SK 89/23

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 10 grudnia 2025 r. Pozycja 120 POSTANOWIENIE z dnia 26 listopada 2025 r. Sygn. akt SK 89/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jarosław Wyrembak – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz – sprawozdawca Justyn Piskorski Michał Warciński, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2025 r., skargi konstytucyjnej A.B. o zbadanie zgodności: art. 81 § 2 w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534) „w zakresie zwrotu «(…) uza-sadniony (…)» odnoszącego się do przypadku złożenia wniosku o zmianę pełnomocnika z urzędu w postępowaniu karnym”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 17 maja 2021 r. A.B. (dalej: skarżący) wniósł o stwier-dzenie niezgodności: art. 81 § 2 w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534; dalej: k.p.k.) „w zakresie zwrotu «(…) uzasadniony (…)» odnoszącego się do przypadku złożenia wniosku o zmianę pełno-mocnika z urzędu w postępowaniu karnym”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konsty-tucji Rzeczypospolitej Polskiej. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: W lutym 2020 r. sąd rejonowy wyznaczył skarżącemu adwokata do roli pełnomocnika z urzędu. Pokrzywdzony w lipcu tego samego roku złożył wniosek o zmianę pełnomocnika, wskazując m.in., że adwokat nie kontaktuje się z nim w żadnej ze spraw. Zarządzeniem OTK ZU A/2025 SK 89/23 poz. 120 2 z sierpnia 2020 r. sąd uznał, że pokrzywdzony nie wykazał, by pełnomocnik nie reagował na jego pisma i że powody przytoczone przez pokrzywdzonego nie uzasadniają zmiany pełno-mocnika. Zarządzenie to pokrzywdzony zaskarżył, ponownie wnosząc o wyznaczenie innego pełnomocnika. Zażalenie to nie zostało uwzględnione. Skarżący zaznaczył, że o ile w kompa-rycji postanowienia nieuwzględniającego zażalenie sąd powołał art. 81 a§ 1 k.p.k i art. 88 § 2 k.p.k., to w uzasadnieniu sąd oparł się na art. 118 § 3 k.p.c. w związku z art. 88 § 1 k.p.k. 1.2. Skarżący wskazał, że naruszone zostało jego prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, a także prawo do ochrony wolności z art. 31 ust. 2 Konstytucji i prawo podmiotowe równości wyrażone w art. 32 ust. 1 Konstytucji. W dalszej części uzasadnienia, skarżący podniósł, że w postępowaniu karnym pokrzywdzony mający pełnomocnika z wybo-ru może go swobodnie zmienić, nie przedstawiając żadnego uzasadnienia, to nie można takie-go wymogu stawiać pokrzywdzonym mającym pełnomocników z urzędu, co jego zdaniem nie jest zgodne z wymogami sprawiedliwości. W przekonaniu skarżącego, zaskarżone przepisy powodują, że pokrzywdzeni w podobnych sytuacjach (mający pełnomocnika z wyboru i ma-jący pełnomocnika z urzędu) w postępowaniu karnym traktowani są w odmienny sposób, sprzeczny z zasadą równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Sytuacja materialna pokrzywdzo-nych nie może prowadzić do zróżnicowania w zakresie prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. 2. W piśmie z 31 października 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w sprawie. 3. W piśmie z 14 grudnia 2023 r. Prokurator Generalny wniósł o umorzenie postępo-wania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. W uzasadnieniu swojego stanowiska Prokurator Generalny stwierdził, że skarga kon-stytucyjna nie spełnia wymogów ustawowych, gdyż skarżący nie uzasadnił stawianego zarzu-tu. Dodatkowo w przedstawionej sprawie nie doszło do naruszenia konstytucyjnego prawa skarżącego, gdyż odmowa zmiany pełnomocnika z urzędu nie jest tożsama z odmową wyzna-czenia pełnomocnika z urzędu w ogóle. Ta pierwsza sytuacja nie jest sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot skargi konstytucyjnej. 1.1. W skardze konstytucyjnej z 17 maja 2021 r. A.B. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie niezgodności: art. 81 § 2 w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534; dalej: k.p.k.) „w zakresie zwrotu «(…) uzasadniony (…)» odnoszącego się do przypadku złożenia wniosku o zmianę pełnomocnika z urzędu w postępowaniu karnym”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 1.2. W myśl art. 81 § 2 k.p.k., „[n]a uzasadniony wniosek oskarżonego lub jego obrońcy prezes lub referendarz sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy może wy-znaczyć nowego obrońcę w miejsce dotychczasowego”. Natomiast art. 88 § 1 k.p.k. w aktual- OTK ZU A/2025 SK 89/23 poz. 120 3 nym brzmieniu, stanowi, że „[p]ełnomocnikiem może być adwokat, radca prawny lub radca Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Pełnomocnika z urzędu wyznacza prezes lub referendarz sądowy sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Do pełnomocnika stosuje się odpowiednio przepisy art. 77, art. 78, art. 78a, art. 81 § 1a-2, art. 81a § 1-3, art. 83, art. 84, art. 86 § 2 oraz przepisy wydane na podstawie art. 81a § 4”. 2. Umorzenie postępowania w zakresie kontroli art. 88 § 1 k.p.k. Ostatecznym rozstrzygnięciem w sprawie przed sądem powszechnym, na które powo-łuje się skarżący, jest postanowienie sądu rejonowego z 27 października 2020 r. W postano-wieniu tym sąd nie uwzględnił zażalenia skarżącego na postanowienie o odmowie zmiany pełnomocnika z urzędu. Ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie wydano na podstawie art. 81 § 1a i 81 § 2 k.p.k. Art. 88 § 1 k.p.k. przywołany został przez sąd w uzasadnieniu do posta-nowienia związkowo z art. 118 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2024 poz. 1568; dalej: k.p.c.). Art. 88 § 1 k.p.k. nie stanowił podstawy wydania ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie, jest również irrelewantny z punktu widzenia prawa skarżącego, które zostało naruszone, stanowi bowiem o tym kto może być obrońcą, kto obrońcę z urzędu powołuje i jakie przepisy stosuje się do takiego obrońcy. Z punktu widzenia konstytucyjnego prawa do sądu, na które powołuje się skarżący przepis ten jest irrelewantny i fakt pojawienia się go w uzasadnieniu do ostatecznego rozstrzygnięcia nie miał w niniejszej sprawie znaczenia. Trybunał umorzył postępowanie w zakresie badania zgodności z Konsty-tucją art. 88 § 1 k.p.k. na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r., poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK lub ustawa o organizacji TK), z powodu niedopuszczalności wy-dania wyroku. 3. Umorzenie postępowania w zakresie kontroli art. 81 § 2 k.p.k. 3.1. Polskie postępowanie karne rozróżnia obrońców, z usług których może korzystać oskarżony w postępowaniu karnym – obrońców z urzędu i z wyboru. Obrońcę z urzędu wy-znacza się w dwóch wypadkach: jeśli oskarżony „w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodzi-ny” (art. 78 k.p.k.), a także wówczas, gdy w przypadku obrony obligatoryjnej oskarżony nie ma obrońcy z wyboru (art. 79 i art. 80 k.p.k.). Kodeks postępowania karnego reguluje w sposób ogólny kwestię powołania, zmiany i odwołania obrońcy z urzędu. Przedmiotem postępowania przed sądem powszechnym, które w mniemaniu skarżącego naruszyło jego prawo, była odmowa zmiany obrońcy z urzędu, któ-ry – zdaniem skarżącego – w sposób niewłaściwy wywiązywał się ze swoich obowiązków. Uzasadnienie, które sąd uznał za niewystarczające, dotyczyło tego, że zdaniem skarżącego obrońca biernie asystuje w wyznaczonych mu sprawach, a także improwizuje w nich. Skarżą-cy uznał, że ustawowe wymaganie, by wniosek o zmianę obrońcy z urzędu był uzasadniony, podczas gdy obrońcę z wyboru można zmieniać w sposób dowolny, bez potrzeby uzasadnia-nia tej zmiany jest niezgodne z Konstytucją, gdyż narusza jego prawo do sądu. 3.2. Ustawa o organizacji TK wymaga, by skarga konstytucyjna była należycie uza-sadniona. Skarga nie może zawierać jedynie ogólnych uwag na temat wzorców kontroli czy nieuzasadnionej przepisami aktu wyższego rzędu niesprawiedliwości. Trybunał po wielokroć przypominał, że samo przywołanie treści kwestionowanego przepisu i jego wykładni nie wy-starcza, by merytorycznie rozpatrzyć sprawę, podobnie jak nie wystarcza jedynie określenie problemu konstytucyjnego i zarzutu niekonstytucyjności. OTK ZU A/2025 SK 89/23 poz. 120 4 Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą nadanie skardze dalszego biegu nie zwalnia Trybunału z obowiązku badania, czy nie zachodzą negatywne przesłanki, wyłączające do-puszczalność merytorycznej kontroli zaskarżonych przepisów. Kompetencje Trybunału w tej kwestii nie kończą się na etapie wstępnej oceny skargi. Skład rozpoznający sprawę nie jest związany postanowieniami wydanymi na wcześniejszym etapie postępowania, o czym Try-bunał wielokrotnie przypominał (zob. np. postanowienia TK z: 16 czerwca 2009 r., sygn. SK 22/07, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 97; 23 kwietnia 2008 r., sygn. SK 29/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 53; 2 kwietnia 2008 r., sygn. SK 93/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 48; 17 maja 2017 r., sygn. SK 7/16, OTK ZU A/2017, poz. 42). Dlatego przed przystąpieniem do merytorycznej oceny zaskarżonych przepisów Trybunał dokonał zbadania skargi inicjującej niniejsze postępowanie pod względem formalnym. Trybunał uznał, że wprawdzie lapidarnie, ale skarżący uzasadnił swoje przekonanie o niezgodności art. 81 § 2 k.p.k. z przytoczonymi wzorcami kontroli. Skarżący uważa, że „skoro pokrzywdzony mający pełnomocnika z wyboru w postę-powaniu karnym może swobodnie go zmienić i nie musi tego uzasadniać w żaden sposób, to w świetle art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji brak jest podstaw do różnicowania sytuacji pokrzywdzonego mającego pełnomocnika z wyboru od pokrzyw-dzonego mającego pełnomocnika z urzędu. Nakładanie bowiem na pokrzywdzonego mające-go pełnomocnika z urzędu dodatkowego obowiązku z postaci konieczności istnienia uzasad-nionego wniosku pokrzywdzonego, podczas gdy w przypadku pokrzywdzonego mającego pełnomocnika z wyboru brak jest jakichkolwiek wymagań co do możliwości zmiany pełnomocnika prowadzi do sytuacji, (…) w której w podobnej sytuacji (…) podmioty uczest-niczące w postępowaniu karnym traktowane są odmiennie w sposób sprzeczny z zasadą rów-ności wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji. (…) Sytuacja materialna człowieka nie może prowadzić do zróżnicowania jego praw konstytucyjnych, albowiem prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji nie jest uzależnione ani zróżnicowane od sytuacji materialnej człowieka. Wprowadzenie takiego zróżnicowania przez ustawodawcę powoduje, iż naruszone zostało konstytucyjne prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, a także prawo podmiotowe równości wyrażone w art. 32 ust. 1 Konstytucji”. 3.3. Prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji stanowi, że „[k]ażdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”. Przepis ten statuuje samoistne prawo do sądu, które nie jest zależne od naruszenia jakiegokolwiek innego prawa podmiotowego. Na-tomiast art. 32 ust. 1 Konstytucji, jak wskazał w pełnym składzie Trybunał w postanowieniu z 24 października 2001 r. (sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225) „ma ono charakter niejako prawa «drugiego stopnia» («metaprawa»), tzn. przysługuje ono w związku z konkret-nymi normami prawnymi lub innymi działaniami organów władzy publicznej, a nie w ode-rwaniu od nich – niejako «samoistnie». Jeżeli te normy lub działania nie mają odniesienia do konkretnych określonych w Konstytucji wolności i praw, prawo do równego traktowania nie ma w pełni charakteru prawa konstytucyjnego, a to sprawia, że nie może ono być chronione za pomocą skargi konstytucyjnej”. Interpretowany w sposób odmienny, art. 32 ust. 1 Konsty-tucji pozwalałby w nieskończoność poszerzać granice ochrony konstytucyjnej, poprzez włą-czanie niewymienionych wprost przez ustrojodawcę uprawnień, które podlegałyby ochronie jedynie z tytułu zasady równości (por. wyrok TK z 23 października 2006 r., sygn. SK 42/04, OTK ZU nr 9/A/2006, poz. 125). Stąd art. 32 ust. 1 Konstytucji jako wzorzec kontroli wyma-ga zawsze przywołania prawa podmiotowego, które w przekonaniu skarżącego zostało naru-szone. Dla skarżącego uprawnieniem pierwszego rzędu jest prawo do sądu, które zostało przez zaskarżony przepis naruszone. OTK ZU A/2025 SK 89/23 poz. 120 5 3.3.1. Trybunał wielokrotnie wskazywał na to, że na prawo do sądu składają się trzy elementy: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem – orga-nem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (zob. wyrok TK z 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50). Prawo do obrony jest z kolei odrębnym prawem chronionym konstytu-cyjnie, wynikającym z art. 42 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym „Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępo-wania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu”. Tym samym prawo do obrony nie stanowi elementu prawa do sądu. Podmiotowe prawo do sądu związane jest nieodłącznie z istnieniem jego przedmioto-wego zakresu, a więc określonej sprawy. Prawo do sądu jest bowiem w istocie prawem do tego, by w każdej sprawie móc zwrócić się do sądu z żądaniem żeby określił on status praw-ny, a więc odniósł się do żądania jednostki. „Z art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej wynika, że prawo do sądu obejmuje «sprawy» dotyczące jednostek i innych podmiotów tego prawa. Ustawodawca konstytucyjny nie zdefiniował pojęcia «sprawy», którym posłużył się kształtu-jąc prawo do sądu; brak też jednoznacznego określenia tego pojęcia i w orzecznictwie. Wy-stępuje ono w różnych znaczeniach na tle poszczególnych gałęzi prawa. Odwołanie się do nich, jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w swym orzecznictwie, nie wystarczy jednak do objaśnienia pojęcia «sprawy» w znaczeniu konstytucyjnym. Trybunał przyjmuje bowiem, że konstytucyjne pojęcie «sprawy» ma – przynajmniej w pewnej mierze – znaczenie autono-miczne (por. wyrok z 10 maja 2000 r., K. 21/99, OTK ZU Nr 4/2000, poz. 109, s. 30). Termin «sprawa» należy odnosić niewątpliwie do sporów prawnych między osobami fizycznymi i prawnymi; obejmuje on spory wynikające ze stosunków cywilnoprawnych, administracyjno-prawnych oraz rozstrzyganie o zasadności zarzutów karnych. Jego znaczenie nie wyczerpuje się jednak na tym katalogu; generalnie chodzi o «rozstrzyganie o prawach danego podmiotu». Do kategorii praw, o których rozstrzyga sąd sprawujący wymiar sprawiedliwości należą więc «wszelkie inne prawa, których istnienie wynika z całokształtu obowiązujących regulacji pra-wa materialnego» (tamże, s. 30, 31). (…) Trybunał wyraził też pogląd o charakterze ogólnym, iż «Prawo do sądu oznacza dla ustawodawcy obowiązek ustanowienia regulacji prawnej, któ-ra zapewni rozpatrzenie sprawy przez sąd, na żądanie zainteresowanego» (tamże, s. 302)” (wyrok TK z 10 lipca 2000 r., sygn. SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143). W wyroku z 8 października 2013 r. o sygn. K 30/11 (OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 98) Trybunał rozstrzygnął w przedmiocie zgodności z Konstytucją braku możliwości zaskarżenia postanowienia o przyznaniu albo odmowie przyznania oskarżonemu obrońcy z urzędu, uzna-jąc, że ma do czynienia ze sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdyż rozstrzygnię-cie takie decyduje o prawach lub obowiązkach jednostki, wynikających z przepisów prawnych. Trybunał wskazał wówczas, że decydując o przyznaniu albo nie obrońcy z urzędu, prezes właściwego sądu rozstrzygał w istocie o formie prawa do obrony, jak i o tym, czy i w jakim stopniu będzie ono realizowane. „Odmowa przyznania profesjonalnego obrońcy nie oznacza – sama w sobie – pozbawienia oskarżonego prawa do obrony, jakkolwiek determinu-je sposób korzystania przez tę osobę z przysługującego jej uprawnienia do prezentowania własnego stanowiska i przeciwstawiania się stawianym zarzutom. Dotyczy zatem «sprawy», o której mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji, przez co musi być postrzegana w perspektywie konstytucyjnej regulacji prawa do sądu”. Brak obrońcy w postępowaniu karnym przed sądem nie jest jednak tożsamy z brakiem konkretnego obrońcy. Brak obrońcy jako takiego narusza prawo do sądu wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Nie jest to jednak sytuacja tożsama z tą, jaka wynika z braku dostępu do OTK ZU A/2025 SK 89/23 poz. 120 6 konkretnego obrońcy, nawet wówczas, gdy jest on określony negatywnie, gdyż skarżący wprawdzie nie oczekuje przyznania mu przez sąd konkretnego pełnomocnika, ale chce mieć możliwość swobodnego rezygnowania z obrońcy niespełniającego jego oczekiwań. Na jego realny dostęp do sądu wpływ miałaby sytuacja, w której obrońca z urzędu nie realizuje swo-ich obowiązków obrończych – to jednak byłoby jednocześnie uzasadnioną podstawą do jego odwołania. Kodeks postępowania karnego nie uniemożliwia zmiany obrońcy z urzędu. Nie każde postępowanie toczące się przed sądem jest automatycznie sprawą, w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jest nią tylko takie rozstrzygnięcie, które ustala prawa danego podmiotu. Tym samym prawo do sądu obejmuje wszelkie sytuacje, w których dochodzi do rozstrzygania o prawach podmiotu, a natura określonego stosunku prawnego sprawia, że nie można w spo-sób arbitralny i jednostronny rozstrzygnąć o jego sytuacji prawnej (por. wyrok TK z 27 maja 2008 r., sygn. SK 57/06, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 63). Postępowanie w sprawie zmiany obrońcy z urzędu nie wpływa na prawo oskarżonego do obrony, gdyż z samej swej istoty „zmiana obrońcy” wskazuje na to, że takowego obrońcę już oskarżonemu przyznano, ustala-jąc tym samym jego sytuację prawną. Kodeks postępowania karnego wymaga jedynie, by wniosek o zmianę obrońcy był uzasadniony tak, by zapobiec sytuacji, w której mandant wno-si o zmianę pełnomocnika z arbitralnych powodów, co miałoby wpływ na ekonomikę proce-sową. 3.3.2. Trybunał uznał, że postępowanie z wniosku o zmianę obrońcy z urzędu nie ogranicza prawa do sądu a tym samym art. 81 § 2 k.p.k. nie może być sprzeczny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Nie ma bowiem prawa przysługującego jednostce, które mogłoby zostać ukształtowane w sposób nierówny, naruszając tym samym także art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z uzasadnienia przedmiotowej skargi wynika ogólne przekonanie skarżącego, że różne ukształtowanie sytuacji prawnej w zakresie zmiany pełnomocnika przez oskarżonych, dla których wyznaczono obrońców z urzędu i posiadających obrońców z wyboru jest po prostu niesprawiedliwe i budzi w nim poczucie nierówności. Nie zawsze jednak konstytucyjne i wy-pracowane przez Trybunał rozumienie pojęć prawnych i prawniczych odpowiada poczuciu skarżących. Wobec powyższych ustaleń, postępowanie w sprawie zgodności art. 81 § 2 k.p.k. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Trybunał umorzył na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z powodu niedopuszczalności wydania wyroku. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.