SK 89/24

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 marca 2025 r. Pozycja 27 POSTANOWIENIE z dnia 11 marca 2025 r. Sygn. akt SK 89/24 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz Bartłomiej Sochański Jakub Stelina – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 marca 2025 r., skargi konstytucyjnej A.Ł. o zbadanie zgodności: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o za-pobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239) z art. 2 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konsty-tucji, 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie ob-owiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753) z art. 2 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 3) art. 17 ust. 11 ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z § 5 rozporządzenia powołanego w punkcie 2 z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 5 lipca 2023 r. (data nadania: 30 sierpnia 2023 r.) A.Ł. (dalej: skarżąca), działając w imieniu własnym i w imieniu córki, wniosła o stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny, że: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; dalej: OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 2 u.z.c.z. lub ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych) są niezgodne z art. 2 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ z 2011 r.) jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r. są niezgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji. 1.1. Skarżąca wniosła skargę konstytucyjną na tle następującego stanu faktycznego: Postanowieniem z 10 października 2018 r. Wojewoda […] nałożył na skarżącą grzyw-nę w celu przymuszenia do wykonania obowiązku polegającego na poddaniu małoletniego dziecka obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Postanowienie to zostało następnie utrzy-mane w mocy postanowieniem Ministra Zdrowia z 6 czerwca 2019 r. Wyrokiem z 10 grudnia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę wniesioną przez skar-żącą, natomiast wyrokiem z 9 maja 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił jej skargę kasacyjną. 1.2. Zdaniem skarżącej, zakwestionowane w skardze konstytucyjnej przepisy mają naruszać: 1) zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa (wywodzoną z art. 2 Konsty-tucji); 2) zasadę zamkniętego katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego (mającą wynikać z art. 87 Konstytucji); 3) prawo do ochrony życia prywatnego oraz decydowania o swoim życiu osobistym (wyrażone w art. 47 Konstytucji). Zarzut naruszenia zasady określoności skarżąca uzasadniła tym, że ani przepisy usta-wy o zwalczaniu chorób zakaźnych, ani przepisy wykonawcze zawarte w rozporządzeniu MZ z 2011 r. nie precyzują liczby dawek poszczególnych szczepionek ani nie określają wieku dziecka, w którym dawki mają być podawane. Nie ma zatem możliwości ustalić, w jakim dokładnie terminie obowiązek realizacji szczepień ochronnych staje się wymagalny. W prak-tyce organy stosowania prawa ustalają termin wymagalności obowiązku szczepiennego w oparciu o treść komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego (dalej: GIS) w sprawie Pro-gramu Szczepień Ochronnych. Tymczasem komunikat GIS nie jest jednak aktem prawa po-wszechnie obowiązującego, wobec czego nie może być źródłem obowiązków nakładanych na obywateli ani podstawą prawną ograniczeń korzystania przez obywateli z przysługujących im praw i wolności. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżąca wskazała również, że obowiązek szczepień – tak jak jest on ukształtowany w polskim porządku prawnym – narusza konstytu-cyjną zasadę proporcjonalności oraz prowadzi do nadmiernej ingerencji w prawo do ochrony życia prywatnego. Naruszenie to wynika przede wszystkim z faktu, że egzekwowanie obo-wiązku szczepiennego przez właściwe organy władzy publicznej następuje w praktyce w oparciu o treść komunikatu GIS, podczas gdy ograniczenie prawa do ochrony życia prywatnego może wynikać tylko z ustawy. Co więcej, nałożenie takiego obowiązku nie jest – w ocenie skarżącej – konieczne, zważywszy że w wielu krajach Unii Europejskiej zrezygno-wano z przymusowego szczepienia oraz obowiązkowego kalendarza szczepień. Nie jest rów-nież proporcjonalne, jeśli uwzględni się okoliczność, że polski prawodawca nie powołał specjalnego funduszu, z którego wypłacane byłyby odszkodowania dla osób dotkniętych nega-tywnymi dla zdrowia skutkami wystąpienia po wykonaniu obowiązkowych szczepień ochron-nych niepożądanych odczynów poszczepiennych. 2. Postanowieniem z 20 listopada 2024 r., sygn. Ts 269/23 (niepubl.), Trybunał Kon-stytucyjny nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg. OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 3 3. W piśmie z 23 grudnia 2024 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu w niniejszej sprawie. 4. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Prokurator Generalny oraz Minister Zdrowia nie zajęli stanowisk w niniejszej sprawie. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot i wzorce kontroli. 1.1. W petitum skargi konstytucyjnej z 5 lipca 2023 r. (data nadania: 30 sierpnia 2023 r.) skarżąca wniosła o stwierdzenie, że: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 924, ze zm.; dalej: u.z.c.z. lub ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnych) są niezgodne z art. 2 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ z 2011 r.) jest niezgodny z art. 2 oraz z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r. są niezgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji. 1.2. Zakwestionowany przez skarżącą art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.c.z. nakłada na osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym na zasadach określonych w ustawie. Z kolei art. 17 ust. 1 u.z.c.z. wyraża obowią-zek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym, przy czym – stosownie do art. 17 ust. 10 tej ustawy – wykaz chorób zakaźnych objętych tym obowiązkiem, a także osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek oraz inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiąz-ku szczepień ochronnych mają być określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Kwestie przekazane do unormowania w przepisach wykonawczych były uregulowane w ww. rozporządzeniu MZ z 2011 r. W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia uczynio-no § 3 tego aktu, który – w brzmieniu obowiązującym w momencie wniesienia skargi konsty-tucyjnej – stanowił, że: „[o]bowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw: 1) błonicy obejmuje: a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, b) osoby ze stycznością z chorymi na błonicę; 2) gruźlicy obejmuje dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 15 roku życia; 3) inwazyjnemu zakażeniu Haemophilus influenzae typu b obejmuje dzieci od 7 tygodnia życia do ukończenia 6 roku życia; 4) inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae obejmuje dzieci i młodzież od 2 mie-siąca życia do ukończenia 19 roku życia; 5) krztuścowi obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia; 6) nagminnemu zakażeniu przyusznic (śwince) obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 7) odrze obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 8) ospie wietrznej obejmuje: OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 4 a) dzieci do ukończenia 12 roku życia: – z upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, – z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, – zakażone HIV, – przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, b) dzieci do ukończenia 12 roku życia z otoczenia osób określonych w lit. a, które nie chorowały na ospę wietrzną, c) dzieci do ukończenia 12 roku życia, inne niż wymienione w lit. a i b, przebywające w: – zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, – zakładach opiekuńczo-leczniczych, – rodzinnych domach dziecka, – domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, – domach pomocy społecznej, – placówkach opiekuńczo-wychowawczych, – regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, – interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych, d) dzieci, inne niż wymienione w lit. a-c, przebywające w żłobkach lub klubach dzie-cięcych; 9) ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia; 10) różyczce obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 11) tężcowi obejmuje: a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, b) osoby zranione, narażone na zakażenie; 12) wirusowemu zapaleniu wątroby typu B obejmuje: a) dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 19 roku życia, b) uczniów szkół medycznych lub innych szkół prowadzących kształcenie na kierun-kach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, c) studentów uczelni medycznych lub innych uczelni, prowadzących kształcenie na kierunkach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, d) osoby szczególnie narażone na zakażenie w wyniku styczności z osobą zakażoną wirusem zapalenia wątroby typu B, które nie były szczepione przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, e) osoby zakażone wirusem zapalenia wątroby typu C, f) osoby wykonujące zawód medyczny narażone na zakażenie, które nie były szcze-pione przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, g) osoby w fazie zaawansowanej choroby nerek z filtracją kłębuszkową poniżej 30 ml/min oraz osoby dializowane; 13) wściekliźnie obejmuje osoby mające styczność ze zwierzęciem chorym na wściekliznę lub podejrzanym o zakażenie wirusem wścieklizny; 14) zakażeniom wywołanym przez rotawirusy obejmuje dzieci po ukończeniu 6 tygodnia ży-cia do ukończenia 32 tygodnia życia”. Skarżąca jako przedmiot zaskarżenia wskazała również art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w zwią-zku z § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r., z których wynika, że obowiązkowe szczepienia ochronne mają być prowadzone zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego (dalej: GIS) w formie komunikatu. OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 5 1.3. Zarzuty niekonstytucyjności przywołanej regulacji skarżąca opiera przede wszy-stkim na argumencie dotyczącym naruszenia standardów dostatecznej określoności przepisów prawa, które wywodzone są z art. 2 Konstytucji. W ocenie skarżącej, zakwestionowane przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie precyzują w sposób dostateczny treści obo-wiązku poddania się szczepieniom ochronnym (nie wskazują choćby liczby dawek poszcze-gólnych szczepionek), ani nie konkretyzują terminu, od którego obowiązek taki staje się wy-magalny (nie określają bowiem dokładnie wieku, w jakim dziecko ma być poddane danemu szczepieniu). W praktyce obowiązek egzekwowany jest w oparciu o treść komunikatu GIS w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, chociaż taki komunikat nie jest ak-tem prawa powszechnie obowiązującego w świetle art. 87 Konstytucji, a więc nie może wy-znaczać treści obowiązków nakładanych na obywateli ani zasad ich realizacji lub egzekwo-wania. Ponadto skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa do ochrony życia prywatnego oraz decydowania o swoim życiu osobistym (o którym mowa w art. 47 Konstytucji). Jej zda-niem, obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym – w kształcie wyni-kającym z obowiązujących regulacji prawnych – stanowi nadmierną (w znaczeniu art. 31 ust. 3 Konstytucji) ingerencję państwa w sferę prywatności obywateli, która nie jest ani ko-nieczna, jeśli uwzględni się rozwiązania funkcjonujące w tej dziedzinie w innych państwach Unii Europejskiej, ani proporcjonalna, zważywszy na brak dostatecznie efektywnych mecha-nizmów reparacji ewentualnych szkód na zdrowiu osób poddawanych obowiązkowym szcze-pieniom ochronnym w kontekście ryzyka wystąpienia tzw. niepożądanych odczynów po-szczepiennych (dalej: n.o.p.). 2. Zmiana stanu normatywnego. 2.1. Rozpoznawana w niniejszym postępowaniu skarga konstytucyjna została wnie-siona już po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50), w którym orzekł, że art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 roz-porządzenia MZ z 2011 r. w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szcze-pień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji (zob. pkt I sentencji wyroku). Jednocześnie Trybunał, działa-jąc na podstawie art. 190 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji, odroczył o sześć miesięcy, licząc od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw, datę utraty mocy obowiązującej ww. przepi-sów w zakresie uznanym za niezgodny z Konstytucją (zob. pkt II sentencji wyroku). Wyrok o sygn. SK 81/19 został ogłoszony 12 maja 2023 r. (Dz. U. poz. 909). W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał podzielił pogląd, że Program Szcze-pień Ochronnych na dany rok, określony w komunikacie GIS, miał wpływ na treść publicz-noprawnego obowiązku skarżącej w sprawie o sygn. SK 81/19, ponieważ określał konkretny wiek dziecka, którego osiągnięcie aktualizowało po stronie matki obowiązek poddania dziec-ka obowiązkowym szczepieniom ochronnym (pod rygorem nałożenia grzywny w celu przymuszenia do wykonania tego obowiązku z trybie postępowania egzekucyjnego w admini-stracji). Zdaniem Trybunału, doszło do – niedopuszczalnej w świetle art. 92 ust. 2 Konstytucji – subdelegacji kompetencji prawodawczych polegającej na tym, że zarówno termin wykonal-ności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek uregulowano w komunikacie GIS, a nie w przepisach rozporządzenia o szczepieniach. Trybu-nał stwierdził, że „[p]oddanie jednostki obowiązkowi szczepień ochronnych, czy też (…) po-noszenie odpowiedzialności za jego niezrealizowanie przez osobę, która sprawuje prawną OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 6 pieczę nad osobą małoletnią, stanowi istotną ingerencję w prawa podmiotowe (art. 47 Konsty-tucji). W wypadku niezrealizowania ciążącego na jednostce obowiązku musi ona liczyć się z poważnymi konsekwencjami. Z tego względu musi być ona w stanie precyzyjnie ustalić treść ciążącego na niej obowiązku. Sytuacja, gdy jego treść jest współkształtowana komunika-tem GIS, niebędącym aktem prawa powszechnie obowiązującego (a contrario art. 87 Konsty-tucji), jest niedopuszczalna”. Jednocześnie Trybunał, wyjaśniając skutki wyroku o sygn. SK 81/19, wskazał, że „zapewnienie stanu prawnego zgodnego z Konstytucją ciąży zarówno na ustawodawcy, jak i ministrze właściwym do spraw zdrowia. Istotne jest jednak to, że inge-rencja ustawodawcy może nie być konieczna w razie odpowiedniego działania organu upo-ważnionego do wydania rozporządzenia. (…) Minister właściwy do spraw zdrowia może bowiem rozważyć określenie, w drodze rozporządzenia wydawanego na podstawie art. 17 ust. 10 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, terminu wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochron-nych, w szczególności czy takie rozwiązanie mieści się w zakresie spraw przekazanych do uregulowania w art. 17 ust. 10 pkt 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, tj. określenia wieku i innych okoliczności stanowiących przesłankę do nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szcze-pieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym”. 2.2. Po wniesieniu do Trybunału skargi konstytucyjnej rozpoznawanej w niniejszym postępowaniu zmianie uległo także brzmienie przepisów dotyczących obowiązkowych szcze-pień ochronnych. Na mocy art. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie usta-wy o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1938, ze zm.; dalej: ustawa z 2023 r.), do art. 17 u.z.c.z. dodany został ustęp 9a, zgodnie z którym „[s]zczepienia obo-wiązkowe przeprowadza się zgodnie ze schematem szczepienia określonym dla danego szczepienia w przepisach wydanych na podstawie ust. 10”. Jednocześnie upoważnienie ujęte w art. 17 ust. 10 u.z.c.z. zostało rozbudowane o nowy pkt 2a, z którego wynika, że w przepi-sach rozporządzenia wydawanego na podstawie tego upoważnienia określony ma być także schemat szczepienia przeciw chorobie zakaźnej obejmujący liczbę dawek i terminy ich poda-nia wymagane dla danego szczepienia uwzględniające wiek osoby objętej obowiązkiem szczepienia. Wskazane zmiany weszły w życie 1 października 2023 r. (zob. art. 23 pkt 3 ustawy z 2023 r.). Jednocześnie wydane zostało nowe rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 wrze-śnia 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. poz. 2077, ze zm.; rozporządzenie MZ z 2023 r.), które 1 października 2023 r. zastąpiło rozporządzenie MZ z 2011 r. W załączniku nr 1 do rozporządzenia MZ z 2023 r. określono schematy obowiązko-wych szczepień dzieci i młodzieży obejmujące liczbę dawek oraz terminy ich podania wyma-gane dla danego szczepienia podstawowego lub przypominającego, z uwzględnieniem wieku osoby objętej obowiązkiem szczepienia. 3. Podstawy umorzenia postępowania w niniejszej sprawie. 3.1. Skarga konstytucyjna stanowi nadzwyczajny środek ochrony konstytucyjnych praw i wolności, a jej wniesienie uwarunkowane zostało spełnieniem wymogów wynikają-cych zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organi-zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, na każdym etapie postępowania Trybunał Konstytucyjny weryfikuje, czy wniesiona skarga konstytucyjna spełnia te wymogi. Zakończenie etapu wstępnego rozpoznania skargi nie uchyla więc konieczności zbadania OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 7 formalnych warunków dopuszczalności jej rozpoznania na kolejnym stadium postępowania. W tym sensie nadanie skardze dalszego biegu po wstępnym rozpoznaniu nie przesądza o do-puszczalności wydania przez Trybunał orzeczenia co do meritum przedstawionego w niej problemu konstytucyjnego (zob. postanowienie TK z 8 stycznia 2025 r., sygn. SK 79/20, OTK ZU A/2025, poz. 7). 3.2. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK, Trybunał na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania zainicjowanego wniesieniem skargi, jeżeli wydanie wyroku jest niedopuszczalne lub zbędne. W świetle orzecznictwa Trybunału, „[z]będność lub niedopuszczalność orzekania zachodzi między innymi wówczas, gdy kwe-stionowana norma była już przedmiotem kontroli w innej sprawie co do ich zgodności z Kon-stytucją. Gdy w sprawie zachodzi tożsamość podmiotowa i przedmiotowa, ziszcza się ujemna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) powodująca niedo-puszczalność wydania orzeczenia. Gdy zaś w sprawie zachodzi tylko tożsamość przedmioto-wa, ziszcza się przesłanka ne bis in idem, prowadząca do uznania orzekania za zbędne. Zasa-da ne bis in idem wyraża tym samym niedopuszczalność orzekania w sprawie, jeżeli występu-je w niej identyczność zaskarżonych przepisów, wzorca konstytucyjnego oraz postawionych zarzutów, jak w sprawie, w której Trybunał już wcześniej orzekał” (postanowienie pełnego składu TK z 3 listopada 2015 r., sygn. SK 64/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169, wraz z przywołanymi tam judykatami). W niniejszej sprawie Trybunał, porównując treść sentencji wyroku o sygn. SK 81/19 oraz punkt 3 petitum rozpoznawanej skargi konstytucyjnej, uznał, że zachodzi tożsamość do-tycząca przedmiotu kontroli i wzorców konstytucyjnych. W wyroku o sygn. SK 81/19 Trybu-nał orzekł już bowiem o niekonstytucyjności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporzą-dzenia MZ z 2011 r. w zakresie kwestionowanym przez skarżącą w niniejszej sprawie. Ponowne rozpatrzenie tożsamych co do istoty zarzutów, przedstawionych Trybunałowi już po tym, gdy wydał on wyrok o sygn. SK 81/19, naruszałoby zasadę ne bis in idem, stabilizującą stan prawny ukształtowany tym wyrokiem. Zbędność wydawania ponownie merytorycznego orzeczenia co do zgodności tych samych przepisów i wzorców kontroli jest tym bardziej uza-sadniona, że po wejściu w życie ustawy z 2023 r. oraz rozporządzenia MZ z 2023 r. schemat obowiązkowych szczepień ochronnych został uregulowany w akcie o randze rozporządzenia, które w świetle art. 87 ust. 1 Konstytucji należy do źródeł prawa powszechnie obowiązujące-go, a nie w komunikacie GIS, co dla skarżącej było podstawowym argumentem mającym uza-sadniać zarzuty niekonstytucyjności sformułowane w odniesieniu do art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z 2011 r. W tych okolicznościach Trybunał uznał za zbędne wydanie merytorycznego orzecze-nia w przedmiocie konstytucyjności przepisów wskazanych w punkcie 3 petitum skargi kon-stytucyjnej. 3.3. W odniesieniu do pozostałych zarzutów przedstawionych w skardze konstytucyj-nej rozpoznawanej w niniejszym postępowaniu, Trybunał przypomniał, że poddanie tych za-rzutów ocenie merytorycznej uzależnione było od dochowania przez skarżącą formalnych wymogów, jakie są stawiane skardze konstytucyjnej, która – zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK – powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącej, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie. Uzasadnienie zarzutu polega na sformułowaniu takich argumentów, które przemawiają na rzecz niezgodności zachodzącej pomiędzy normami wynikającymi z kwestionowanych przepisów a normami zawartymi we wzorcach kontroli. Jak już wielokrotnie wyjaśniał Trybunał, wymogu odpo-wiedniego uzasadnienia zarzutów nie należy traktować powierzchownie ani instrumentalnie. OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 8 Argumenty sformułowane w skardze mogą być mniej lub bardziej przekonujące, lecz muszą być argumentami nadającymi się do rozpoznania przez Trybunał. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, „[n]ie czyni zadość rozważanej powinności sa-mo przedstawienie przepisu stanowiącego przedmiot zaskarżenia oraz przepisu mającego być wzorcem kontroli (nawet wraz z podaniem sposobu rozumienia obu wymienionych przepi-sów), bez sformułowania chociażby jednego argumentu wskazującego na niezgodność tych regulacji prawnych. W takim wypadku należy uznać, że zarzut w ogóle nie został uzasadnio-ny. Nie realizują omawianego wymagania również uwagi nazbyt ogólne, niejasne lub też po-czynione jedynie na marginesie innych rozważań. Wówczas uzasadnienie – jako formalnie wadliwe – należy zakwalifikować jako pozorne, równoznaczne z brakiem wymaganego uza-sadnienia. Niedopuszczalne jest samodzielne precyzowanie przez Trybunał, a tym bardziej uzasadnianie, jedynie ogólnikowo sformułowanych zarzutów niekonstytucyjności zaskarżo-nych przepisów. Innymi słowy, poprzestanie przez skarżącego na lakonicznym lub zdawko-wym uzasadnieniu zarzutu, podobnie jak całkowite nieuzasadnienie sformułowanych zarzu-tów, stanowi niewykonanie ustawowych wymogów formalnych, co skutkuje umorzeniem postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK” (postanowienie z 30 stycznia 2024 r., sygn. SK 11/23, OTK ZU A/2024, poz. 21). Odnosząc te wymagania do skargi rozpoznawanej w niniejszym postępowaniu, Try-bunał stwierdził, że skarżąca nie dopełniła wymogu należytego uzasadnienia zarzutu narusze-nia prawa do ochrony prywatności oraz decydowania o swoim życiu osobistym, które to naru-szenie miałoby mieć źródło w treści art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i art. 17 ust. 1 u.z.c.z. oraz § 3 rozporządzenia MZ z 2011 r. Skarżąca, formułując zarzut naruszenia konstytucyjnego nakazu uregulowania w ustawie wszelkich ograniczeń dotyczących korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, nie wskazała właściwie żadnych argumentów mogących przemawiać na rzecz tezy, iż § 3 rozporządzenia MZ z 2011 r. regulował kwestie, które powinny były być unormowane wyłącznie w przepisach ustawy. Zawarte w skardze wywody dotyczyły przede wszystkim tego, że liczba dawek poszczególnych szczepionek, a także wiek dziecka, w jakim należało poddać je danemu szczepieniu ochronnemu, były ustalane na podstawie treści komu-nikatu GIS. Problem ten – niezależnie od tego, że został już rozpoznany przez Trybunał we wspomnianym wyżej wyroku o sygn. SK 81/19 – nie wynikał jednak bezpośrednio z treści przepisów zaskarżonych w punktach 1 i 2 petitum skargi. Innymi słowy, argumenty przedsta-wione przez skarżącą nie były adekwatne do przedmiotu kontroli. Jeśli chodzi zaś o zarzut braku konieczności wprowadzenia obowiązkowych szczepień ochronnych, to w tym zakresie wywody zawarte w skardze ograniczały się do ogólnikowych twierdzeń na temat braku dosta-tecznych badań potwierdzających skuteczność i bezpieczeństwo szczepionek, a także do po-wierzchownego zarysowania rozwiązań przyjętych w innych państwach europejskich. Równie lakoniczne były wywody na temat braku efektywnego mechanizmu odszkodowawczego za uszczerbek na zdrowiu mogący wynikać z n.o.p. Zdaniem Trybunału, argumenty te – nieza-leżnie od ich trafności – nie były argumentami „nadającymi się” do oceny konstytucyjności przepisów wskazanych w punktach 1 i 2 petitum skargi. Przepisy te określają bowiem obo-wiązek poddania się szczepieniom ochronnym; nie regulują natomiast ani zasad dopuszczania szczepionek do obrotu, ani kwestii kompensacji ewentualnych negatywnych konsekwencji wystąpienia n.o.p. u osób poddanych obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Wymóg należytego uzasadnienia zarzutów nie został również spełniony w odniesieniu do zarzutu naruszenia zasady określoności przepisów prawa, wywodzonej z art. 2 Konstytu-cji. W tym zakresie wywody zawarte w skardze – o ile pominąć uwagi dotyczące problemu unormowania pewnych aspektów realizacji obowiązku szczepiennego w komunikacie GIS, który nie należy do źródeł prawa powszechnie obowiązującego w znaczeniu art. 87 Konstytu-cji – ograniczały się do ogólnikowego twierdzenia o rozbieżnej praktyce stosowania zaskar-żonych przepisów przez właściwe organy państwowe. Nie przywołano jednak żadnych dowo- OTK ZU A/2025 SK 89/24 poz. 27 9 dów na poparcie tej tezy. Niezależnie od tego Trybunał przypomniał – wyrażone także w uza-sadnieniu wyroku o sygn. SK 81/19 – stanowisko, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, art. 2 Konstytucji, w którym ujęto zasadę demokratycznego państwa prawnego, co do zasady nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą, albowiem nie jest samodzielnym źródłem praw podmiotowych. Przepis ten ustanawia pewien standard kreowania przez ustawodawcę konkretnych praw i wolności, a także ogólny standard korzystania z nich przez uprawnione podmioty. Trybunał dopuszcza możliwość uczynienia art. 2 Konstytucji wzorcem kontroli w sprawach inicjowanych skargami jedynie pomocniczo i w wyjątkowych wypadkach. Możliwość ta dotyczy sytuacji, gdy skarżący wskaże wywiedzione z art. 2 Konstytucji prawa lub wolności, które nie zostały wyraźnie wy-słowione w treści innych przepisów konstytucyjnych (wówczas przepis ten mógłby pełnić funkcję samodzielnego wzorca kontroli konstytucyjności) lub gdy odwoła się do jednej z za-sad wyrażonych w art. 2 Konstytucji dla uzupełnienia lub wzmocnienia argumentacji doty-czącej naruszenia praw i wolności statuowanych w innym przepisie konstytucyjnym (wów-czas art. 2 Konstytucji może pełnić funkcję pomocniczego wzorca kontroli występującego w powiązaniu z innym przepisem konstytucyjnym; zob. też np. postanowienie TK z 20 listo-pada 2024 r., sygn. SK 47/24, OTK ZU A/2024, poz. 113, wraz z przywołanymi tam judyka-tami). Żadna z tych dwóch okoliczności nie wystąpiła w niniejszej sprawie. Wobec niespełnienia wymogu należytego uzasadnienia podnoszonych zarzutów, Try-bunał uznał za niedopuszczalne wydanie merytorycznego orzeczenia w przedmiocie konsty-tucyjności przepisów wskazanych w punktach 1 i 2 petitum skargi konstytucyjnej. 3.4. Podsumowując, Trybunał stwierdził, że niniejsze postępowanie należało umorzyć w całości na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność i zbędność merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. Jednocześnie Trybunał uznał, że wobec takich podstaw umorzenia nie było konieczności rozważenia, czy w sprawie zacho-dziły określone w art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK przesłanki dokonania oceny konstytucyjności przepisów prawa pomimo zmiany stanu normatywnego w znaczeniu art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.