Ts 103/14

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 26 stycznia 2016 r. Pozycja 66 POSTANOWIENIE z dnia 24 lutego 2015 r. Sygn. akt Ts 103/14 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Małgorzata Pyziak-Szafnicka, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.K. w sprawie zgodności: 1) art. 24 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o służbie więziennej (Dz. U. z 2014 r. poz. 173) z art. 51 ust. 3 i 4 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Kon-stytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 102 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.) z art. 51 ust. 3 i 4 w związku z art. 2 Konsty-tucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 18 kwietnia 2014 r. A.K. (dalej: skarżący albo skazany) postawił następujące zarzuty. Po pierwsze, że art. 24 ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o służ-bie więziennej (Dz. U. z 2014 r. poz. 173; dalej: ustawa o służbie więziennej) w zakresie, w jakim „reguluje prawo dostępu do informacji i danych osobowych osób tymczasowo aresz-towanych, a także osób, wobec których są wykonywane kary pozbawienia wolności oraz środki przymusu skutkujące pozbawieniem wolności, gromadzonych i przetwarzanych przez Służbę Więzienną, z pominięciem osób, których te informacje dotyczą”, jest niezgodny z art. 51 ust. 3 i 4 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. Po drugie, że art. 102 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.; dalej: k.k.w.) w zakresie, w jakim „nie gwarantuje osobom tymczasowo aresztowanym, a także oso-bom, wobec których są wykonywane kary pozbawienia wolności oraz środki przymusu skut-kujące pozbawieniem wolności, prawa do zapoznawania się z informacjami i danymi osobo-wymi dotyczącymi tych osób, przetwarzanymi przez pracowników jednostek penitencjarnych, w tym informacjami i danymi znajdującymi się w aktach ewidencyjnych i teczkach osobopo-znawczych”, jest niezgodny z art. 51 ust. 3 i 4 w związku z art. 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. W piśmie z 30 lipca 2013 r., skierowanym do Dyrektora Aresztu Śledczego w S. (dalej: Dyrektor Aresz-tu), skarżący wniósł o udostępnienie mu dokumentów zawartych w aktach ewidencyjnych oraz teczce osobopoznawczej. Decyzją z września 2013 r. Dyrektor Aresztu odmówił spełnie- OTK ZU B/2016 Ts 103/14 poz. 66 2 nia żądania skarżącego, wskazawszy, że przepisy k.k.w. „nie przewidują możliwości zapo-znania osadzonego ze wskazaną dokumentacją”. W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił Dyrektorowi Aresztu naruszenie art. 51 ust. 3 i art. 42 ust. 2 Konstytucji oraz art. 102 pkt 9 k.k.w. Zdaniem skarżącego z treści tego ostatniego „nie wynika, iż osoba pozbawiona wolności nie ma prawa wglądu do dokumentów stanowiących zawartość akt ewidencyjnych i teczki osobopoznawczej – z przepisu tego wynika, iż skazany ma prawo w szczególności do zapoznawania się z opiniami stanowiącymi podstawę podejmowanych wobec niego decyzji”. Postanowieniem z października 2013 r. Sąd Okręgowy w G. (dalej: Sąd Okręgowy w G.) utrzymał w mocy decyzję z września 2013 r., wskazawszy, że „w art. 109 k.k.w. wyliczono przykładowo prawa skazanego, a nie dokumenty, z którymi może on się zapoznawać. Wska-zuje na to usytuowanie zwrotu »w szczególności« we wskazanym przepisie. Gdyby ustawo-dawca chciał wymienić przykładowo dokumenty, z którymi może się zapoznawać skazany odbywający karę pozbawienia wolności, to usytuowałby ów zwrot w punkcie 9 art. 109 k.k.w. po słowach »zapoznawania się«”. Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 51 ust. 3 Konstytucji sąd zwrócił uwagę na to, że przepis ten przewiduje możliwość ustawowego ograniczenia pra-wa dostępu do dokumentów i zbiorów danych, a w tym konkretnym przypadku taką ustawą jest k.k.w. (art. 102 pkt 9). Postanowienie Sądu Okręgowego w G. doręczono skarżącemu 31 października 2013 r. W dniu 6 listopada 2013 r. skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego w S. z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej. Postano-wieniem ze stycznia 2014 r. sąd ustanowił dla skarżącego radcę prawnego. Pismem z lutego 2014 r., doręczonym 11 lutego 2014 r., Rada Okręgowa Izby Radców Prawnych w G. wyzna-czyła pełnomocnika. Skarżący twierdzi, że art. 24 ustawy o służbie więziennej jest niekonstytucyjny dlate-go, że reguluje dostęp do informacji i danych osobowych przetwarzanych przez Służbę Wię-zienną, pomijając osoby, których te dane dotyczą (tj. osoby osadzone w zakładach karnych i aresztach śledczych). Przepis ten zawiera zatem lukę prawną, która jest źródłem naruszenia konstytucyjnych praw skarżącego. Według niego „prawodawca winien uregulować przy-najmniej tryb składania oraz wzór wniosku o udzielenie informacji lub udostępnienie danych osobowych osób pozbawionych wolności tym osobom, tak jak zrobił to w przypadku pozosta-łych uprawnionych podmiotów”. Drugi z zakwestionowanych w skardze przepisów, tj. art. 102 k.p.w., jest – zdaniem skarżącego – niekonstytucyjny dlatego, że określony w nim katalog praw skazanego nie zawiera „najbardziej istotnych [dla niego] uprawnień” (tj. prawa do zapoznawania się z informacjami i danymi osobowymi). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest sformalizowanym środkiem ochrony konstytucyjnych wol-ności i praw. Jej merytoryczne rozpoznanie jest uzależnione od spełnienia warunków wynika-jących zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Skargom konstytucyjnym niespełniającym tych warunków oraz skargom oczywiście bezzasadnym Trybunał Konstytucyjny odmawia nadania dalszego biegu. Skarżący zakwestionował art. 24 ustawy o służbie więziennej w brzmieniu: „1. Służba Więzienna może przetwarzać informacje i dane osobowe, w tym także bez zgody i wiedzy osób, których dotyczą, niezbędne do realizacji zadań, o których mowa w art. 2. 2. W rozu-mieniu niniejszej ustawy przez przetwarzanie informacji i danych osobowych należy rozu-mieć jakiekolwiek operacje wykonywane na danych osobowych, takie jak: zbieranie, utrwa-lanie, przechowywanie, opracowywanie, zmienianie, udostępnianie i usuwanie, a zwłaszcza OTK ZU B/2016 Ts 103/14 poz. 66 3 te, które wykonuje się w systemach informatycznych. 3. Służba Więzienna udziela informacji i udostępnia dane osobowe o osobach, na pisemny wniosek, podmiotom ustawowo uprawnio-nym, w zakresie określonym w ustawach. 4.Służba Więzienna, na pisemny i uzasadniony wniosek osoby najbliższej, udostępnia dane osobowe osoby pozbawionej wolności, za pisem-ną zgodą tej osoby. 5. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, tryb skła-dania oraz wzór wniosku o udzielenie informacji lub udostępnienie danych osobowych o oso-bie obecnie lub uprzednio pozbawionej wolności w areszcie śledczym lub zakładzie karnym, zawierającego oznaczenie podmiotu ubiegającego się o udzielenie informacji lub udostępnie-nie danych osobowych, podstawę prawną, zakres udostępnianych danych i udzielanych in-formacji oraz danych identyfikujących osobę pozbawioną wolności, a w przypadku osoby najbliższej – uzasadnienie wniosku, mając na względzie w szczególności zakres uprawnień ustawowych ubiegających się podmiotów”. Przedmiotem skargi konstytucyjnej jest także art. 102 k.k.w., zgodnie z którym, „[s]kazany ma prawo w szczególności do: 1) odpowiednie-go ze względu na zachowanie zdrowia wyżywienia, odzieży, warunków bytowych, pomiesz-czeń oraz świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny, 2) utrzymywania więzi z rodziną i innymi osobami bliskimi, 3) korzystania z wolności religijnej, 4) otrzymywania związanego z zatrudnieniem wynagrodzenia oraz do ubezpieczenia społecznego w zakresie przewidzianym w odrębnych przepisach, a także pomocy w uzyskiwaniu świadczeń inwalidz-kich, 5) kształcenia i samokształcenia oraz wykonywania twórczości własnej, a za zgodą dy-rektora zakładu karnego do wytwarzania i zbywania wykonanych przedmiotów, 6) korzysta-nia z urządzeń i zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych, radia, telewizji, książek i prasy, 7) komunikowania się z obrońcą, pełnomocnikiem, właściwym kuratorem sądowym oraz wy-branym przez siebie przedstawicielem, o którym mowa w art. 42, 8) komunikowania się z podmiotami, o których mowa w art. 38 § 1, 9) zapoznawania się z opiniami, sporządzonymi przez administrację zakładu karnego, stanowiącymi podstawę podejmowanych wobec niego decyzji, 10) składania wniosków, skarg i próśb organowi właściwemu do ich rozpatrzenia oraz przedstawiania ich, w nieobecności innych osób, administracji zakładu karnego, kierow-nikom jednostek organizacyjnych Służby Więziennej, sędziemu penitencjarnemu, prokurato-rowi i Rzecznikowi Praw Obywatelskich, 11) prowadzenia korespondencji z organami ściga-nia, wymiaru sprawiedliwości i innymi organami państwowymi, organami samorządu teryto-rialnego, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Dziecka oraz organami po-wołanymi na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodo-wych dotyczących ochrony praw człowieka”. Istota zarzutów sformułowanych w skardze dotyczy braku ustawowej regulacji umoż-liwiającej osobom izolowanym dostęp do informacji oraz danych osobowych gromadzonych i przetwarzanych przez Służbę Więzienną. Ponieważ skarżący kwestionuje brak unormowania w ramach istniejących regulacji prawnych, więc należy ustalić, czy przedmiotem jego skargi konstytucyjnej jest zaniechanie czy pominięcie legislacyjne. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być wy-łącznie obowiązująca norma prawna zastosowana przez sąd lub organ władzy publicznej. W skardze nie można natomiast kwestionować tego, że ustawodawca zaniechał wydania określonych norm, które skarżący uznaje za niezbędne dla ochrony przysługujących mu wol-ności lub praw konstytucyjnych. W przypadku obowiązującego aktu normatywnego Trybunał Konstytucyjny ma kompetencję do oceny jego konstytucyjności pod kątem tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej. (zob. wyroki TK z: 6 maja 1998 r. K 37/97, OTK ZU nr 3/1998, poz. 33; 9 października 2001 r. SK 8/2000, OTK ZU nr 7/2001, poz. 211 oraz 16 listopada 2004 r. P 19/2003, OTK ZU B/2016 Ts 103/14 poz. 66 4 OTK ZU nr 10/A/2004, poz. 106). Zarzut niekonstytucyjności może więc dotyczyć zarówno tego, co prawodawca w danym akcie unormował, jak i tego, co w tym akcie pominął, choć – postępując zgodnie z Konstytucją – powinien był unormować (zob. postanowienie TK z 14 lipca 2009 r., SK 2/08, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 117). Ocenie Trybunału Konstytucyjnego podlega zawsze treść normatywna zaskarżonego przepisu, a więc także brak pewnych elementów normatywnych, których istnienie warunkowałoby konstytucyjność danej regulacji (postanowienie TK z 9 maja 2000 r. Ts 84/99 OTK ZU nr 4/B/2002, poz. 244). Należy przy tym podkreślić, że rozpoznawanie zarzutów dotyczących braku regulacji wymaga daleko posuniętego rygoryzmu co do stwierdzenia jakościowej tożsamości (albo przynajmniej wyraźnego podobieństwa) materii unormowanych w danym przepisie i tych pozostawionych poza jego zakresem. Jak wskazał Trybunał w postanowieniu z 11 grudnia 2002 r., „zbyt pochopne »upodobnienie« materii nieunormowanych z tymi, które znalazły swoją wyraźną podstawę w treści badanego przepisu grozi bowiem każdorazowo postawie-niem zarzutu o wykraczanie przez Trybunał Konstytucyjny poza sferę kontroli prawa i uzur-powanie sobie uprawnień o charakterze prawotwórczym” (SK 17/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 98). W związku z zarzutami sformułowanymi w rozpatrywanej skardze należy zwrócić uwagę na to, że prawa skazanego i jego obowiązki wobec administracji zakładów karnych określają w szczególności art. 102-120 k.k.w., a także wydane na ich podstawie akty wyko-nawcze. Kwestię dostępu skarżącego do niektórych dokumentów dotyczących jego osoby reguluje natomiast art. 102 ust. 9 k.k.w. Przepis ten wprawdzie nie przyznaje skarżącemu prawa wglądu w dokumenty zawarte w jego aktach ewidencyjnych oraz teczce osobopoznaw-czej, ale umożliwia mu zapoznawanie się z opiniami sporządzonymi przez administrację za-kładu karnego, stanowiącymi podstawę podejmowanych wobec niego decyzji regulujących jego sytuację formalno-prawną na terenie zakładu penitencjarnego. W ten sposób art. 102 pkt 9 k.p.k. określa status skazanego w zakresie dostępu do dotyczących go urzędowych do-kumentów i zbiorów danych. Takie rozwiązanie legislacyjne nie oznacza a limine pominięcia prawodawczego, a tym samym niekonstytucyjności przepisów zakwestionowanych w skar-dze. Należy bowiem zauważyć, że art. 51 ust. 3 Konstytucji, którego naruszenie zarzuca skar-żący, stanowi, iż ograniczenie prawa dostępu do urzędowych dokumentów i zbiorów danych może określić ustawa. Taką ustawą jest – co słusznie podkreślił Sąd Okręgowy w G. – art. 102 pkt 9 k.k.w. Ustawodawca świadomie i spójnie określił sposób realizacji prawa do zapoznawania się z opiniami sporządzanymi przez administrację zakładu penitencjarnego, które stanowią podstawę decyzji podejmowanych wobec skazanych. W ramach przysługującej mu swobody legislacyjnej uznał, że na etapie odbywania kary skazani mają prawo zapoznawać się jedynie z treścią wymienionych w art. 102 pkt 9 k.k.w. opinii, nie zaś z całą dokumentacją znajdującą się w ich aktach osobowych. Zdaniem Trybunału skarżący domaga się wprowadzenia odrębnego trybu dostępu do tych dokumentów, a zatem ustanowienia nowej instytucji, dotąd nieznanej ustawom o służbie więziennej i k.k.w., wykraczającej poza dotychczas przyznane jej uprawnienia. Skarżący for-mułuje więc zarzut zaniechania legislacyjnego, którego ocena jest poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego. W swoim orzecznictwie Trybunał wyraził już pogląd, zgodnie z którym zarzuty sformułowane przez podmiot kwestionujący określone regulacje „nie mogą polegać na wskazaniu, że przepis nie zawiera konkretnej regulacji, której istnienie zadowalałoby wnioskodawcę” (zob. wyrok TK z 19 listopada 2001 r. K 3/2000 OTK ZU 2001/8 poz. 251). Zarzut zaniechania ustawodawczego (luki normatywnej) nie może być przedmiotem badania w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wydanie orzeczenia w tym zakresie należy więc uznać za niedopuszczalne (zob. postanowienia TK z 11 grudnia 2002 r., OTK ZU B/2016 Ts 103/14 poz. 66 5 SK 17/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 98 oraz 22 czerwca 2005 r., K 42/04, OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 74). Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 49 w związku z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu. Skarżący twierdzi także, że art. 24 ustawy o służbie więziennej i art. 102 k.k.w. naru-szają wyrażone w art. 51 ust. 4 Konstytucji przysługujące mu prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą. W związku z tym zarzutem trzeba podkreślić, że zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji skarga konstytucyjna jest środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw, służącym derogowaniu przepisów ustaw lub innych aktów normatywnych będących podstawą ostatecz-nego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej, w którym doszło do naruszenia wolności lub praw albo obowiązków skarżącego określonych w Konstytucji. W prawie pol-skim skarga konstytucyjna opiera się więc na złożonej zależności między zakwestionowanym przepisem, ostatecznym orzeczeniem wydanym na jego podstawie oraz zaistniałym narusze-niem konstytucyjnych praw skarżącego. Zależność ta powoduje, że źródłem naruszenia jest zakwestionowany przepis ustawy lub innego aktu normatywnego, ale do naruszenia wolności lub praw skarżącego dochodzi w ostatecznym orzeczeniu wydanym na jego podstawie. Orze-czenie rozstrzyga zatem o konkretnych wolnościach i prawach konstytucyjnych skarżącego. W sprawie, w związku z którą skarżący wniósł skargę do Trybunału, wyżej wskazana zależność nie występuje. Ani decyzja Dyrektora Aresztu, ani postanowienie Sądu Okręgowe-go w G. nie rozstrzygają o sprostowaniu czy usunięciu informacji nieprawdziwych, niepeł-nych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą, tj. o prawie określonym w art. 51 ust. 4 Konstytucji. Sformułowany w skardze zarzut naruszenia tego prawa jest zatem oczywiście bezzasadny. Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 49 w związku z art. 36 ust. 3 i w związku z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu w zakresie zarzutów naruszenia art. 51 ust. 4 Konstytucji. W związku z powyższym Trybunał postanowił jak na wstępie.