeczenia. W pozostałym zakresie postępowanie podlega umorzeniu, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z uwagi na niedopuszczalność wydania orzeczenia. Prokurator Generalny zauważył, że skarżąca spółka nie przedstawiła uzasadnienia zarzutu naruszenia przez zaskarżone regulacje zasady niedyskryminacji wywodzonej z art. 32 ust. 2 Konstytucji. W uzasadnieniu skargi, zdaniem Prokuratora Generalnego, zabrakło rów-nież określenia, która z zasad pochodnych, wywodzonych z art. 2 Konstytucji, została naru-szona i w jaki sposób doszło do tego naruszenia. W ocenie Prokuratora Generalnego w trybie skargi konstytucyjnej nie może stanowić wzorca kontroli przywołany przez skarżącą spółkę art. 10 ust. 2 Konstytucji, który wyraża zasadę ustrojową. Takim wzorcem kontroli nie może być również wskazany w petitum skargi art. 190 ust. 5 Konstytucji „określający sposób «za-padalności» orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego”. Odnosząc się natomiast do zarzutu naru- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 5 szenia art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie Konstytucji, powołanego jako samodzielny wzorzec kon-troli, Prokurator Generalny stwierdził, że ów wzorzec z jednej strony nie został powiązany z konkretnym prawem podmiotowym skarżącej spółki, z drugiej zaś skarżąca spółka nie uza-sadniła sposobu naruszenia istoty jej praw konstytucyjnych. Prokurator Generalny podniósł również, że 20 listopada 2019 r. Trybunał Konstytu-cyjny, ze skargi skarżącej spółki, wydał wyrok o sygn. SK 6/18, w którym rozpoznał jedno-znacznie zarzuty skierowane wobec art. 123 § 2 i art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie dotyczącym przyznania pomocy prawnej z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej, uznając te przepisy za zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Prokurator stwierdził zatem, że procedowanie w niniejszej sprawie skargi konstytucyjnej opartej na tych samych zarzutach jest niecelowe. 6. W piśmie z 23 grudnia 2020 r. stanowisko w imieniu Sejmu zajął Marszałek Sej-mu, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność i zbędność wydania wyroku. W ocenie Sejmu, spośród przywołanych przez skarżącą spółkę wzorców kontroli je-dynym dopuszczalnym w trybie skargi konstytucyjnej i jednocześnie adekwatnym do podno-szonych problemów konstytucyjnych jest art. 45 ust. 1 Konstytucji statuujący prawo do sądu w aspekcie prawa do rozpoznania sprawy przez sąd jako organ o konstytucyjnie określonej charakterystyce. Jednocześnie Sejm zauważył, że skarżąca spółka w wyroku o sygn. SK 6/18 otrzymała już „wypowiedź orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego rozstrzygającą w sposób powszechnie obowiązujący i ostateczny wątpliwości konstytucyjne co do zgodności zaskar-żonych przepisów z art. 45 ust. 1 Konstytucji”, co oznacza ziszczenie się ujemnej przesłanki procesowej res iudicata w zakresie oceny zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W odniesieniu do skargi skarżącego, Sejm podniósł na wstępie, że skarżący, przywo-łując rozmaite konfiguracje wzorców kontroli, nie wyjaśnił w uzasadnieniu przyczyn zasto-sowania takiego zabiegu, jak również nie wskazał argumentacji na uzasadnienie tak stawia-nych zarzutów. Skarżący nie uzasadnił w sposób dostateczny zarzutu naruszenia przez art. 175 § 1 p.p.s.a. zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego ani konstytucyjnego prawa do sądu, które stanowi wzorzec pomocniczy względem zasady dwuinstancyjności (art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji). Sejm podniósł przy tym, że art. 176 ust. 1 Konstytucji nie kreuje prawa podmiotowego strony i nie może zostać powołany jako wzorzec w skardze konstytucyjnej. Uzasadnienie zarzutu niekonstytucyjności art. 258 § 1 p.p.s.a. również nie spełnia wymogów prawidłowego uzasadnienia zarzutu podnoszonego w ramach skargi konstytucyjnej. Trudno jest, zdaniem Sejmu, przyporządkować w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości konkretne fragmenty wywodu skarżącego do po-szczególnych zarzutów. Nawet w wypadku potraktowania wywodów skarżącego jako łączne uzasadnienie zarzutów niekonstytucyjności przepisów przyznających referendarzom sądo-wym kompetencje orzecznicze zarówno w postępowaniu cywilnym (art. 123 § 2 k.p.c.), jak i sądowoadministracyjnym (art. 258 § 1 p.p.s.a.), to różnice w statusie prawnym asesorów sądowych oraz referendarzy sądowych sprawiają, że przywołane przez skarżącego w skardze wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego wydają się być nieadekwatne w kontekście statusu prawnego referendarzy sądowych. Sejm zauważył również, że w wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał dokonał oceny kon-stytucyjności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązują-cym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, a zatem w tym zakresie skargi skarżą-cego zachodzi negatywna przesłanka procesowa ne bis in idem. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 6 II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) Trybunał mo-że rozpoznać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie sta-nowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia. Trybunał Konstytucyjny uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełnio-na. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot zaskarżenia. Kontrola konstytucyjności w niniejszej sprawie została zainicjowana skargami konsty-tucyjnymi: spółki […] sp. z o.o. (dalej: spółka lub skarżąca spółka) oraz M.J. (dalej: skarżą-cy), które ze względu na tożsamość przedmiotową zostały przekazane do wspólnego rozpo-znania w zakresie następujących przepisów: 1) art. 123 § 2 i art. 39823 § 2 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko-deks postępowania cywilnego (ówcześnie Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 1568; dalej: k.p.c.); 2) art. 175 § 1 oraz art. 258 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępo-waniu przed sądami administracyjnymi (ówcześnie Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm., obec-nie: Dz. U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Zaskarżone przepisy procedury cywilnej dotyczą uprawnienia referendarza sądowego do orzekania w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesie-nia skargi konstytucyjnej (art. 123 § 2 k.p.c.) oraz kwestii rozpatrywania skarg na postano-wienia referendarza sądowego w przedmiocie ustanowienia lub odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu przez sąd (art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. w brzmieniu obowiązu-jącym do 6 listopada 2019 r.). Zaskarżone przepisy procedury sądowoadministracyjnej obej-mują z kolei kwestie przymusu adwokacko-radcowskiego w odniesieniu do skargi kasacyjnej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (art. 175 § 1 p.p.s.a.) oraz uprawnienia referendarza sądowego do orzekania w przedmiocie ustanowienia pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyj-nego (art. 258 § 1 p.p.s.a.). 2. Dopuszczalność merytorycznego rozpoznania sprawy. Przed przystąpieniem do oceny konstytucyjności zaskarżonych przepisów Trybunał miał obowiązek zbadać, czy wniesione skargi konstytucyjne spełniały wszystkie wymagania formalne warunkujące ich merytoryczne rozpoznanie. Na każdym etapie postępowania skar-gowego niezbędna jest bowiem kontrola, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek wy-dania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postępowania w całości lub w części. Co więcej, zakończenie etapu wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej nie wyklucza dalszej oceny formalnych warunków jej wniesienia na kolejnym etapie postępowania. W szczególno-ści „[p]ostanowienie o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania przez odpowiedni skład Trybunału nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpa-trzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępowania, czy merytoryczna ocena zarzutów określonych w badanej skardze konstytucyjnej jest w ogóle dopuszczalna (…). Trybunał rozpoznając sprawę nie jest związany stanowiskiem zajętym w zarządzeniu OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 7 lub postanowieniu zamykającym wstępne rozpoznanie (…). Kontrolując istnienie pozytyw-nych oraz brak ujemnych przesłanek procesowych Trybunał może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postanowieniu wydanym na etapie wstępnego rozpoznania konkretnej skargi konstytucyjnej” (postanowienie TK z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). 2.1. Po pierwsze, zasadą w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym jest ba-danie przepisów obowiązujących, a zatem w brzmieniu aktualnym na dzień wydania orzecze-nia. Co do zasady zatem Trybunał Konstytucyjny umarza postępowanie, jeżeli akt normatyw-ny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał, stosownie do art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organi-zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Wyjątkiem, kiedy w opisywanym wyżej wypadku nie dochodzi do umo-rzenia postępowania przez Trybunał, jest sytuacja, w której wydanie orzeczenia w postępo-waniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wol-ności i praw (art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK). Trybunał Konstytucyjny dostrzegł, że zaskarżony art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. został znowelizowany 7 listopada 2019 r., a zatem po wniesieniu skarg konstytucyjnych na-dano mu całkowicie nową treść, dotychczasową przenosząc (w nowej redakcji) do art. 39823 § 3 k.p.c. (zob. art. 1 pkt 148 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postę-powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1469). W rezultacie, kwestio-nowane zasady orzekania przez sąd rejonowy jako sąd drugiej instancji w sprawie skarg na postanowienia referendarzy w sprawach dotyczących przyznawania pomocy prawnej z urzędu w obecnym stanie prawnym są zawarte w innych jednostkach redakcyjnych niż wskazane w skargach konstytucyjnych. Pomimo omówionych zmian prawnych, Trybunał uznał na tym etapie weryfikacji, że kontrola zaskarżonego art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. – w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. może być dopuszczalna, ponieważ podniesione pro-blemy konstytucyjne w praktyce dotyczą nadal materialnie obowiązujących (lecz już na mocy innych przepisów) zasad korzystania z istotnych praw konstytucyjnych, w tym zwłaszcza wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu (zob. wyrok TK z 20 listopada 2019 r., sygn. SK 6/18, OTK ZU A/2019, poz. 62). 2.2. Trybunał Konstytucyjny zwrócił szczególną uwagę, że skarga konstytucyjna jest środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw, a przesłanki jej wniesienia oraz mery-torycznego rozpoznania zostały uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a uszczegółowione w art. 53 u.o.t.p.TK. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolno-ści lub prawa zostały naruszone, ma prawo – na zasadach określonych w ustawie – wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta-tecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie zwracał uwagę na trzy prze-słanki warunkujące wniesienie i merytoryczne rozpoznanie skargi, które mają konstytutywne znaczenie. „Pierwsza, to naruszenie określonych w Konstytucji wolności lub praw, których podmiotem jest skarżący. Druga dotyczy uzyskania ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej rozstrzygającego o tych wolnościach lub prawach skarżącego. Trze-cia natomiast wymaga wykazania, że to ustawa lub inny akt normatywny, będące podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżącego, stanowią źródło naruszenia jego wolności lub praw” (postanowienie TK z 28 stycznia 2015 r., sygn. SK 15/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 10). OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 8 Skuteczne wszczęcie kontroli konstytucyjności w trybie skargi konstytucyjnej wyma-ga zatem wskazania wzorców kontroli wyrażających konstytucyjnie gwarantowane wolności lub prawa podmiotowe. 2.3. Skarżąca spółka w skardze konstytucyjnej (w zakresie, w jakim Trybunał nadał dalszy bieg skardze) poddała ocenie Trybunału Konstytucyjnego art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.), wskazując, co trafnie zauważył Sejm, liczne wzorce kontroli w różnych konfiguracjach, których dopusz-czalność wymaga szczegółowego przeanalizowania (art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostat-nie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji). Wskazany jako wzorzec kontroli art. 10 ust. 2 Konstytucji wymienia organy wchodzą-ce w skład władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Przepis ten nie wyraża kon-stytucyjnie gwarantowanych praw podmiotowych czy wolności, a zatem nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w trybie skargi konstytucyjnej. Przywołany art. 190 ust. 5 Konstytucji określa natomiast sposób procedowania przez Trybunał Konstytucyjny, wskazując, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zapadają większością głosów. Przepis ten nie może zatem stanowić samodzielnego wzorca kontroli w trybie skargowym, ponieważ nie wyraża żadnej wolności czy prawa podmiotowego. Skar-żąca spółka przywołała ten przepis nie tylko jako samodzielny wzorzec kontroli, lecz także ujęty związkowo w różnych konfiguracjach, tj. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1, czy art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5. Skarga konstytucyjna nie zawierała jednak uzasadnienia w tym zakresie. Skarżąca spółka jako samodzielny wzorzec kontroli wskazała również art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji. Przepis ten nie został jednak powiązany z konkretnym prawem podmiotowym skarżącej spółki. Trybunał przypomniał w tym miejscu, że zarzut naruszenia zasady proporcjonalności ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych praw i wolności wyra-żonej w art. 31 ust. 3 ustawy zasadniczej zawsze musi być uzupełniony o wskazanie konkret-nej wolności lub konkretnego prawa mających normatywną postać konstytucyjnego prawa podmiotowego. „Treść art. 31 ust. 3 Konstytucji wskazuje na zasadę ochrony w demokra-tycznym państwie takich wartości jak: bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, ochrona środowiska, zdrowia i moralności publicznej oraz wolności i prawa innych osób. Wartości te są zarazem miernikiem zasadności ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wol-ności i praw. Z tak wyraźnego sformułowania cytowanego przepisu wynika wprost niezbęd-ność wskazania prawa lub wolności konstytucyjnej, której nadmierne, nieproporcjonalne ograniczenia podnosi skarżący, co pozwalałoby Trybunałowi Konstytucyjnemu na dokonanie oceny zasadności wskazanych ograniczeń w płaszczyźnie art. 31 ust. 3 Konstytucji” (posta-nowienie pełnego składu TK z 23 stycznia 2002 r., sygn. Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60). Skarżąca spółka jako wzorzec kontroli wskazała również art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna nie zawierała jednak uzasadnienia narusze-nia zasady niedyskryminacji wywodzonej z art. 32 ust. 2 Konstytucji, także w powiązaniu z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Odnosząc się natomiast do powołanego art. 2 Konstytucji jako wzorca pomocniczego do art. 45 ust. 1 Konstytucji, Trybunał stwierdził, że dopuszczalne jest wprawdzie odwołanie się w skardze konstytucyjnej do zasad wyrażonych w art. 2 Konstytucji dla uzupełnienia lub wzmocnienia argumentacji dotyczącej naruszenia praw i wolności statuowanych w innym przepisie konstytucyjnym, jednakże w uzasadnieniu skargi zabrakło jakiegokolwiek wyja-śnienia, w jaki sposób doszło do tego naruszenia. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 9 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że jedynym prawidłowo przywołanym przez skarżącą spółkę wzorcem kontroli w trybie skargi konstytucyjnej był art. 45 ust. 1 Konstytucji. 2.3.1 W tym miejscu należy odnotować, że w wyroku o sygn. SK 6/18, w sprawie ze skargi skarżącej spółki, Trybunał Konstytucyjny dokonał już oceny zaskarżonych art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, orzekając, że art. 123 § 2 k.p.c., „w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzę-du w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytu-cji”, oraz że art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.), „w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie refe-rendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji”. Wymaga zatem rozważenia, czy w analizowanej skardze konstytucyjnej nie zachodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci res iudicata. Niedopuszczalność wydania orzeczenia ze względu na zasadę res iudicata występuje w sytuacjach, w których zaskarżony przepis był już wcześniej przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, a postępowanie zo-stało zainicjowane przez ten sam podmiot. Niezbędne jest zatem występowanie tożsamości zarówno przedmiotowej, jak i podmiotowej rozpatrywanej sprawy. Co do zasady przyjmuje się, że w wypadku stwierdzenia występowania negatywnej przesłanki wydania orzeczenia w postaci res iudicata Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o umorzeniu postępo-wania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) – zob. postanowienie TK z 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19 (OTK ZU A/2020, poz. 72). W wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał już zarzuty skarżącej spółki skierowane względem art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) w zakresie dotyczącym przyznawania pomocy z urzę-du w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej, oceniając te przepisy jako zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jak słusznie zauważył Sejm, analizowana skarga konstytucyjna skarżącej spółki zawierała wprawdzie dodatkowe wzorce kontroli, które nie były przedmiotem roz-strzygnięcia trybunalskiego w wyroku o sygn. SK 6/18, jednakże są to wzorce, które nie mo-gły być skutecznie powoływane w trybie skargowym (art. 10 ust. 2 i art. 190 ust. 5 Konstytu-cji) lub zostały podniesione w sposób nieprawidłowy (art. 31 ust. 3 zdanie drugie, art. 32 ust. 2 Konstytucji). Mając na względzie, że jedynym prawidłowo przywołanym przez skarżą-cą spółkę wzorcem kontroli w trybie skargi konstytucyjnej był art. 45 ust. 1 Konstytucji, a skarżąca spółka otrzymała już w wyroku o sygn. SK 6/18 wypowiedź orzeczniczą Trybuna-łu, która w sposób ostateczny rozstrzygnęła wątpliwości konstytucyjne co do zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopa-da 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny stwierdził wystąpienie ujem-nej przesłanki procesowej w postaci res iudicata w tym zakresie. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Trybunał uznał, że postępowanie w sprawie skargi skarżącej spółki w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 10 ust. 2, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5, art. 190 ust. 5 w związku z art. 2, art. 190 ust. 5 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji podlegało umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2.4. Skarżący w skardze konstytucyjnej (w zakresie, w którym Trybunał Konstytucyj-ny nadał jej dalszy bieg) poddał ocenie Trybunału zgodność art. 175 § 1 p.p.s.a. z art. 45 OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 10 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, a także art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, jak również art. 123 § 2 i art. 39823 § 2 zda-nie drugie k.p.c. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. 2.4.1. W piśmie procesowym z 6 czerwca 2019 r. skarżący wskazał, że orzeczeniem wydanym na podstawie art. 258 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym czynności w zakresie przyzna-nia prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, było postanowienie referendarza sądowego WSA w K. z 14 września 2017 r. (sygn. akt […]). Dodał również, że od wydanego orzeczenia wniósł środek odwoławczy, który postanowieniem z 19 stycznia 2018 r. został odrzucony przez WSA w K. Jednocześnie w tym piśmie skarżący podniósł, że wyczerpał przysługujące mu środki prawne, a ostatecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK „było postanowienie z dnia 12 czerwca 2018 r.”. Na wstępie, Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że postępowanie w sprawie przyzna-nia prawa pomocy jest postępowaniem wpadkowym, a zarazem odrębnym od postępowania zakończonego orzeczeniem odrzucającym skargę kasacyjną. W niniejszej sprawie kwestie dotyczące prawa pomocy były przedmiotem postępowania zakończonego prawomocnym po-stanowieniem WSA w K. z 16 listopada 2017 r. (sygn. akt […]) utrzymującym w mocy po-stanowienie starszego referendarza sądowego WSA w K. z 14 września 2017 r. oddalającego wniosek skarżącego o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. To zatem te orzeczenia, a nie postanowienie WSA w K. z 15 maja 2018 r., sygn. akt […] odrzucające zażalenie skarżącego na postanowienie z 14 marca 2018 r. odrzucające skargę kasacyjną, wskazywane przez skar-żącego jako ostateczne w rozumieniu art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK, zostały wydane na pod-stawie zakwestionowanego w skardze art. 258 § 1 p.p.s.a. Skoro zaś art. 258 § 1 p.p.s.a. nie był podstawą ostatecznego orzeczenia, to analizowana skarga w tym zakresie nie spełniła podstawowej przesłanki wynikającej z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Należy jedocześnie zauważyć, że postanowienie WSA w K. z 16 listopada 2017 r. zo-stało doręczone skarżącemu 18 grudnia 2017 r. W związku z tym, nawet jeśli Trybunał przy-jąłby, że to ono jest orzeczeniem ostatecznym w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, to w tym zakresie doszło do przekroczenia 3 miesięcznego terminu do wniesienia skargi konsty-tucyjnej, o którym mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Postępowanie dotyczące badania zgodności art. 258 § 1 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji podlegało zatem umorzeniu z uwagi na niedo-puszczalność wydania wyroku. 2.4.2. Skarżący, co trafnie zauważył Sejm, przywołał liczne wzorce kontroli w różnych konfiguracjach, nie podając w uzasadnieniu skargi przyczyn zastosowania takiego zabiegu. Skarga konstytucyjna skarżącego nie zawierała dostatecznego uzasadnienia zarzutów niezgod-ności art. 123 § 2 i art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listo-pada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji oraz art. 175 § 1 p.p.s.a. z art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji i w tym zakresie postępowanie podlegało umorze-niu z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. 2.4.3. Mając na uwadze, że w wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny doko-nał już oceny art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązują-cym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, a przepisy te również zostały poddane kontroli Trybunału w skardze skarżącego, wymagało rozważenia, czy w tym zakresie nie za-chodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci zakazu ponownego orzekania o tym samym – ne bis in idem. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 11 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zasada ne bis in idem ma zastoso-wanie w sytuacji, gdy zaskarżony przepis był już przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego oraz gdy postępowanie zainicjował inny podmiot na podstawie tych samych zarzutów niezgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie tożsamości przedmioto-wej – zob. postanowienie TK z 14 grudnia 2022 r., sygn. SK 32/21, OTK ZU A/2023, poz. 7). „Zastosowanie zasady ne bis in idem jest uzasadnione, gdy istnieje wcześniejsze orzeczenie o zgodności badanego przepisu ze wskazanym wzorcem kontroli lub jeżeli Trybunał uznał wskazany wzorzec za nieadekwatny do badania danego przedmiotu kontroli, czyli w sytua-cjach gdy przedmiot badania pozostaje nadal w systemie prawa. Istotne znaczenie dla stwier-dzenia, czy w sprawie aktualizuje się zakaz wynikający z zasady ne bis in idem, ma przy tym treść podniesionego zarzutu. Trybunał Konstytucyjny, co do zasady, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia postępowania z uwagi na zbęd-ność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK)” – postanowienie o sygn. SK 32/21. W wyroku o sygn. SK 6/18 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 123 § 2 k.p.c. „w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji” oraz że art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmie-niu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) „w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpozna-jący skargę na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji”. Trybunał dokonał oceny konstytu-cyjności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji i w tym zakresie wystąpiła zatem negatywna przesłanka procesowa ne bis in idem. Skarga konstytucyjna skarżącego co prawda zawierała dodatkowe zarzuty w zakresie niezgodności zaskarżonych przepisów z art. 45 ust. 1 w związ-ku z art. 2 Konstytucji, ale nie spełniała w tym zakresie wymogów dotyczących uzasadnienia stawianych zarzutów. Co istotne, na tożsamość przedmiotową spraw (zakończonej m.in. wyrokiem TK o sygn. SK 6/18 i niniejszej), a także uzasadnione ich połączenie do wspólnego rozpoznania zwracał uwagę sam skarżący w piśmie procesowym z 6 czerwca 2019 r., wprost wskazując, że „przed-miotem zarzutu wszystkich (…) skarg jest prawo orzekania jako Sąd I instancji przez urzędni-ków sądowych o prawach i wolnościach strony postepowania sądowego. Jest więc to tożsamość zakresowa i merytoryczna skarg zarówno w trzech sprawach […] Spółka z o.o. jak i w niniej-szym postępowani[u]. (…) Z tego względu wydaje się wysoce uzasadnione przyjęcie do rozpo-znania i połączenie niniejszej skargi do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia wraz ze skar-gami pod Sygn. Akt SK 6/18 i SK 13/18 obejmującymi ten sam zakres problemowy funkcjo-nowania wymiaru sprawiedliwości”. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Trybunał Konstytucyjny uznał, że postępowa-nie w sprawie skargi konstytucyjnej skarżącego w zakresie badania zgodności art. 123 § 2 oraz art. 39823 § 2 zdanie drugie k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji podlegało umorzeniu ze względu na zbędność wydania wyroku. 2.5. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że kontrolę konstytucyjności w niniejszej sprawie należało skoncentrować na art. 175 § 1 p.p.s.a. ustanawiającym przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu sądowoadministracyjnym. 3. Ocena konstytucyjności zaskarżonej regulacji. 3.1. Skarżący, jako prawa konstytucyjne, które doznały naruszenia na skutek zastoso-wania zaskarżonego art. 175 § 1 p.p.s.a. w jego indywidualnej sprawie, wskazał prawo do OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 12 sądu wysłowione w art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz prawo do dwuinstancyjnego postępowania sądowego wywodzone z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Uzasadniając zarzuty, skarżący podniósł, że wprowadzony w „postępowaniu admini-stracyjnym przymus adwokacki, ze względu na koszt czynności przed Naczelnym Sądem Ad-ministracyjnym, pozbawia sensu ekonomicznego korzystanie z prawa określonego w [a]rt. 176 ust. 1 Konstytucji. Koszt skorzystania z usługi adwokackiej przekracza w sprawach drobnych koszt wartości przedmiotu sporu. Ustawodawca wprowadzając [w] postepowaniu administra-cyjnym przymus adwokacki faktycznie zamknął drogę sądową do instancji odwoławczej w sprawach «drobnych» w których wartość przedmiotu sporu jest niska”. Wskazał również, przywołując orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, że „[u]stawodawca nie może wprowa-dzać rozwiązań arbitralnych, ograniczających nadmiernie i bez istotnych racji prawa procesowe strony, których realizacja stanowi warunek prawidłowego i sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy. Do naruszenia gwarancji konstytucyjnych związanych z prawem do sądu dochodzi m.in. wówczas, gdy ograniczenie uprawnień procesowych stron (strony) będzie nieproporcjo-nalne dla realizacji takich celów jak zapewnienie większej efektywności postępowania czy szybkości, a jednocześnie uniemożliwiało właściwe zrównoważenie pozycji procesowej stron”. W ocenie skarżącego, wprowadzony w art. 175 § 1 p.p.s.a. przymus adwokacko-radcowski w odniesieniu do skargi kasacyjnej zamyka drogę sądową, ingeruje w prawo do-stępu do sądu w postępowaniu sądowoadministracyjnym, ograniczając tym samym możli-wość wniesienia środków zaskarżenia w sprawach, których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niska. 3.2. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału prawo do sądu wywodzone z art. 45 ust. 1 Konstytucji jest jednym z podstawowych praw człowieka, jak również jedną z fundamentalnych gwarancji praworządności. Konstytucyjne prawo do sądu obejmuje w szczególności: 1) prawo do uruchomienia postępowania przed bezstronnym, niezależnym i niezawi-słym sądem (prawo dostępu do sądu), 2) prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z zasadami jawności i sprawiedliwości, 3) prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów sądowych, 4) prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sądowego (zob. m.in. wyrok TK o sygn. SK 6/18 i powołane tam orzecznictwo). Prawo do sądu w orzecznictwie Trybunału jest rozumiane nie tylko formalnie jako do-stępność drogi sądowej w ogóle, ale również materialnie jako możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej. Gwarancją takiej ochrony jest m.in. takie ukształtowanie warunków realizacji prawa do sądu, które nie prowadzi jednocześnie do ograniczenia możli-wości merytorycznego zbadania zarzutów skarżącego przez sąd (zob. wyrok TK z 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/21, OTK ZU A/2024, poz. 46 i wskazane tam orzecznictwo). Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie zwracał uwagę, również w postępowaniach zai-nicjowanych skargą konstytucyjną, że istotnym elementem prawa do sądu jest prawo do dwu-instancyjnego postępowania sądowego wynikające z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Dwuinstan-cyjność postępowania ma na celu zapobieganie arbitralności i pomyłkom w pierwszej instan-cji (zob. m.in. wyroki TK: o sygn. SK 59/21 oraz z 10 lipca 2000 r., sygn. SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143). W orzecznictwie trybunalskim wskazuje się, że konstytucyjna zasada dwuinstancyjno-ści postępowania sądowego zakłada w szczególności: a) dostęp do sądu drugiej instancji, a zatem przyznanie stronom odpowiednich środ-ków zaskarżenia, które uruchamiają rzeczywistą kontrolę rozstrzygnięć wydanych przez sąd pierwszej instancji; OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 13 b) powierzenie rozpoznania sprawy w drugiej instancji – co do zasady – sądowi wyż-szego szczebla, a w konsekwencji nadanie środkowi zaskarżenia charakteru dewolutywnego; c) odpowiednie ukształtowanie procedury przed sądem drugiej instancji, w taki sposób, aby sąd ten mógł wszechstronnie zbadać rozpoznawaną sprawę oraz wydać meryto-ryczne rozstrzygnięcie (zob. wyrok TK z 31 marca 2009 r., sygn. SK 19/08, OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 29). W wyroku z 12 września 2006 r. o sygn. SK 21/05 (OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 103) Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że ustawodawca, normując postępowanie w drugiej in-stancji, „nie może całkowicie zamykać dostępu do sądu drugiej instancji ani też ustanawiać nieuzasadnionych ograniczeń, które nie odpowiadałyby wymogom określonym w art. 31 ust. 3 Konstytucji”. Trybunał wskazywał również, że „[p]rawo dostępu do sądu drugiej instancji oznacza efektywne prawo do uruchomienia postępowania przed sądem drugiej in-stancji. Ustawodawca ma nie tylko obowiązek stworzyć odpowiedni środek zaskarżenia, ale również uregulować go w taki sposób, aby zainteresowany mógł rzeczywiście uruchomić kontrolę instancyjną. Prawo strony do rozpatrzenia sprawy przez sąd drugiej instancji może być naruszone zarówno bezpośrednio przez wyłączenie możliwości wniesienia apelacji, jak i pośrednio przez ustanowienie takich formalnych warunków wniesienia apelacji, które czyn-ność tę czyniłyby nadmiernie utrudnioną. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyj-nego utrudnienie jest nadmierne, jeżeli spełnienie wymogów formalnych jest bardzo trudne dla strony, a potrzeba ustanowienia tych wymogów nie jest uzasadniona ważnym interesem strony przeciwnej (zob. wyroki: z 12 marca 2002 r., sygn. P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14, s. 204-205; z 1 lutego 2005 r., sygn. SK 62/03, OTK ZU nr 2/A/2005, poz. 11, s. 133). Prawo do uruchomienia postępowania przed sądem drugiej instancji wyklucza także ustana-wianie nadmiernych finansowych ograniczeń wnoszenia środków zaskarżenia i możliwość dyskrecjonalnego odrzucania tych środków przez sąd, które je rozpoznaje” (wyrok TK o sygn. SK 19/08). 3.3. Oceniając zasadność przedstawionych zarzutów, należy zwięźle przypomnieć treść i znaczenie art. 175 § 1 p.p.s.a. Art. 175 § 1 p.p.s.a. ma następującą treść: „Skarga kasacyjna powinna być sporządzo-na przez adwokata lub radcę prawnego, z zastrzeżeniem § 2-3”. Przepis ten ustanawia zatem tzw. przymus adwokacko-radcowski przy sporządzaniu skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Jego istotą jest konieczność sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika – co do zasady adwokata lub radcę prawnego. Należy również zauważyć, że skargę kasacyjną, oprócz radców prawnych czy adwokatów, mogą w ograni-czonym przedmiotowo zakresie, wskazanym w art. 175 § 3 p.p.s.a., sporządzać inni zawodo-wi pełnomocnicy – doradcy podatkowi oraz rzecznicy patentowi. Takie uprawnienie przysłu-guje również osobom o wysokich kwalifikacjach prawniczych będących sędziami, prokurato-rami, notariuszami, radcami Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej albo profeso-rami lub doktorami habilitacyjnymi nauk prawnych, jeżeli występują jako strony, ich przed-stawiciele lub pełnomocnicy albo jeżeli skargę kasacyjną wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka (art. 175 § 2 p.p.s.a.). Wymogu sporządzenia skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego nie stosuje się także wtedy, gdy stroną postępowania jest Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, a także wów-czas, gdy czynności w postępowaniu za organy administracji rządowej, państwowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej lub Skarb Państwa podejmowane są przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej (art. 175 § 2a p.p.s.a.). W literaturze przedmiotu zauważa się, że „[z]akres przymusu adwokacko-rad-cowskiego określonego w art. 175 p.p.s.a. w odniesieniu do skargi kasacyjnej dotyczy jedynie jej sporządzenia (napisania i podpisania). Nie obejmuje natomiast innych czynności związa- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 14 nych z tą skargą oraz postępowaniem przed Naczelnym Sądem Administracyjnym urucho-mionym w wyniku jej złożenia. Z tego względu skarga kasacyjna, sporządzona przez upraw-niony podmiot, może być następnie wniesiona przez stronę lub jej niezawodowego pełno-mocnika (...). Te osoby mogą również brać udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, a także wnosić pisma procesowe” (M. Niezgódka-Medek, komentarz do art. 175, [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. IX, Warszawa 2024). Przez sporządzenie skargi kasa-cyjnej należy rozumieć zarówno jej napisanie, jak również podpisanie, ponieważ podpis wprost wskazuje osobę, która skargę kasacyjną sporządziła (zob. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 8, Warszawa 2023). Podkreśla się również, że skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym, którego pra-widłowe sporządzenie wymaga wysokiej wiedzy prawniczej. Powinna zatem zostać sporzą-dzona przez podmiot, który taką wiedzę posiada (zob. A. Skoczylas, P. Szustakiewicz, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2023). Za-sadność wprowadzenia przymusu adwokacko-radcowskiego dostrzega się również w ko-nieczności zwiększenia efektywności wniesionej skargi kasacyjnej, która musi się ograniczyć wyłącznie do badania zagadnień jurydycznych i zarzutów przygotowanych przez profesjona-listów, a sam przymus adwokacko-radcowski pełni funkcję gwarancyjną, zapewniając zarów-no ochronę interesów reprezentowanej strony, jak również całego wymiaru sprawiedliwości, i pozwala realizować wynikającą z art. 45 ust. 1 Konstytucji zasadę prawa do sądu (zob. R. Stankiewicz, Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, „Temidium” nr 3/2019, s. 33-36). Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie także zwracał niejednokrotnie uwagę, że skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia o sformalizowanym charakterze, po-nieważ elementy treściowe i konstrukcyjne skargi wyznaczają granice jej rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny. „Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w grani-cach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Na-czelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej. Przytoczenie podstawy kasacyjnej musi więc być pre-cyzyjne, gdyż – z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej – Na-czelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Nie jest natomiast władny badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów (postanowienie Naczelne-go Sądu Administracyjnego z 5 sierpnia 2004 r., sygn. akt FSK 299/04). Sąd nie może bo-wiem zastępować strony i precyzować, czy uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych. Należy przy tym podkreślić, że przy sporządzaniu skargi kasacyjnej wprowadzono tzw. przymus adwokacki, dotyczący także radców prawnych, a w sprawach obowiązków podat-kowych – doradców podatkowych (…), aby nadać temu środkowi odwoławczemu charakter pisma o wysokim stopniu sformalizowania, gdy chodzi o wymagania dotyczące podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, jako istotnych elementów konstrukcji skargi kasacyjnej (wy-roki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt I FSK 1353/09; z 30 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 1961/08; z 29 stycznia 2010 r., sygn. akt I FSK 2048/08). Do zachowania formy skargi kasacyjnej nie wystarczy powołanie się na przepis wymieniający podstawy skargi kasacyjnej, ale konieczne jest także uzasadnienie podnoszonej podstawy skargi przez wskazanie, które przepisy ustawy zostały naruszone i na czym to naru-szenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W przeciwnym razie ocena zasadności skargi kasacyjnej nie jest w ogóle możliwa” (wyrok NSA z 16 lutego 2021 r., sygn. akt III FSK 2437/21, Legalis nr 2557455). Co również istotne, „[w]ywołane skargą ka-sacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega (…) na ponow- OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 15 nym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie. Zgodnie z art. 176 [p.p.s.a.] strona skarżąca ka-sacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku sądu pierwszej instancji i (…) szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy (…). Nie jest bowiem rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego stawianie jakichkolwiek hipotez i snucie domysłów w zakresie uzasadnienia podstaw kasacyjnych. Jedynie w sytuacji, gdy treść uza-sadnienia skargi kasacyjnej pozwala na jednoznaczne określenie, jaką postać naruszenia pra-wa wnoszący skargę kasacyjną chciał powołać w zarzutach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny może przeprowadzić kontrolę merytoryczną zarzutu (…). Z tych względów, skarga kasacyjna jest sformalizowanym środkiem prawnym, obwarowanym m.in. przymusem adwokacko-radcowskim (…), który opiera się na założeniu, że powierzenie tej czynności wy-kwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny” (wyrok NSA z 22 czerwca 2021 r., sygn. akt III FSK 62/21, Legalis nr 2596413). Podobną argumentację przywoływał Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie dotyczącym przymusu adwokacko-radcowskiego. Nakaz sporządzania skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika ma zapobiegać jej wadliwemu sporządzaniu, a przez to unikaniu obciążania „sędziów dodatkową pracą i powodującemu zaległości sądowe. (…) Ra-tione legis wprowadzenia przymusu adwokacko-radcowskiego jest również – jak się wskazuje w judykaturze – zapewnienie rzeczowego i profesjonalnego dialogu między stroną reprezen-towaną przez profesjonalistę a NSA. Tym samym przymus adwokacko-radcowski ma speł-niać dwojaką funkcję: wspomagać stronę w dochodzeniu jej praw, a zarazem zapewniać wy-soki poziom postępowania sądowego” (wyrok z 8 kwietnia 2014 r., sygn. SK 22/11, OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 37). 3.4. Trybunał stwierdził, że ustanowiony w art. 175 § 1 p.p.s.a. przymus adwokacko-radcowski – obowiązek sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika – nie może być utożsamiany z utratą uprawnień ustawowych strony do wniesienia tego środka zaskarżenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Strona w żaden sposób nie jest po-zbawiona możliwości wniesienia skargi kasacyjnej. Ustawodawca sformułował jedynie wy-móg podniesionej kwalifikacji warunków jej sporządzenia, przede wszystkim ze względu na szczególnie sformalizowany charakter tego środka odwoławczego i zakres dokonywanej kon-troli przez Naczelny Sąd Administracyjny. Trybunał w swoim orzecznictwie zwracał już uwagę, że „[o] ile bowiem w postępo-waniu sądowoadministracyjnym I instancji sąd dokonuje całościowej analizy rozpatrywanej sprawy, o tyle w sądzie II instancji to sam skarżący zakreśla zakres rozpoznania sprawy. Zgodnie bowiem z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyj-nej. Wymóg sporządzenia skargi przez profesjonalnego pełnomocnika, posiadającego w zało-żeniu wysokie, ustawowo określone kwalifikacje zawodowe, stanowi zatem gwarancję, że uprawniony nie utraci prawa do jej merytorycznego rozpatrzenia jedynie wskutek braku do-świadczenia i specjalistycznej wiedzy (zob. postanowienia z: 17 stycznia 2006 r., Ts 175/05, OTK ZU nr 1/B/2006, poz. 77; 16 lipca 2007 r., Ts 220/05, OTK ZU nr 4/B/2007, poz. 163; 17 maja 2010 r., Ts 299/09, OTK ZU nr 3/B/2010, poz. 240). Obowiązek sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika służyć ma zatem właśnie ochronie praw podmiotu uprawnionego do wystąpienia z nią, a nie (…) prawa te ograniczać” (postanowienie z 5 listopada 2012 r., sygn. Ts 334/11, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 101). Trybunał Konstytu-cyjny w pełni podziela to stanowisko również w niniejszej sprawie. Nie ma racji skarżący, jakoby ustawodawca w jakikolwiek sposób, wprowadzając w art. 175 § 1 p.p.s.a. przymus adwokacko-radcowski przy sporządzaniu skarg kasacyjnych, „zamknął drogę sądową do instancji odwoławczej”, czy w jakikolwiek inny sposób uniemoż-liwił dostęp do sądu w postępowaniu sądowoadministracyjnym, również w sprawach, których OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 16 wartość przedmiotu zaskarżenia jest niska. Co wymaga podkreślenia, skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego jest środkiem odwoławczym umożliwiającym weryfika-cję orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (zob. art. 173 i n. p.p.s.a.). Istnieje zatem możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej. Natomiast obowiązek sporządzenia skargi kasacyjnej przez profe-sjonalnego pełnomocnika w postępowaniu sądowoadministracyjnym ma charakter gwaran-cyjny i służy zapewnieniu należytej ochrony interesów prawnych strony postępowania, a w konsekwencji zapewnia możliwość skutecznego i efektywnego wniesienia skargi kasa-cyjnej z uwagi na jej rygorystyczny charakter (zob. postanowienie TK o sygn. Ts 175/05), pozwalając tym samym realizować konstytucyjne prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawo do dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji). Ustanowienie formalnego warunku sporządzenia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego przez profesjonalnego pełnomocnika nie czyni tej czynności nad-miernie utrudnionej, jak również uniemożliwiającej stronie skorzystanie z tego środka zaskar-żenia, również w aspekcie ekonomicznym. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, może bowiem skorzystać z instytucji prawa pomocy i przyznania profesjonal-nego pełnomocnika z urzędu (zob. m.in. art. 243 i n. p.p.s.a.). Ustanowienie adwokata czy radcy prawnego z urzędu umożliwia stronie postępowania sądowoadministracyjnego korzy-stanie z profesjonalnej pomocy prawnej bez ponoszenia przez nią wynagrodzenia i wydatków fachowego pełnomocnika. Tym samym nie znajduje konstytucyjnego uzasadnienia różnico-wanie statusu skargi kasacyjnej w zależności od wartości przedmiotu zaskarżenia, a do tego w istocie sprowadzałoby się przyjęcie stanowiska skarżącego o zwolnieniu z przymusu ad-wokacko-radcowskiego w sprawach „drobnych”. Niezależnie od powyższych ustaleń, Trybunał Konstytucyjny uznał za uzasadnione przypomnieć również, że prawo do sądu nie ma absolutnego charakteru w tym sensie, że możliwość korzystania z poszczególnych gwarancji składających się na treść tego prawa może być w pewnym zakresie ograniczana – w granicach wyznaczonych przez art. 31 ust. 3 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Z tych powodów Trybunał Konstytucyjny wskazywał w swoim orzecznictwie, że ustawodawca jest zobowiązany do starannego wyważenia rozmaitych dóbr jednostkowych i ogólnospołecznych. Co wymaga podkreślenia, ustawodawca nie może usta-nawiać nadmiernych ograniczeń prawa do sądu, ale jednocześnie musi uwzględnić usprawie-dliwione interesy ogólnospołeczne w sprawnym funkcjonowaniu sądów, czy też wprowadzić niezbędne mechanizmy zabezpieczające przed nadużywaniem prawa do sądu poprzez podej-mowanie prób dochodzenia na drodze sądowej roszczeń oczywiście bezzasadnych (zob. wy-roki TK: o sygn. SK 21/05 oraz z 18 listopada 2020 r., sygn. SK 5/20, OTK ZU A/2020, poz. 62). Trybunał stwierdził zatem, że zaskarżony art. 175 § 1 p.p.s.a., ustanawiając przymus adwokacko-radcowski przy sporządzaniu skargi kasacyjnej w postępowaniu sądowoadministra-cyjnym, nie ogranicza prawa do sądu oraz prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego i jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Zważywszy na powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w senten-cji. OTK ZU A/2025 SK 87/19 poz. 18 17 Zdanie odrębne sędziego TK Krystyny Pawłowicz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 2025 r., sygn. akt SK 87/19 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), zgłaszam zdanie odrębne do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 29 stycznia 2025 r. w sprawie o sygn. akt SK 87/19. Uważam, że skargi M.J. oraz […] spółki z o.o. nie powinny zostać połączone ze względu na różny status konstytucyjnoprawny tych podmiotów. Konstrukcja sentencji wyro-ku powinna zatem obejmować wymienione w odrębnych punktach merytoryczne orzeczenie w sprawie skargi M.J. oraz umorzenie w sprawie skargi […] Sp. z o.o. Podzielam pogląd większości składu orzekającego dotyczący orzeczenia o zgodności jednego z kwestionowanych przepisów wskutek rozpatrzenia skargi M.J., a ponadto umorze-nia postępowania w pozostałym zakresie. Nie podzielam jednak poglądu większości składu w odniesieniu do podstawy umo-rzenia postępowania wobec skargi spółki […] Sp. z o.o. z siedzibą w T. Podstawą umorzenia powinien być brak legitymacji skargowej skarżącej spółki. Podtrzymuję swe dotychczasowe poglądy dotyczące podmiotowego zakresu legity-macji skargowej wyrażone przeze mnie we wcześniejszych zdaniach odrębnych, np. w spra-wach o sygn. SK 32/15, SK 29/21, Ts 6/22, SK 14/19, SK 92/19. Uważam, że prawo do skargi konstytucyjnej przysługuje wyłącznie osobie fizycznej – człowiekowi i obywatelowi – która jest podmiotem praw i wolności gwarantowanych w Konstytucji. Z tych względów zgłosiłam zdanie odrębne.