Ts 125/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 29 sierpnia 2018 r. Pozycja 129 POSTANOWIENIE z dnia 26 października 2016 r. Sygn. akt Ts 125/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.H.-K. w spra-wie zgodności: art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzo-nym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuza-sadnionej zwłoki (Dz. U. z 2016 r. poz. 1259) z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 17 czerwca 2016 r. (data nadania) J.H.-K. (dalej: skarżąca) zarzuciła niezgodność art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. z 2016 r. poz. 1259; dalej: u.s.n.p.) w zakresie, w jakim przepis ten „wyłącza możliwość złożenia skargi na przewlekłość postępowania w sprawie nadania klauzuli wykonalności (…)”. Skarga została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym. W wyniku rozpoznania powództwa skarżącej Sąd Rejonowy w W. Wydział I Cywilny (dalej: Sąd Rejonowy) 4 kwietnia 2014 r. wydał wyrok zaoczny (...), zasądzając na rzecz skarżącej kwotę 458 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 18 lutego 2011 r., a także zwrot kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, w pozostałej zaś części od-dalił wniosek o zwrot kosztów procesu. Sąd nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wyko-nalności. Zarządzeniem z 8 stycznia 2015 r. Sąd Rejonowy stwierdził prawomocność wskaza-nego powyżej wyroku zaocznego. Skarżąca 4 lutego 2015 r. złożyła wniosek o nadanie wyro-kowi klauzuli wykonalności. W związku z brakiem podjęcia czynności przez sąd 15 stycznia 2016 r. wniosła do Sądu Okręgowego w W., IV Wydział Cywilny-Odwoławczy (dalej: Sąd OTK ZU B/2018 Ts 125/16 poz. 129 2 Okręgowy) skargę na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu w sprawie (...), domagając się stwierdzenia jego przewlekłości, przy-znania na jej rzecz kwoty 2000 zł oraz zlecenia Sądowi Rejonowemu podjęcia czynności zmierzających do niezwłocznego nadania klauzuli wykonalności wyrokowi zaocznemu z 4 kwietnia 2014 r. oraz doręczenia tego wyroku opatrzonego klauzulą wykonalności pełno-mocnikowi skarżącej. Sąd Okręgowy postanowieniem z 4 kwietnia 2016 r. (…) odrzucił powyższą skargę oraz zwrócił uiszczoną od niej opłatę. Wskazał, że zgodnie z art. 5 ust. 1 u.s.n.p. skargę na przewlekłość postępowania można wnieść jedynie w jego toku. Zdaniem sądu nadanie klau-zuli wykonalności orzeczeniu nie jest odrębną sprawą, a jedynie czynnością techniczną, do-konywaną po prawomocnym rozstrzygnięciu istoty uprzednio rozpoznawanego sporu, postę-powanie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności ma zaś jedynie charakter incydental-ny. Biorąc powyższe pod rozwagę, sąd ocenił skargę jako środek niedopuszczalny. Postano-wienie to zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej 11 kwietnia 2016 r. W przekonaniu skarżącej art. 1 ust. 2 u.s.n.p. wyłącza złożenie skargi na przewlekłość postępowania w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności prawomocnemu orzeczeniu, co prowadzi do zamknięcia drogi sądowej w rozumieniu art. 77 ust. 2 Konstytucji. W jej ocenie strona postępowania klauzulowego nie dysponuje bowiem środkiem prawnym przeciwdziała-jącym przewlekłości tego etapu postępowania, co narusza także – jak podnosi – prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, które wywodzi z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji. Ponadto zakwestionowana regulacja czyni niemożliwym uzyskanie rekompensa-ty za nieuzasadnioną zwłokę w rozpoznaniu sprawy. Skarżąca podkreśla, że postępowanie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności nie jest czynnością techniczną sądu, a odręb-nym postępowaniem, które może być uznane za część postępowania egzekucyjnego. W jej odczuciu wyłączenie możliwości złożenia skargi na przewlekłość postępowania w przedmio-cie nadania klauzuli wykonalności dowodzi istnienia luki prawnej w regulacji art. 1 ust. 2 u.s.n.p. prowadzącej do braku zabezpieczenia praw strony, której sprawa znajduje się pomię-dzy postępowaniem rozpoznawczym a egzekucyjnym. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w zw. z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstęp-nemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowia-da ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. 2. Trybunał zwraca uwagę, że po pierwsze, przedmiotem skargi konstytucyjnej musi być akt stanowienia prawa w postaci przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego. Prawo-dawca polski w żadnym bowiem wypadku nie zezwolił na kwestionowanie za pomocą skargi wyłącznie jednostkowych aktów stosowania przepisów, nawet w sytuacji, gdy akty te w spo-sób niebudzący wątpliwości prowadzą do naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego. Po drugie – jak to podkreślano w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego – skarga musi pozostawać środkiem kwestionowania przepisów prawnych („skarga na prze-pis”), nie zaś ich stosowania. Aby więc skarga konstytucyjna mogła doprowadzić do orzecze-nia o niekonstytucyjności, Trybunał powinien najpierw ustalić, że miała ona swoje źródło w samym przepisie, nie zaś w akcie jego stosowania w sprawie skarżącego (zob. wyrok TK z 2 czerwca 2009 r., sprawa SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83). OTK ZU B/2018 Ts 125/16 poz. 129 3 3. Przedmiotem niniejszej skargi skarżąca uczyniła art. 1 ust. 2 u.s.n.p., zgodnie z któ-rym przepisy u.s.n.p. stosuje się odpowiednio, gdy na skutek działania lub bezczynności sądu albo komornika sądowego doszło do naruszenia prawa strony do przeprowadzenia i zakoń-czenia bez nieuzasadnionej zwłoki sprawy egzekucyjnej lub innej sprawy dotyczącej wyko-nania orzeczenia sądowego. W jej przekonaniu na gruncie powołanej regulacji dochodzi do wyłączenia możliwości wniesienia skargi na przewlekłość postępowania w przedmiocie na-dania klauzuli wykonalności orzeczeniu, co godzi w jej prawo do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki oraz prowadzi do zamknięcia drogi sądowej dochodzenia naruszo-nych wolności lub praw. Istota tak sformułowanych zarzutów opiera się na twierdzeniu, że poza zakresem normowania zaskarżonego artykułu znajduje się postępowanie klauzulowe. 4. Trybunał stwierdza, że na gruncie art. 1 ust. 2 u.s.n.p. wystąpiła rozbieżność w orzecznictwie sądów powszechnych. 4.1. W świetle pierwszej koncepcji wykładni zakwestionowanego w skardze przepisu, która znalazła zastosowanie w sprawie skarżącej, wniesienie skargi na przewlekłość postępo-wania o nadanie klauzuli wykonalności wyrokom skutkować musi odrzuceniem tego środka zaskarżenia jako niedopuszczalnego. Stanowisko sądów opiera się na tezie, zgodnie z którą nadanie orzeczeniu klauzuli wykonalności nie jest rozstrzygnięciem sprawy, a czynnością podejmowaną po prawomocnym zakończeniu postępowania. Tym samym skarga na opóźnie-nie jej wykonania w ramach postępowania klauzulowego jest spóźniona, gdyż nie została wniesiona expressis verbis „w toku w postępowania w sprawie” (art. 5 ust. 1 u.s.n.p.). Sądy podkreślają przy tym, że podstawową funkcją skargi na przewlekłość postępowania w spra-wie jest dyscyplinowanie czynności sądu i wymuszenie nadania jej odpowiedniego biegu, a funkcja kompensacyjna jedynie uzupełnia tę funkcję (tak m.in. postanowienia SN z: 6 stycznia 2006 r., sprawa III SPP 156/05, OSNP z 2006 r. nr 23-24, poz. 374; 19 stycznia 2006 r., sprawa III SPP 165/05, OSNP z 2006 r. nr 23-24, poz. 376; 10 maja 2006 r., sprawa III SPP 19/06, OSNP z 2007 r. nr 11-12, poz. 179; 16 marca 2009 r., sprawa III SPP 3/09, OSNP z 2010 r. nr 17-18, poz. 225 oraz 4 listopada 2014 r., sprawa III SPP 223/14, Legalis nr 1157487). 4.2. Z kolei druga linia orzecznicza zakłada, że postępowanie, którego przedmiotem jest nadanie przez sąd klauzuli wykonalności orzeczeniom, jest objęte regulacją u.s.n.p. , gdyż sąd w postępowaniu ze skargi o naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuza-sadnionej zwłoki powinien ocenić zarzuty skarżącego odnoszące się do przebiegu postępowa-nia od jego wszczęcia do prawomocnego zakończenia, niezależnie od tego, na jakim etapie postępowania skarga została wniesiona (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 28 marca 2013 r., sprawa III SPZP 1/13, OSNP z 2013 r., nr 23-24, poz. 292). W świetle tej koncepcji także skarga wniesiona na podstawie przepisów u.s.n.p. w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji, o stwierdzenie przewlekłości w tym postępowaniu, powinna być rozpo-znana również po zakończeniu postępowania przed tym sądem (zob. uchwała SN z 9 stycznia 2008 r., sprawa III SPZP 1/07, OSNP z 2008 r., nr 13-14, poz. 205). W postanowieniu z 18 lutego 2005 r. w sprawie III SPP 30/05 (Legalis nr 69996) Sąd Najwyższy orzekł ponadto, że postępowanie to stanowi wstępną fazę postępowania egzeku-cyjnego, a skargę na jego przewlekłość powinien rozpoznawać sąd, w którego okręgu jest bądź ma być prowadzona egzekucja, także wtedy, gdy przedmiotem skargi jest przewlekłość postępowania w sprawie nadania klauzuli wykonalności. Tezę o konieczności objęcia regulacją u.s.n.p. postępowania dotyczącego nadania klauzuli wykonalności Sąd Najwyższy oparł tu na założeniu, że o ile skarga na przewlekłość postępowania jest środkiem zapewniającym doraźnie szybką reakcję na trwającą zwłokę OTK ZU B/2018 Ts 125/16 poz. 129 4 w czynnościach sądu i służącym dyscyplinowaniu ich podejmowania na danym etapie postę-powania, to zapewnienie stronie efektywnej ochrony prawa do rozpoznania sprawy w rozsąd-nym terminie, a tym samym prawa do sądu, wymaga dokonania oceny całości postępowania, a nie jedynie wybranych poszczególnych jego etapów. Nadto, powołując się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (decyzje z: 24 maja 2005 r. w sprawie 50428/99 Dziedzic przeciwko Polsce, Lex nr 151018; 1 marca 2005 r. w sprawie 24549/03 Michalak przeciwko Polsce, Lex nr 148865; 1 marca 2005 r. w sprawie 15212/03 Charzyński przeciw-ko Polsce, Lex nr 148857), składy orzekające prezentujące tę wykładnię wskazują, że aby skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki mogła być uznana za skuteczny środek prawny, musi realizować tak-że funkcję kompensacyjną i zapewniać rekompensatę za stwierdzone naruszenia. 4.3. Z powyższym stanowiskiem zbieżne są poglądy doktryny, której przedstawiciele podnoszą, że przekroczenie przewidzianego w art. 7811 ustawy z dnia 17 października 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) instrukcyjnego terminu trzech dni na nadanie orzeczeniu klauzuli wykonalności w skrajnych przypadkach uzasadnia wniesienie skargi w oparciu o przepisu u.s.n.p. (zob. K. Flaga-Gieruszyńska, [w:] A. Zieliń-ski, K. Flaga-Gieruszyńska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Warszawa 2016; M. Muliński, Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności krajowemu tytułowi egzekucyj-nemu, Warszawa 2005, s. 117; A. Marciniak, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki, Kodeks postę-powania cywilnego. Tom III. Komentarz, art. 730-1088, Warszawa 2015). 4.4. Mając powyższe na uwadze, Trybunał uznaje, że istotą problemu w sprawie skar-żącej nie jest normatywna treść zaskarżonego przepisu, a jego praktyczne zastosowanie. Try-bunał przypomina przy tym, że przy wypełnieniu licznych warunków możliwe jest dokonanie oceny konstytucyjności treści normatywnych nadanych przepisowi prawa przez praktykę jego stosowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że „jeżeli określony sposób rozumienia przepisu utrwalił się już w sposób oczywisty, a zwłaszcza jeśli znalazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego bądź Naczelnego Sądu Administracyjnego, to na-leży uznać, że przepis ten – w praktyce swego stosowania – nabrał takiej właśnie treści, jaką odnalazły w nim najwyższe instancje sądowe naszego kraju (zob. wyrok pełnego składu TK z 27 października 2010 r., sprawa K 10/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 81 oraz wcześniejsze orzeczenia TK z: 8 maja 2000 r., sprawa SK 22/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 107; 6 września 2001 r., sprawa P 3/01, OTK ZU nr 6/2001, poz. 163; 28 stycznia 2003 r., sprawa SK 37/01, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 3; 28 października 2003 r., sprawa P 3/03, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82 i 3 czerwca 2008 r., sprawa K 42/07, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 77). 4.5. Z dokonanej przez Trybunał analizy orzecznictwa dotyczącego zaskarżonego art. 1 ust. 2 u.s.n.p. wynika ponad wszelką wątpliwość, że nie istnieje jednoznaczne stanowisko dotyczące dopuszczalności wniesienia skargi na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności orzeczeniu bez nieuzasadnionej zwłoki. Tym samym zarzut skarżącej nie może być uwzględniony w zainicjowanym wniesie-niem skargi postępowaniu przed Trybunałem. Jego zbadanie prowadziłoby bowiem do oceny stosowania prawa, które – choćby nawet błędne – pozostaje poza kognicją Trybunału (zob. wyrok TK z 21 grudnia 2004 r., sprawa SK 19/03, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 118). 5. W tym stanie rzeczy należało odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytu-cyjnej. OTK ZU B/2018 Ts 125/16 poz. 129 5 POUCZENIE Na podstawie art. 37 ust. 4 w zw. z art. 50 ustawy o TK skarżącemu przysługuje pra-wo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.