Ts 127/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 7 listopada 2017 r. Pozycja 221 POSTANOWIENIE z dnia 23 listopada 2016 r. Sygn. akt Ts 127/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej K.G. w sprawie zgodności: art. 84 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo-łecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121, ze zm.) w związku z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2016 r. poz. 277, ze zm.) z art. 2 w związku z art. 32, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 16 czerwca 201 r. (data nadania) K.G. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie, że art. 84 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2015.121, ze zm.; dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych) w związku z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2016.277, ze zm.; dalej: ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników) jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 32, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. W decyzji z czerwca 2014 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS) zażądał od skarżącego zwrotu nienależnie pobranego odszkodowania w kwocie 2350,00 zł, za doznany uszczerbek na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej, do którego doszło 4 grudnia 2003 r. Z kolei w decyzji z czerwca 2014 r. Prezes KRUS nakazał skarżącemu zwró-cić nienależnie pobrany przez niego zasiłek chorobowy w kwocie 1508,00 zł. Wyrokiem z czerwca 2015 r. Sąd Rejonowy w T. (dalej: Sąd Rejonowy w T.) oddalił odwołania skarżące-go od obu decyzji. Jak wskazał w uzasadnieniu: „W sprawie nie ulegało wątpliwości, że sporne świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników zostały wypłacone ubezpieczonemu z tego powodu, że ubezpieczony nie poinformował KRUS o podjęciu przez niego zatrudnienia (…) i prowadzeniu działalności gospodarczej po ustaniu tego zatrudnienia”. Wyrok Sądu Rejono- OTK ZU B/2017 Ts 127/16 poz. 221 2 wego w T. skarżący zaskarżył apelacją, w której sformułował m.in. zarzut naruszenia art. 2 i art. 32 Konstytucji przez art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jak zarzucił skarżący norma ta narusza Konstytucję w zakresie, w jakim „w sytuacji, gdy z powodu upływu czasu wykluczona jest już możliwość żądania zwrotu nienależnie uiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a nienależnie opłacone składki na ubezpieczenia społeczne uiszczone do ZUS uległy już przedawnieniu, jak też z tego samego powodu wykluczona jest możliwość zwrotu nienależ-nie odprowadzonego przez organ rentowy podatku dochodowego od wypłaconego świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników przyznaje organom rentowym prawo do żądania zwrotu świadczenia nienależnie wypłaconego za ten sam okres, którego dotyczą składki niepodlegają-ce zwrotowi lub przedawnione”. Pełnomocnik skarżącego wniósł także o wystąpienie przez Sąd Okręgowy w K. (dalej: Sąd Okręgowy w K.) z pytaniem prawnym do Trybunału Konsty-tucyjnego. Wyrokiem z marca 2016 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację, stwierdziwszy: „Przedmiotem rozstrzyganej przez sąd sprawy jest zwrot nienależnie pobranego świadczenia (jednorazowego odszkodowania z tytułu pracy rolniczej i zasiłku chorobowego). W sprawie nie jest rozstrzygana kwestia zwrotu składek wpłaconych przez odwołującego organom rentowym. Wobec powyższego wniosek pełnomocnika odwołującego sąd uznał za bezzasadny”. Orzecze-nie to wraz z uzasadnieniem zostało doręczone skarżącemu 18 kwietnia 2016 r. Zdaniem skarżącego zakwestionowany w skardze art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubez-pieczeń społecznych w związku z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników narusza zasady: „określoności i spójności systemu prawa w zakresie obejmującym przedawnie-nie wierzytelności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń oraz innych wierzytelności z za-kresu ubezpieczeń społecznych” (art. 2 Konstytucji); „równego traktowania i równości w pra-wie podmiotów podobnych”, tj. takich, którym przysługują świadczenia publicznoprawne (art. 32 Konstytucji); „równej ochrony praw podmiotowych” (art. 64 ust. 2 Konstytucji) oraz proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Zakwestionowane w skardze przepisy naruszają także prawo skarżącego do „sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd, rozumian[e] mate-rialnie, [tj.] jako możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej” (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Do ingerencji we wskazane zasady i prawa doszło – jak zarzucił skarżący – przez „nieścisłe określenie rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia wierzytelności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, jako daty uprawomocnienia się decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenia, a więc uzależnionej od zdarzenia przy-szłego i niepewnego”. Zarządzeniem Sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 30 czerwca 2016 r. (doręczo-nym pełnomocnikowi 12 lipca 2016 r.) pełnomocnik skarżącego został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi, przez uzasadnienie zarzutu niezgodności zaskarżonego przepisu ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej prawami konstytucyjnymi oraz powołanie argumen-tów lub dowodów na poparcie tego zarzutu, a także do doręczenia odpisu skargi wraz z za-łącznikami. W piśmie procesowym wniesionym do Trybunału 16 lipca 2016 r. (data nadania) peł-nomocnik odniósł się do zarządzenia. Do pisma dołączył wymagane dokumenty. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybu-nale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstęp-nemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowia-da ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. OTK ZU B/2017 Ts 127/16 poz. 221 3 2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie (tj. ustawie o TK), wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta-tecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Kon-stytucji. 3. W świetle powyższego przepisu ustawy zasadniczej jednym z warunków wniesienia skargi jest uzyskanie ostatecznego orzeczenia wydanego na podstawie zakwestionowanego w skardze przepisu. 3.1. Skarżący zaskarżył art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu: „Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia uprawomocnienia się decyzji ustalającej te należności. Prze-pisy art. 24 ust. 5-5c stosuje się odpowiednio” w związku z art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpie-czeniu społecznym rolników, który stanowi: „Zasady zwrotu nienależnie pobranych świad-czeń oraz ustalania odsetek za opóźnienia w wypłacie świadczeń określają przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o świadczeniach pieniężnych w razie choro-by i macierzyństwa”. 3.2. Skarżący naruszenie swych praw łączy z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z marca 2016 r. 3.3. Trybunał zwraca uwagę na to, że w art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ustalony został termin przedawnienia egzekucji. Termin ten rozpoczyna bieg w dniu uprawomocnienia się decyzji ustalającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W myśl tego przepisu wykonalność tej decyzji przedawnia się po upływie 10 lat. Przepis ten nie ustanawia natomiast terminu przedawnienia do wydania przez organ rentowy decyzji zobowiązującej do zwrotu świadczenia. 3.4. W postępowaniu poprzedzającym wniesienie skargi do Trybunału sądy orzekały o zgodności z obowiązującym prawem decyzji Prezesa KRUS z czerwca 2014 r. Badały więc, czy istniały podstawy do nałożenia na skarżącego obowiązku zwrotu pobranych przez niego świadczeń, nie orzekały natomiast o przedawnieniu wykonalności tych decyzji. To oznacza, że ani – wskazany jako ostateczne orzeczenie – wyrok Sądu Okręgowego w K. z marca 2016 r., ani poprzedzające je: wyrok Sądu Rejonowego w Tychach oraz decyzje Prezesa KRUS, nie zostały wydane na podstawie zakwestionowanych w skardze przepisów. Te prze-pisy mogłyby być przedmiotem skargi konstytucyjnej dopiero wtedy, gdyby na ich podstawie zostało wydane orzeczenie o wykonalności decyzji Prezesa KRUS z czerwca 2014 r. 3.5. Materialnoprawną podstawą zapadłych w sprawie skarżącego rozstrzygnięć był art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, stanowiący, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11 tej ustawy. Treść wydanych w sprawie skarżące-go orzeczeń ukształtował także art. 84 ust. 3 ustawy, w myśl którego nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostat-nie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świad-czenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie OTK ZU B/2017 Ts 127/16 poz. 221 4 ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach – za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata. 3.6. Skoro zaskarżone przez skarżącego przepisy nie były podstawą wydanych w jego sprawie rozstrzygnięć, to rozpatrywana skarga nie spełnia podstawowego warunku określone-go w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Wydanie orzeczenia jest więc niedopuszczalne. Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 50 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu. 4. Jednocześnie Trybunał sygnalizuje, że przedstawiony w skardze problem braku ram czasowych, w których organ emerytalno-rentowy może domagać się zwrotu nienależnie po-branego świadczenia był już przedmiotem rozważań sądu konstytucyjnego. W wyroku z 5 lipca 2016 r. (sprawa P 131/15, OTK ZU nr A/2016, poz. 52) Trybunał orzekł, że art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie, w jakim „dopuszcza wydanie decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego, bez względu na upływ czasu od daty wypłaty tego świadczenia”, jest niezgodny z art. 2 oraz nie jest nie-zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jak zauważył Trybunał: „Nieograniczenie żadnym termi-nem możliwości żądania przez ZUS zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń stwarza ryzyko sytuacji, w której ubezpieczony dopiero po kilkunastu latach będzie skonfrontowany z wynikami urzędowej weryfikacji odległych w czasie zdarzeń prawnych. Jakkolwiek kroki podejmowane przez organ rentowy mają na celu przywrócenie prawidłowego kształtu rozli-czeń z ubezpieczonym, nieokreślenie ostatecznego terminu, kiedy można od ubezpieczonego dochodzić zwrotu świadczenia, bezpośrednio oddziałuje na poczucie bezpieczeństwa prawne-go. Niemożność przewidzenia czasowej perspektywy działań ZUS niewątpliwie przyczynia się do powstania stanu niepewności co do ostatecznego kształtu praw i obowiązków ubezpie-czonych”. W związku z tym Trybunał uznał za celowe wprowadzenie czasowego ogranicze-nia możliwości żądania przez ZUS zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Mechanizm ten – jak podkreślił Trybunał – byłby komplementarny z art. 84 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. przepisem dotyczącym przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń „utrwalonych” w decyzji organu rento-wego. Jednocześnie Trybunał stanął na stanowisku, że art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubez-pieczeń społecznych nie podlega ocenie z punktu widzenia zgodności z art. 32 ust. 1 Konsty-tucji ze względu na brak cechy relewantnej, uzasadniającej równe traktowanie organu emery-talno-rentowego i ubezpieczonych. Trybunał nadmienia, że wyrok Trybunału w sprawie P 131/15 nie musi być dla skar-żącego prawnie obojętny. Należy bowiem zauważyć, że w myśl art. 190 ust. 4 Konstytucji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynaro-dową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych spra-wach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego roz-strzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postę-powania. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.