SK 93/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 8 grudnia 2025 r. Pozycja 115 POSTANOWIENIE z dnia 26 listopada 2025 r. Sygn. akt SK 93/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodniczący Justyn Piskorski – sprawozdawca Bartłomiej Sochański, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2025 r., skargi konstytucyjnej R.M. o zbadanie zgodności: § 4 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 paź-dziernika 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopła-conej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1714) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 29 września 2021 r. R.M. (dalej: skarżący), reprezen-towany przez pełnomocnika z wyboru, zarzucił § 4 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia Mini-stra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Pań-stwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1714; dalej: rozporządzenie z 2016 r.) niezgodność z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego: W wyroku łącznym z 17 czerwca 2021 r. sąd rejonowy zasądził na rzecz skarżącego kwotę 147,60 zł brutto tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej skazanej z urzę-du. Skarżący wniósł zażalenie w tym zakresie. Sąd okręgowy postanowieniem z 7 wrze-śnia 2021 r. utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. OTK ZU A/2025 SK 93/22 poz. 115 2 1.2. Skarżący wskazał, że choć zapadłe w jego sprawie orzeczenia zostały wydane na podstawie rozporządzenia z 2016 r., to przy ich wydawaniu nie uwzględniono stanu prawnego ukształtowanego w drodze wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19 (OTK ZU A/2020, poz. 13), dotyczącego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopła-conej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801; dalej: rozpo-rządzenie z 2015 r.). Jakkolwiek rozporządzenie z 2015 r. utraciło moc obowiązującą z chwilą wejścia w życie rozporządzenia z 2016 r., to nowy akt normatywny powielił normę prawną zakwe-stionowaną przez Trybunał, polegającą na obniżeniu pełnomocnikom i obrońcom z urzędu o połowę wynagrodzenia w stosunku do wynagrodzenia pełnomocników i obrońców z wybo-ru. Z kolei możliwość przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia przy uwzględ-nieniu stawek określonych w rozporządzeniu z 2015 r. potwierdził m.in. Sąd Najwyższy (zob. postanowienie z 7 stycznia 2021 r., sygn. akt I CSK 598/20, Lex nr 3103835). 1.3. Zdaniem skarżącego § 4 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia z 2016 r. naruszają art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, przez to, że „skarżącemu – adwokatowi, który został wyznaczony jako obrońca z urzędu – został przyznany zwrot kosztów obrony udzielonej skazanemu w postę-powaniu odwoławczym o połowę niższy, niż zostałby przyznany obrońcy lub pełnomocniko-wi ustanowionemu z wyboru w tej samej sprawie” (skarga konstytucyjna, s. 6). Skarżący stwierdził, że w całości podziela rozważania Trybunału w wyroku o sygn. SK 66/19, a rozporządzenie z 2016 r. powieliło normę prawną zakwestionowaną przez Try-bunał. Tym samym obecnie obowiązująca norma prawna jest niekonstytucyjna. 1.4. W piśmie z 28 kwietnia 2022 r., uzupełniającym braki formalne skargi konstytu-cyjnej, skarżący wskazał, że naruszono jego prawo do własności i innych praw majątkowych, podlegające równej dla wszystkich ochronie prawnej (art. 64 ust. 2 Konstytucji), prawo do równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji), a za-skarżone rozporządzenie z 2016 r. nie spełnia celu, jakim jest zwrot kosztów zastępstwa pro-cesowego pełnomocnikom z urzędu i wyboru na zasadach równości (art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji). Zaskarżona norma prowadzi do braku ochrony prawa własności i innych praw mająt-kowych w postaci wynagrodzenia za wykonaną pracę, albowiem sąd, orzekając o wysokości kosztów zastępstwa procesowego, może obniżyć wysokość wynagrodzenia o 50%, a zatem roszczenie o wynagrodzenie nie jest chronione w 50%. Ochrona zaś prawa własności i innych praw majątkowych ma być równa. Uregulowanie prawa do wynagrodzenia za tę samą pracę, dla osób, które posiadają te same kompetencje zawodowe, na nierównych zasadach godzi ponadto w konstytucyjne prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Ogranicze-nie praw i wolności nastąpiło w drodze rozporządzenia, a nie ustawy, sam zaś cel rozporzą-dzenia, jakim jest ustanowienie dla pełnomocników równych wynagrodzeń za wykonaną pra-cę, nie został spełniony. 1.5. Trybunał Konstytucyjny, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej, postanowieniem z 19 października 2022 r., sygn. Ts 247/21 (OTK ZU B/2023, poz. 4), nadał jej dalszy bieg. 2. W piśmie z 12 grudnia 2022 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. OTK ZU A/2025 SK 93/22 poz. 115 3 3. W piśmie z 23 grudnia 2022 r. stanowisko w sprawie przedstawił Minister Sprawie-dliwości, wnosząc o uznanie, że § 4 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia z 2016 r. są zgodne z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. 3.1. Minister Sprawiedliwości wskazał, że § 4 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia z 2016 r. „nie dyskryminują żadnego z występujących w konkretnej sprawie obrońców. Zróż-nicowanie dotyczące wysokości i zasad ustalania ponoszonych przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu oraz opłat za czynności adwokackie nie jest bowiem podyktowane względami podmiotowymi, ale wynikiem postę-powania, charakterem pomocy prawnej udzielanej z urzędu i faktem, że koszty tej pomocy ponosi Skarb Państwa” (stanowisko, s. 6-7). 3.2. Podmioty korzystające z obrony z wyboru oraz z obrony z urzędu w postępowa-niu karnym należą do odrębnych kategorii ze względu na sposób powołania obrońców, jak i ich dalsze funkcjonowanie w postępowaniu. Rozróżnienie przez ustawodawcę kategorii obrońców uzasadnia odmienne traktowanie ich sytuacji w zakresie rozliczenia kosztów obro-ny po zakończeniu postępowania. Minister Sprawiedliwości przywołał w tym zakresie orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, wskazując, że obowiązek udzielenia pomocy prawnej z urzędu ma charakter obowiązku publicznoprawnego, którego ciężar rozdzielony jest między Skarb Państwa i samorządy zawodowe adwokatów i radców prawnych. Różnice w wynagrodzeniu pełnomocników wynikają zatem z okoliczności, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej w konkretnej sprawie ponosi Skarb Państwa, nie zaś, że adwokat lub radca prawny występuje w sprawie jako pełnomocnik z urzędu. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości określone w rozporządzeniu z 2016 r. zasady po-noszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwo-kata ustanowionego z urzędu, sposób określania tych kosztów oraz maksymalna wysokość opłat za udzieloną pomoc mają uwzględniać interes osób wykonujących zawód adwokata, jak i interes obywateli. Z jednej strony powinny uwzględniać adekwatność wynagrodzenia peł-nomocnika w zakresie jakości i ilości pracy, z drugiej zaś strony powinny brać pod uwagę możliwości majątkowe społeczeństwa i interes społeczny. Uwzględnienie tylko jednego z tych aspektów wiązałoby się z ryzykiem ograniczenia możliwości korzystania z profesjo-nalnego pełnomocnika procesowego, a więc redukcją zakresu ochrony prawnej społeczeń-stwa. Według Ministra Sprawiedliwości stawki minimalne odzwierciedlają „swoist[ą] wy-cen[ę] koniecznego nakładu pracy pełnomocnika związan[ą] ze specyfiką określonego rodzaju postępowań” (tamże, s. 8). Niemniej jednak sądy orzekające mają możliwość uwzględnienia nadzwyczajnych, szczególnych okoliczności, zwiększających nakład pracy niezbędnej do pra-widłowej realizacji obowiązków profesjonalnego pomocnika procesowego. 3.3. Rozporządzenie z 2016 r. zostało wydane na podstawie upoważnienia ustawowe-go i w ocenie Ministra Sprawiedliwości § 4 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia z 2016 r. „w pełni realizują upoważnienie ustawowe, nie wykraczając poza jego zakres” (tamże, s. 9). 4. W piśmie z 23 grudnia 2022 r. Prokurator Generalny przedstawił stanowisko w sprawie, w którym wskazał, że postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna-łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) – wobec niedopuszczal-ności wydania orzeczenia. OTK ZU A/2025 SK 93/22 poz. 115 4 4.1. W ocenie Prokuratora Generalnego skarga konstytucyjna dotknięta jest brakiem formalnym, polegającym na niespełnieniu wymogu uzasadnienia zarzutu niezgodności kwe-stionowanego przepisu aktu normatywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie. 4.2. Skarżący nie zawarł żadnego uzasadnienia zarzutu niezgodności zaskarżonych przepisów z powołanymi wzorcami kontroli. Wymogu określonego w art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK nie spełnia też przytaczanie obszernych fragmentów wyroku Trybunału o sygn. SK 66/19. Choć skarżący został wezwany na etapie wstępnej kontroli skargi konstytucyjnej do uzasadnienia zarzutu niezgodności zaskarżonych przepisów z prawami lub wolnościami konstytucyjnymi wynikającymi ze wskazanych wzorców kontroli, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie, to jego odpowiedź w piśmie z 28 kwietnia 2022 r. może być „co najwyżej uznan[a] za bardzo ogólne sformułowanie zarzutu niezgodności kwestionowanej regulacji ze wskazanymi wzorcami kontroli, w żaden jednak sposób nieodniesionego do treści zaskarżonego unormowania” (stanowisko, s. 7). 5. W piśmie z 25 kwietnia 2024 r. pełnomocnik skarżącego oświadczył, że cofa złożo-ną skargę konstytucyjną i wnosi o umorzenie postępowania oraz zasądzenie od Ministra Sprawiedliwości na rzecz skarżącego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Powołując się na wyrok TK z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK ZU A/2024, poz. 30), wskazał, że „złożona skarga jest zasadna, a przy-czyna jej cofnięcia i tym samym umorzenia postępowania powstała w jego toku – w związku ze wspomnianym wyżej wyrokiem wydanie orzeczenia merytorycznego w sprawie niniejszej stało się zbędne. Tym samym również w sprawie uzasadnionym jest orzeczenie zwrotu kosz-tów postępowania przed Trybunałem pomimo formalnego nieuwzględnienia skargi konstytu-cyjnej”. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Warunki merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. 1.1. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolno-ści i praw, jej merytoryczne rozpoznanie zaś jest uwarunkowane spełnieniem licznych przesła-nek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i przepisów ustawy z dnia 30 listo-pada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK lub ustawa o organizacji TK). Skarga konstytucyjna musi spełniać wymogi formalne, o których mowa w art. 53 ust. 1 u.o.t.p.TK. Zgodnie z tym przepisem skarga powinna zawierać określenie kwestiono-wanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwier-dzenia niezgodności z Konstytucją; wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skar-żącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone; uzasadnienie zarzutu nie-zgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie; przedstawienie stanu faktycznego; udokumentowanie daty doręczenia wy-roku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia, o których mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, oraz OTK ZU A/2025 SK 93/22 poz. 115 5 informację, czy od wyroku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia, o których mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia. 1.2. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego jest on na każdym etapie postępowania zobowiązany do kontroli, czy nie zachodzi jedna z ujemnych przesłanek wydania wyroku, skutkująca obligatoryjnym umorzeniem postępowania. Przeka-zanie skargi konstytucyjnej po zakończeniu jej wstępnej kontroli do rozpoznania przez odpo-wiedni skład Trybunału nie przesądza zatem w sposób ostateczny o dopuszczalności jej mery-torycznego rozpatrzenia (por. postanowienie TK z 26 października 2021 r., sygn. SK 84/20, OTK ZU A/2021, poz. 58 wraz z powołanym tam orzecznictwem). 1.3. Przesłanki te określone zostały w art. 59 ust. 1 u.o.t.p.TK, stosownie do którego Trybunał na posiedzeniu niejawnym wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania: na skutek cofnięcia wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej (pkt 1); jeżeli wyda-nie orzeczenia jest niedopuszczalne (pkt 2); jeżeli wydanie orzeczenia jest zbędne (pkt 3); jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wyda-niem orzeczenia przez Trybunał (pkt 4); w przypadku zakończenia kadencji Sejmu i Senatu, w niezakończonych sprawach wszczętych na podstawie wniosku grupy posłów albo grupy senatorów, o którym mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji (pkt 5). 2. Cofnięcie skargi konstytucyjnej i umorzenie postępowania. 2.1. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarżący w piśmie z 25 kwietnia 2024 r. skutecznie cofnął skargę konstytucyjną. Skarżący powołał się na wyrok TK z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK ZU A/2024, poz. 30), w którym orzeczono, że: „§ 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wyso-kości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedli-wości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. W ocenie skarżącego, pomimo zasadności skargi konstytucyjnej, w związku z wyrokiem o sygn. SK 90/22 wydanie orzeczenia merytorycznego stało się zbędne, co uzasadnia cofnię-cie skargi konstytucyjnej i umorzenie niniejszego postępowania. 2.2. Cofnięcie skargi konstytucyjnej przez skarżącego, zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, stanowi negatywną przesłankę wydania wyroku i skutkuje obligatoryjnym umo-rzeniem niniejszego postępowania. 2.3. Na marginesie Trybunał Konstytucyjny zauważył, że skarga konstytucyjna speł-niała wymogi formalne określone przepisami Konstytucji i ustawy o organizacji TK, wobec czego nie zaktualizowała się przesłanka niedopuszczalności wydania orzeczenia merytorycz-nego w sprawie (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). Jednakże, biorąc pod uwagę podobieństwo określenia przedmiotu kontroli, w tym zbieżność w postaci § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1714), a także tożsamość wzorców kontroli, odnośnie do których wypowiedział się Try- OTK ZU A/2025 SK 93/22 poz. 115 6 bunał w wyroku o sygn. SK 90/22, aktualizacji uległa przesłanka obligatoryjnego umorzenia postępowania, jaką jest zbędność wydania orzeczenia (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Okre-ślenie zakresu zaskarżenia w niniejszej sprawie zawierało się bowiem w zakresie uznanym za niekonstytucyjny w powołanym wyroku Trybunału. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.