Ts 126/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 23 marca 2022 r. Pozycja 61 POSTANOWIENIE z dnia 1 lutego 2022 r. Sygn. akt Ts 126/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz – przewodniczący Andrzej Zielonacki – sprawozdawca Piotr Pszczółkowski, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego z 17 czerwca 2021 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej T.L., p o s t a n a w i a: uwzględnić zażalenie oraz nadać dalszy bieg skardze konstytucyjnej. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 28 sierpnia 2020 r. (data nadania), występujący we własnym imieniu radca prawny T.L. (dalej: skarżący) zarzucił niezgodność art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzin-nych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.) w zakresie, w jakim „uzależnia prawo do świad-czenia pielęgnacyjnego od przesłanki w postaci rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, rozumianej w ten sposób, iż osoba sprawująca opiekę, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie tracąc prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może podjąć zatrudnienia, ani pracy zarobkowej w jakimkolwiek zakresie, niezależnie od wymiaru czasowego, ani wymiaru dochodowego”, z art. 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypo-spolitej Polskiej. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej wskazano m.in., co następuje: „Zdaniem skarżącego, konstytucyjna wolność pracy skarżącego została naruszona poprzez określenie zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego w sposób prowadzący do sytuacji, w której skarżący, podejmując opiekę nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a przez to tracąc faktyczną możliwość zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej w standardowym wymiarze czasu pracy i mając faktyczną możliwość wykony- OTK ZU B/2022 Ts 126/20 poz. 61 2 wania pracy lub innej pracy zarobkowej jedynie w bardzo ograniczonym wymiarze czasu pracy, został postawiony w sytuacji, w której: a) mógł otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, jednakże z uwagi na treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych musiałby całkowicie zrezygnować z jakiejkolwiek pracy zawodowej, choćby w najbardziej ograniczonym zakresie i wymiarze czasowym, b) mógł kontynuować aktywność zawodową, jednakże z uwagi [na] faktyczne ograniczenia wynikające z konieczności sprawowania stałej i długotrwałej opieki, jego praca zawodowa mogła być prowadzona jedynie w bardzo ograniczonym zakresie i wymiarze czasowym, przez co prowadziła do uzyskiwania bardzo ograniczonych dochodów. W konse-kwencji, wykonywana w tych warunkach praca, pozbawiona została swej funkcji dochodo-wej, bowiem bardziej ekonomicznym rozwiązaniem byłoby niewykonywanie pracy w żad-nym zakresie i otrzymywanie świadczenia pielęgnacyjnego. Innymi słowy, skarżący który z uwagi na sprawowanie opieki, miał faktyczną możliwość wykonywania pracy zarobkowej tylko w bardzo ograniczonym zakresie, przez treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych został pozbawiony możliwości wykonywania pracy pełniącej funkcję dochodową, bowiem: – w razie podjęcia decyzji o korzystaniu ze świadczenia pielęgnacyjnego nie mógłby wykonywać żadnej pracy, – w razie podjęcia decyzji o wykonywaniu pracy w ograniczonym zakresie, wykonywane przez niego czynności pozbawione były[by] funkcji dochodowej, bowiem prowadziły[by] do sytuacji mniej korzystnej ekonomicznie, niż w przypadku nie wykony-wania pracy. W konsekwencji nastąpiło naruszenie konstytucyjnej wolności pracy, poprzez doprowadzenie do sytuacji faktycznego pozbawienia możliwości wykonywania pracy – jako czynności wykonywanej w celu poprawy ekonomicznej sytuacji osoby pracującej” (s. 2-3 uzasadnienia skargi). 2. Postanowieniem z 17 czerwca 2021 r. – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Kon-stytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) – Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, uznawszy że nie spełnia ona przesłanki określonej w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK, a sformułowane w niej zarzuty są oczywiście bezzasadne. Odpis powyższego postanowienia został doręczony skarżącemu 12 lipca 2021 r. 3. We wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 19 lipca 2021 r. (data nadania) za-żaleniu skarżący zarzucił postanowieniu z 17 czerwca 2021 r.: – naruszenie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK „poprzez odmówienie nadania skardze kon-stytucyjnej dalszego biegu, pomimo iż skarga spełnia wymogi określone w ustawie”; – naruszenie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK „poprzez odmówienie nadania skardze kon-stytucyjnej dalszego biegu, z uwagi na błędne uznanie przez Trybunał, iż skarga konstytucyj-na jest oczywiście bezzasadna”. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że wydane w sprawie poprzedzającej wniesienie analizowanej skargi konstytucyjnej rozstrzygnięcia dotyczą jego prawa, o którym mowa w art. 65 ust. 1 Konstytucji, gdyż „wobec skarżącego, jako osoby sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, doszło do naruszenia konstytucyjnej wolności pracy po-przez uniemożliwienie [mu] wykonywania pracy pełniącej funkcję dochodową”. I dalej: „Konstytucyjna wolność pracy, w jej aspekcie pozytywnym, obejmuje zdaniem skarżącego możność podejmowania aktywności zawodowej, której celem jest poprawa sytuacji finanso- OTK ZU B/2022 Ts 126/20 poz. 61 3 wej. W przypadku skarżącego, zaskarżony przepis pozbawia tymczasem wykonywaną pracę powyższego celu, gdyż: – wykonywanie pracy w pełnym wymiarze czasu jest niemożliwe z uwagi na sprawo-wanie opieki, – wykonywanie pracy w cząstkowym wymiarze czasu pracy jest nieuzasadnione eko-nomicznie, gdyż dochód z pracy wykonywanej w ograniczonym zakresie, mając na uwadze utratę świadczenia pielęgnacyjnego, czyni powyższą pracę nieuzasadnioną ekonomicznie” (s. 2 zażalenia). Skarżący podniósł także, że „[w]obec poświęcenia (…) opiekunów [osób niepełno-sprawnych], działanie organów Państwa polegające na pozbawieniu opiekunów możliwości wykonywania w ograniczonym zakresie pracy, która pełniłaby funkcję dochodową (a nie po-wodowała zubożenie opiekuna), jest absolutnie sprzeczne z zasadami sprawiedliwości spo-łecznej, w sposób rażący godzi w wartości konstytucyjne i stanowi powód do wstydu i hańby władz Państwa Polskiego” (s. 3 zażalenia). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada prze-de wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. 2. Trybunał w obecnym składzie stwierdza, że zażalenie skarżącego jest zasadne. 3. Należy przypomnieć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku pełnego składu z 25 września 2019 r. o sygn. SK 31/16 (OTK ZU A/2019, poz. 53) stwierdził, że „[c]hoć obowiązująca Konstytucja pozostawia określenie zakresu i form zabezpieczenia społecznego ustawie zwykłej (do ustawodawcy należy wybór rozwiązań, które uważa za optymalne z punktu widzenia założonej przez siebie polityki ekonomiczno-społecznej), to jednakże swoboda tego wyboru nie jest nieograniczona. Innymi słowy, decyzje ustawodawcy w tym obszarze wymagają m.in. rozległej wiedzy pozaprawnej, która nie przesądza jednoznacznie o jedynie słusznych i trafnych rozstrzygnięciach legislacyjnych. Niemniej jednak swoboda legislacyjna parlamentu ograniczona została wprost zakazem naruszania «istoty» (art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji) prawa do zabezpieczenia społecznego, a także nakazem przestrzegania wiążącego Rzeczpospolitą Polską prawa międzynarodowego (art. 9 Konstytu-cji). To zaś oznacza, że Trybunał Konstytucyjny, który – co należy podkreślić – nie pełni roli «trzeciej izby parlamentu» (w sprawach dotyczących sfery zabezpieczenia społecznego powi-nien zachowywać się powściągliwie, wychodząc z założenia, iż ustawodawca działał z nale-żytą starannością, racjonalnie i odpowiedzialnie), ma jednak prawo interweniować w sytua-cjach, w których badane regulacje prawne uchybiają określonym wartościom konstytucyjnym lub prawnomiędzynarodowym”. W kontekście powyższego stanowiska, a także wziąwszy pod uwagę: a) wyrok TK z 18 lipca 2008 r. o sygn. P 27/07 (OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 107), w którym orzeczono, że „[a]rt. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach OTK ZU B/2022 Ts 126/20 poz. 61 4 rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007 r. Nr 64, poz. 427, Nr 105, poz. 720, Nr 109, poz. 747, Nr 192, poz. 1378 i Nr 200, poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70, poz. 416) w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgna-cyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, b) wyrok TK z 22 lipca 2008 r. o sygn. P 41/07 (OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 109), w którym orzeczono m.in., że „[a]rt. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007 r. Nr 64, poz. 427, Nr 105, poz. 720, Nr 109, poz. 747, Nr 192, poz. 1378 i Nr 200, poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70, poz. 416) w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie pra-wa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad innym niż jej dziecko, niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimen-tacyjny, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 20 i art. 23 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2, poz. 11)”, c) wyrok TK z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK ZU nr 9/A/2014, poz. 104), w którym orzeczono m.in., że „[a]rt. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 [ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456, ze zm.)] w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawu-jących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji”, d) wyrok TK z 18 listopada 2014 r. o sygn. SK 7/11 (OTK ZU nr 10/A/2019, poz. 112), w którym orzeczono, że „[a]rt. 17 ust. 5 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456, 1623 i 1650 oraz z 2014 r. poz. 559, 567 i 1443), w brzmieniu obowiązującym do 13 października 2011 r., w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rodzicowi (opiekunowi faktycznemu), który rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością spra-wowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad niepełnosprawnym dzieckiem, w sytuacji, gdy drugi z rodziców (opiekunów faktycznych) ma ustalone prawo do świadcze-nia pielęgnacyjnego na inne dziecko w rodzinie, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”, e) wyrok TK z 26 czerwca 2019 r. o sygn. SK 2/17 (OTK ZU A/2019, poz. 36), w któ-rym orzeczono, że „[a]rt. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadcze-niach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli oso-ba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypo-spolitej Polskiej” – po przeprowadzeniu ponownej analizy zgormadzonego w niniejszej sprawie materiału pro-cesowego (w tym skargi konstytucyjnej), skład orzekający nie podziela stanowiska Trybunału zajętego w zaskarżonym postanowieniu z 17 czerwca 2021 r., wedle którego skarżący powo-łał nieprawidłowy wzorzec kontroli, a jego zarzuty były oczywiście bezzasadne. Przeciwnie – wskazany w niniejszej sprawie art. 65 ust. 1 Konstytucji stanowi właściwy punkt odniesienia dla zaskarżonej regulacji w zakresie wskazanym przez skarżącego, a argumentacja przedsta-wiona w skardze konstytucyjnej powinna zostać oceniona merytorycznie. OTK ZU B/2022 Ts 126/20 poz. 61 5 W tym stanie rzeczy – na podstawie art. 61 ust. 8 zdanie pierwsze u.o.t.p.TK – posta-nowiono jak na wstępie.