SK 88/23

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 1 czerwca 2026 r. Pozycja 62 POSTANOWIENIE z dnia 19 maja 2026 r. Sygn. akt SK 88/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski Wojciech Sych Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2026 r., skargi konstytucyjnej Parafii Rzymskokatolickiej […] w S. o zbadanie zgodności: art. 292 w związku z art. 172 § 1, w związku z art. 285 § 1 i 2, w związku z art. 3054, w związku z art. 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.) w zakresie, w jakim: – ,,umożliwiają nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze w przypadku braku decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nierucho-mości [Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.], art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127, ze zm.), art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 1990, ze zm.)”, – ,,umożliwiają doliczenie posiadania przez przedsiębiorstwa energetyczne wy-konywanego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., do okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie”, – ,,pomija możliwość przerwania biegu zasiedzenia służebności przesyłu na nie-ruchomości skarżące[j], które[j] przyznano prawo własności nieruchomości zamiennej w stanie wolnym od obciążeń z tytułu bezprawnego wywłaszcze-nia z prawa własności w czasie PRL nieruchomości, której zwrot nie był możliwy – po przemianach ustrojowych Rzeczpospolitej Polskiej po 1989 r., zgodnie z ustawą z [dnia] 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.)” – z art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, OTK ZU A/2026 SK 88/23 poz. 62 2 p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 6 grudnia 2021 r. (data nadania) Parafia Rzymskokato-licka […] w S. (dalej: skarżąca) wystąpiła ze skargą konstytucyjną sformułowaną jak w petitum. 1.1. Skarga została sformułowana na tle następującego stanu faktycznego. Skarżąca jest właścicielem nieruchomości, których własność uzyskała na podstawie orzeczenia częściowego Komisji Majątkowej. Na wskazanych nieruchomościach posadowio-ne są linie energetyczne, których właścicielem jest przedsiębiorstwo energetyczne. Skarżąca wezwała przedsiębiorstwo energetyczne do zawarcia odpłatnej umowy o ustanowienie słu-żebności przesyłu oraz wypłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Uzyskała jednak odpowiedź odmowną. W związku z tym skarżąca wystąpiła do sądu rejono-wego o zasądzenie od pozwanego przedsiębiorstwa energetycznego określonej kwoty pie-niężnej wraz z ustawowymi odsetkami do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Wyrokiem z 30 maja 2019 r. sąd rejonowy zasądził od pozwanego przedsiębiorstwa energetycznego na rzecz skarżącej określoną kwotę pieniężną z ustawowymi odsetkami od 14 sierpnia 2014 r. do 31 grudnia 2015 r. i ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 1 stycz-nia 2016 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Apelację od tego wyroku wniosło przedsiębiorstwo energetyczne. Wyrokiem z 17 czerwca 2021 r. sąd okręgowy zmienił zaskarżony wyrok, oddalając w całości powódz-two skarżącej. Zdaniem sądu okręgowego, przedsiębiorstwo energetyczne nabyło służebność przesyłu przez zasiedzenie, co nastąpiło 5 grudnia 1990 r., tj. po dwudziestu latach korzysta-nia ze służebności. 1.2. Zdaniem skarżącej, wykładnia kwestionowanych przepisów, przyjęta w dotych-czasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, zgodnie z którą moż-liwe jest zasiedzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne służebności gruntowej o treści od-powiadającej służebności przesyłu (która została wprowadzona do systemu prawnego dopiero 3 sierpnia 2008 r. przez ustawę z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 116, poz. 731) i doliczenie okresu posiadania słu-żebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu do okresu posiadania słu-żebności przesyłu oraz pominięcie zawieszenia ewentualnego okresu zasiedzenia służebności gruntowej i przesyłu w czasie, kiedy właściciel nie mógł dysponować własnością swojej nie-ruchomości wywłaszczonej w okresie PRL do czasu jej zwrotu po przemianach ustrojowych po 1989 r. w postępowaniu regulacyjnym przed Komisją Majątkową przeprowadzonym zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolic-kiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.), narusza konstytucyj-ne prawo własności, zasady proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego. OTK ZU A/2026 SK 88/23 poz. 62 3 2. Postanowieniem z 19 września 2023 r., sygn. Ts 300/21 (OTK ZU B/2023, poz. 340), Trybunał Konstytucyjny nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 13 października 2023 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 4. Prokurator Generalny w piśmie z 20 października 2023 r. poinformował, że postę-powanie powinno zostać umorzone wobec niedopuszczalności wydania wyroku. 5. Marszałek Sejmu nie zajął stanowiska w imieniu Sejmu. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną na każdym etapie – aż do wydania orzeczenia kończącego postępowanie – Trybunał Konstytucyjny bada, czy nie zachodzi któ-rakolwiek z ujemnych przesłanek procesowych, pociągająca za sobą obligatoryjne umorzenie postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności (zob. np. postano-wienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29 i powołane tam orzecznictwo). Podkreślić również należy, że Trybunał nie jest związany postanowieniem o nadaniu skardze dalszego biegu wydanym na etapie wstępnej kontroli (zob. np. wyrok pełnego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 oraz postanowienie TK z 17 października 2023 r., sygn. SK 27/22, OTK ZU A/2023, poz. 77 i powołane tam orzecznictwo). 2. W petitum skargi Parafia Rzymskokatolicka pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Strzyżewie Kościelnym (dalej: skarżąca) jako przedmiot zaskarżenia wskazała na-stępujące przepisy: art. 292 w związku z art. 172 § 1, w związku z art. 285 § 1 i 2, w związku z art. 3054, w związku z art. 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.; dalej: k.c.). Dodatkowo skarżąca w uzasadnieniu skargi określiła przedmiot skargi konstytucyjnej, wyliczając następujące przepisy: art. 123 § 1 w związku z art. 175, w związku z art. 292, w związku z art. 172 § 1, w związku z art. 285 § 1 i 2, w związku z art. 3054, w związku z art. 352 § 1 k.c., w związku z art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.; dalej: u.z.t.w.n.), w związku z art. 61 i art. 63 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.; dalej: u.s.p.k.), a także art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszcza-niu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127, ze zm.; dalej: u.g.g.w.n.) i art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 1990, ze zm.; dalej: u.g.n.). Z kolei jako wzorce kontroli skarżąca powołała: art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1-3 Konstytucji. Zarzuty skarżącej nie dotyczą treści zakwestionowanych przepisów, lecz zostały skie-rowane przeciwko ich wykładni, ukształtowanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, zgodnie z którą możliwe jest zasiedzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne OTK ZU A/2026 SK 88/23 poz. 62 4 służebności przesyłu w dobrej wierze z doliczeniem okresu posiadania służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu do okresu posiadania służebności przesyłu oraz pominięcie przerwania biegu zasiedzenia służebności gruntowej doliczanej do okresu służeb-ności przesyłu w czasie prowadzonego postępowania regulacyjnego przez Komisję Majątko-wą zgodnie z przepisami u.s.p.k. W ocenie skarżącej taka wykładnia narusza konstytucyjne prawo własności, zasady proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego. 3. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, kwestionowa-nie wykładni przepisów prawnych (należącej, podobnie jak, np. ustalanie stanów faktycznych, do stosowania prawa) nie jest objęte kognicją Trybunału. Jeżeli jednak określony sposób ro-zumienia przepisu ustawy utrwalił się już w sposób oczywisty, a przede wszystkim jeżeli zna-lazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego, to należy uznać, że przepis ten – w praktyce stosowania – nabrał takiej właśnie treści, jaką odczytują z nich sądy mające najwyższy autorytet w Polsce. W tym sensie kognicji Trybunału podlega przepis, ale w określonej interpretacji. Kontrola zgodności z Konstytucją jest zatem dopuszczalna w stosunku do takiej treści przepisu, jaką uzyskał on w wyniku „jednolitej, powszechnej i stałej” wykładni sądowej (zob. wyroki TK z: 28 stycznia 2003 r., sygn. SK 37/01, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 3; 9 czerwca 2003 r., sygn. SK 12/03, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 51; 28 października 2003 r., sygn. P 3/03, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82; 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85; 18 kwietnia 2018 r., sygn. K 52/16, OTK ZU A/2018, poz. 28; postanowienie TK z 17 maja 2017 r., sygn. SK 38/15, OTK ZU A/2017, poz. 39). W niniejszej sprawie skarżąca podniosła, że zastosowana przez orzekający w jej spra-wie sąd okręgowy wykładnia zaskarżonych przepisów umożliwiła przedsiębiorstwu energe-tycznemu „zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze i doliczenie do tego okresu za-siedzenia korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z nieruchomości skarżącej w czasie trwania procesu regulacyjnego tej własności w zakresie ewentualnej służebności gruntowej”. 4. Problem dopuszczalności zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu był już przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego. W wydanym w pełnym składzie wyroku z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16 (OTK ZU A/2026, poz. 1), Trybunał orzekł, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305l-3054 k.c., w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej tre-ścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji. Orzekając w sprawie o sygn. P 10/16, Trybunał podzielił poglądy pytających sądów o istnieniu trwałej, jednolitej i powszechnej wykładni zakwestionowanych przepisów. Tym samym uznał, że kontrola zgodności z Konstytucją tej wykładni mieści się w jego kompeten-cjach. Skład Trybunału orzekający w niniejszej sprawie jest związany poglądem wyrażonym przez Trybunał w wyroku wydanym w pełnym składzie, co znaczy, że twierdzenie skarżącej o istnieniu jednolitej linii orzeczniczej, zgodnie z którą możliwe było zasiedzenie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305l-3054 k.c. – jako potwierdzone w orzecznictwie Trybunału – zasługiwało na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku w sprawie o sygn. P 10/16 Trybunał wskazał, że niekonstytu-cyjność art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. polegała nie na tym, że ich literalna treść sprzeczna jest z przepisami Konstytucji, lecz na tym, iż dawały one podstawę interpretacji prowadzącej do wykreowania nowej instytucji prawa rzeczowego – służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, a w konsekwencji możliwości jej zasiedzenia. OTK ZU A/2026 SK 88/23 poz. 62 5 Prawotwórcza wykładnia Sądu Najwyższego, wbrew zasadzie numerus clausus praw rzeczo-wych, doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego nowego rodzaju słu-żebności gruntowej, odbiegającej w swej konstrukcji od klasycznej służebności gruntowej. Wyprowadzona w orzecznictwie sądowym norma powodowała daleko idące ograniczenie prawa własności, naruszające standardy konstytucyjne. W świetle Konstytucji podstawą ta-kiego ograniczenia nie może być nawet najlepiej uzasadniona funkcjonalnie wykładnia (pra-wotwórcza), lecz wyraźny przepis ustawy. Stwierdzenie przez Trybunał, że nie było możliwe posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed datą wejścia w życie przepisów regulujących tę instytucję (tj. przed 3 sierpnia 2008 r.), pociągało za sobą niedopuszczalność zasiedzenia tego rodzaju prawa w tym czasie. 5. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, w sytuacji, gdy zaskarżony przepis był już wcześniej przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału oraz gdy postę-powanie zostało zainicjowane przez ten sam podmiot, zachodzi niedopuszczalność wydania wyroku ze względu na powagę rzeczy osądzonej (zasadę res iudicata; zob. np. postanowienie z 18 lipca 2011 r., sygn. SK 5/11, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 66). Jeżeli natomiast ten sam przepis został już wcześniej zakwestionowany przez inny podmiot w oparciu o te same zarzu-ty niezgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie tożsamości przedmiotowej), znajduje zastosowanie zasada ne bis in idem, czyli zakaz ponownego orzekania o tym samym. Jak przyjmuje Trybunał Konstytucyjny, brak podstaw do przyjęcia powagi rzeczy osądzonej nie znaczy, że uprzednie rozpoznanie sprawy zgodności z Konstytucją określonego przepisu prawnego z punktu widzenia tych samych zarzutów może być uznane za prawnie obojętne. Instytucją wykształconą w orzecznictwie Trybunału i doktrynie prawnej, w celu zapewnienia stabilizacji sytuacji powstałych w wyniku orzeczenia ostatecznego jako formalnie prawomoc-nego, jest zasada ne bis in idem (zob. np. postanowienia z: 11 grudnia 2019 r., sygn. SK 11/19, OTK ZU A/2019, poz. 72; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19, OTK ZU A/2020, poz. 72; 14 grudnia 2022 r., sygn. SK 32/21, OTK ZU A/2023, poz. 7). Trybunał, co do zasa-dy, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umorzenia po-stępowania z uwagi na zbędność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listo-pada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Mając zatem na uwadze, że w wyroku o sygn. P 10/16 dokonano już oceny zgodności art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji, Trybunał rozważył, czy w niniejszej sprawie zaszła ujemna przesłanka procesowa w postaci zakazu ponownego orzekania o tym samym (ne bis in idem). 6. Zestawiając przedmiot kontroli oraz treść zarzutów w niniejszej sprawie z przed-miotem kontroli oraz treścią zarzutów w sprawie o sygn. P 10/16, Trybunał stwierdził wystą-pienie przesłanki ne bis in idem. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem kontroli w sprawie o sygn. P 10/16 były te same przepisy, które wskazała skarżąca, a więc art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. W niniejszej sprawie powołano związkowo także art. 123 § 1 k.c. okre-ślający przerwanie biegu terminu przedawnienia; art. 172 § 1 k.c. normujący przesłanki naby-cia własności nieruchomości wskutek zasiedzenia; art. 175 k.c. przewidujący odpowiednie stosowanie do biegu zasiedzenia przepisów o biegu przedawnienia roszczeń; art. 3054 k.c., zgodnie z którym do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych; art. 352 § 1 k.c. stanowiący o tym, kto jest posiadaczem służebności; art. 35 u.z.t.w.n. regulujący możliwość zakładania i przeprowadzania na nieruchomościach określo-nych ciągów, przewodów i urządzeń, prawo dostępu do nich, a także wywłaszczenie takiej nieruchomości; art. 61 i art. 63 u.s.p.k. stanowiące odpowiednio o wszczęciu postępowania regulacyjnego i sposobach regulacji spraw majątkowych; art. 70 ust. 1 u.g.g.w.n. dotyczący OTK ZU A/2026 SK 88/23 poz. 62 6 wymogu zezwolenia na zakładanie i przeprowadzanie na nieruchomościach określonych cią-gów, przewodów i urządzeń oraz art. 124 ust. 1 u.g.n. normujący ograniczenia sposobu ko-rzystania z nieruchomości przez udzielenie zezwolenia na zakładanie i przeprowadzenie na nieruchomości określonych ciągów, przewodów i urządzeń. Wymienione przepisy nie zmie-niły jednak treści normatywnej przedmiotu kontroli w stosunku do przedmiotu kontroli w sprawie o sygn. P 10/16. Kluczowe znaczenie w obydwu sprawach, w związku ze sformu-łowanymi zarzutami, miała bowiem kwestia samej dopuszczalności nabycia przez przedsię-biorstwo przesyłowe lub Skarb Państwa w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpo-wiadającej treścią służebności przesyłu, a nie przesłanek jej nabycia. Powołanie tych przepi-sów w rozpatrywanej sprawie w istocie nie miało związku ze stawianymi zarzutami, dlatego postępowanie w tym zakresie należało umorzyć ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępo-wania przed Trybunałem Konstytucyjnym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Odnośnie do tożsamości wzorców kontroli, należało zauważyć, że w niniejszej spra-wie skarżąca wskazała jako wzorce, poza art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji, także art. 21 ust. 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji, które nie były wzorcami w sprawie o sygn. P 10/16. Niemniej, orzeczenie o niezgodności przedmiotu kontroli z jakimkolwiek wzorcem sprawia, że kolejna ocena tego przedmiotu z innym wzorcem jest pozbawiona racji, a cel kon-troli konstytucyjnej w postaci derogacji zakwestionowanej normy zostaje osiągnięty (zob. po-stanowienie TK z 16 grudnia 2025 r., sygn. SK 106/22, OTK ZU A/2026, poz. 9). Jak stwierdził Trybunał, zarzuty sformułowane przez skarżącą były tożsame z zarzu-tami już rozpatrzonymi w wyroku w sprawie o sygn. P 10/16, którego następstwem była utra-ta mocy obowiązującej normy zaskarżonej w niniejszej sprawie. Tym samym zaktualizowała się ujemna przesłanka procesowa ne bis in idem, obligująca Trybunał do umorzenia postępo-wania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność wydania wyroku. Podkreślić należy, że w szeregu spraw dotyczących tego samego zagadnienia konsty-tucyjnego Trybunał umarzał postępowanie (por. postanowienia z 19 maja 2026 r., sygn. SK 88/22 i SK 16/25). Z przedstawionych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.