Ts 129/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 2 czerwca 2021 r. Pozycja 106 POSTANOWIENIE z dnia 23 marca 2021 r. Sygn. akt Ts 129/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Justyn Piskorski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej E.G. w sprawie zgodności: art. 212 § 1 i § 2 w związku z art. 213 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1950) w zakresie, w jakim przewiduje karalność za: „- publicznie rozgłaszane lub podnoszone prawdziwe zarzuty, - publicznie rozgłaszane lub podnoszone prawdziwe zarzuty dotyczące wyko-nywania przez daną osobę zawodu, - publicznie rozgłaszane lub podnoszone prawdziwe zarzuty dotyczące wyko-nywania przez daną osobę zawodu, jeśli zarzuty te mogą narazić osobę na utratę zaufania potrzebnego dla zawodu”, z art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-skiej, p o s t a n a w i a: nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 4 września 2020 r. (data nadania), E.G. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, wystąpiła z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. 1. Wyrokiem z 5 czerwca 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w W. V Wydział Karny (dalej: Sąd Rejonowy) uznał skarżącą winną popełnienia zarzucanego jej czynu z art. 212 § 1 w związku z art. 212 § 2 w związku z art. 12 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1950; dalej: k.k.). Sąd Rejonowy orzekł, że skarżąca „w okresie od dnia 22 grudnia 2016 roku do dnia 30 września 2017 roku w W., działając w krótkich odstępach czasu, z góry powziętym zamiarem, za pomocą środków masowego komunikowania pomawiała B.R. o postępowanie i właściwości, które mogły poniżyć ją w opinii publicznej i narazić na utratę zaufania potrzebnego dla wykonywania zawodu lekarza o specjalizacji ginekologa-położnika w ten sposób, że na stronie internetowej (…) na adres e-mailowy (…), jak również na stronie (…) przesłała oraz zamieściła nieprawdziwe treści, iż OTK ZU B/2021 Ts 129/20 poz. 106 2 B.R. zabiła jej dziecko w 6 tygodniu ciąży w wyniku przeprowadzenia bez jej zgody badania USG przy użyciu metody Dopplera pulsacyjnego oraz, iż w/w wykonuje badania USG przy użyciu metody Dopplera pulsacyjnego bez uprawnień, certyfikatów i bezprawnie, przy czym kierowała jednocześnie do innych pacjentek ostrzeżenia przed korzystaniem z usług B.R. wskazując, że umawianie pacjentek na USG ciąży do B.R. może skończyć się tragedią (…)”. W uzasadnieniu wyroku Sąd wyjaśnił, że „dał wiarę zgromadzonym w sprawie doku-mentom, bowiem dotyczą one bądź okoliczności niespornych bądź też zawierają treści znaj-dujące oparcie w wiedzy i doświadczeniu osób będących ich autorami”. Stwierdził, że postę-powanie skarżącej wypełniło znamiona przestępstwa z art. 212 § 1 w związku z art. 212 § 2 w związku z art. 12 k.k. Zasadność przyjętej oceny została przez Sąd Rejonowy rozpatrzona w świetle art. 213 k.k., w którym określono kontratyp dozwolonej krytyki. 2. Sąd Okręgowy w W. IX Wydział Karny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy), po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez skarżącą, wyrokiem z 8 stycznia 2020 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mocy zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego. Sad Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego w przedmiocie winy skarżącej co do przypisanego jej czynu. Stwierdził, że wypełnia on dyspozycje art. 212 § 2 w związku z art. 12 k.k. Skarżąca, „działając w krótkich odstępach czasu, z góry powziętym zamiarem, za pomocą środków masowego komunikowania, pomawiała B.R. o postępowanie i właściwo-ści, które mogły poniżyć ją w opinii publicznej i narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu lekarza położnika”. Sąd Okręgowy w pełni podzielił rozważania Sądu Rejonowego dotyczące kwalifikacji prawnej czynu zawarte w pisemnym uzasadnieniu. Stwierdził prawidłowość stanowiska zawartego w uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego. 3. We wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego skardze konstytucyjnej skarżąca wy-jaśniła, że „jako wzorzec kontroli art. 212 oraz art. 213 § 2 k.k. przywołuje (…) art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, wskazując, że jej zdaniem przepis ten narusza wolność słowa, a ponadto, że przesłanki wyłączenia karalności określone w art. 213 k.k. są niepropor-cjonalne w stosunku do dobra chronionego. (…) Sformułowane w art. 212 k.k. ograniczenie wolności wypowiedzi narusza (…) zasadę proporcjonalności ustanowioną w art. 31 ust. 3 Konstytucji, stanowi bowiem ograniczenie nadmierne, które nie jest konieczne w demokra-tycznym społeczeństwie. (…) Wynikające z art. 212 k.k. ograniczenie wolności słowa jest (…) zbyt daleko idące, gdyż penalizuje większość publicznych wypowiedzi (rozpowszech-nianych za pomocą środków masowego komunikowania) mających niepochlebny charakter niezależnie od tego, czy wypowiedzi te są prawdziwe, czy nie”. Skarżąca zauważyła, że „[w]ynikające z art. 212 k.k. ograniczenie wolności słowa jest zbyt daleko idące także z inne-go powodu. (…) Istotą zagwarantowanej w art. 54 Konstytucji wolności nie może być (…), w ocenie skarżącej prawo do rozpowszechniania jedynie takich prawdziwych informacji, któ-re nie są w stanie zaszkodzić danej osobie czy też nie są w stanie narazić jej na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. W ocenie skarżącej istotą wolności powinno być właśnie w szczególności prawo rozpowszechniania prawdzi-wych informacji dotyczących wykonywania zawodu, sprawowania stanowiska lub wykony-wania działalności, tym bardziej jeśli wykonywany zawód jest zawodem zaufania publiczne-go i dotyczy jednego z podstawowych praw i wartości człowieka, jaką jest prawo do życia. (…) Osoby wykonujące zawód zaufania publicznego, w szczególności lekarza, odgrywające ze względu na wykonywany zawód istotną rolę w społeczeństwie, powinny zaakceptować ryzyko wystawienia się na krytykę w przypadku dopuszczenia się uchybień lub błędów przy wykonywaniu zawodu”. Jednocześnie skarżąca wskazała na pozorność ochrony wolności słowa, wynikającej z art. 213 § 2 k.k. z uwagi na bardzo ocenne, niezdefiniowane przez usta-wodawcę, kryterium, „jakim jest służenie przez wypowiedź obronie społecznie uzasadnione- OTK ZU B/2021 Ts 129/20 poz. 106 3 go interesu. (…) Osoba formułująca publicznie prawdziwy zarzut nie może zatem nigdy być pewna, czy jej wypowiedź zostanie zakwalifikowana jako służąca wskazanemu wyżej celo-wi”. „Zdaniem skarżącej (…) niedookreślone znamię działania w celu «obrony społecznie uzasadnionego interesu» powinno zostać wyeliminowane z ujęcia kontratypu dozwolonej krytyki jako sprzeczne z zakazem karania bez jednoznacznie określonej podstawy odpowie-dzialności karnej”. Skarżąca wskazała, że „stosowanie kryterium «obrony społecznie uzasad-nionego interesu» wobec niepochlebnych prawdziwych informacji o wykonywaniu zawodu przez osobę zaufania publicznego, jaką jest lekarz, stanowi naruszenie standardu wolności wypowiedzi wyznaczanego przez art. 54 ust. 1 Konstytucji”. Zdaniem skarżącej „nie ma więc dostatecznie uzasadnionego powodu, aby (…) z punktu widzenia swobód obywatelskich wol-ność, jaką jest wolność wypowiedzi, nie zostało wyłączone z konstrukcji kontratypu analizo-wane tu kryterium «obrony społecznie uzasadnionego interesu», także w odniesieniu do praw-dziwych wypowiedzi o wykonywaniu przez daną osobę zawodu w szczególności zawodu zaufania publicznego”. Skarżąca wyjaśniła, że ostatecznym orzeczeniem w sprawie – w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – jest prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z 8 stycznia 2020 r. (sygn. akt […]), od którego nie został wniesiony żaden nadzwyczajny środek zaskarżenia. 4. Zarządzeniem z 6 listopada 2020 r. skarżąca została wezwana do usunięcia, w prze-pisanym terminie, braków formalnych skargi konstytucyjnej przez udokumentowanie daty złożenia przez skarżącą wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do wniesienia skargi konstytucyjnej i doręczenia pełnomocnikowi z urzędu rozstrzygnięcia Okręgowej Izby Rad-ców Prawnych w W. o ustanowieniu go pełnomocnikiem dla skarżącej a także do doręczenia odpisu wyroku Sądu Rejonowego w W. z 5 czerwca 2019 r. (sygn. akt […]) wraz z 4 kopiami. Pismem z 23 listopada 2020 r. (data nadania) skarżąca odniosła się do powyższego zarządze-nia, przesyłając w załączeniu wymagane dokumenty. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona określone przez prawo wymagania oraz gdy nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. 2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarga konstytucyjna kwalifikuje się do roz-poznania merytorycznego. 2.1. Skarżąca wyczerpała przysługującą jej drogę prawną, o której stanowi art. 77 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK. 2.2. Dochowany został trzymiesięczny termin do wniesienia skargi konstytucyjnej, zastrzeżony w art. 77 ust. 1 w związku z art. 44 ust. 2-3 u.o.t.p.TK. Zgodnie z art. 44 pkt 2 u.o.t.p.TK w razie niemożności poniesienia kosztów pomocy prawnej, skarżący może złożyć do sądu rejonowego swego miejsca zamieszkania wniosek o ustanowienie dla siebie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Stosownie do art. 44 ust. 3 pkt 1 u.o.t.p.TK złożenie wniosku, o którym mowa w ust. 2, wstrzymuje bieg terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej. Wznowienie biegu tego terminu następuje pierwszego dnia OTK ZU B/2021 Ts 129/20 poz. 106 4 po dniu doręczenia adwokatowi lub radcy prawnemu rozstrzygnięcia właściwego organu o wyznaczeniu go pełnomocnikiem skarżącego. Wyrok Sądu Okręgowego w W. IX Wydział Karny Odwoławczy (dalej: Sąd Okrę-gowy) z 8 stycznia 2020 r. (sygn. akt […]) doręczono skarżącej 19 lutego 2020 r. 3 lutego 2020 r. skarżąca złożyła osobiście w Sądzie Rejonowym w W. (dalej: Sąd Rejonowy) wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej. Referendarz sądowy w I Wydziale Cywilnym Sądu Rejonowego w W. postanowieniem z 22 maja 2020 r. (sygn. akt […]) ustanowił dla skarżącej pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego, celem sporządzenia skargi konstytucyjnej oraz reprezentacji przed Trybunałem Konstytucyjnym. Okręgowa Izba Radców Prawnych w W. pismem z 1 czerwca 2020 r. wyznaczyła dla skarżącej radcę prawnego pełnomocnikiem z urzędu. Zawiadomienie doręczono pełnomocnikowi skarżącej 8 czerwca 2020 r. Skarga konstytucyjna sporządzona przez wyznaczonego pełnomocnika z urzędu została wniesiona 4 września 2020 r. (data nadania). 2.3. Skarżąca wskazała, które przysługujące jej konstytucyjne prawa oraz wolności i w jaki sposób zostały – jej zdaniem – naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK), a także uzasadniła sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Przedstawiony został stan faktyczny sprawy (art. 53 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK). Braki formalne zostały usunięte prawidłowo w przepisanym terminie. 2.4. Prawidłowo został określony w skardze przedmiot zaskarżenia, spełniając waru-nek, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, stanowiącym doprecyzowanie przepisu Konstytucji. Zgodnie bowiem z tymi przepisami skarga konstytucyjna może być wniesiona, jeżeli na podstawie zakwestionowanego w skardze przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Kon-stytucji. Z takiego unormowania instytucji skargi konstytucyjnej wynika dla skarżącego obowiązek wykazania, że na skutek zastosowania zakwestionowanego w skardze przepisu doszło do wydania ostatecznego rozstrzygnięcia, naruszającego jego konstytucyjne prawa lub wolności. W świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego warunek w postaci rozpatrywania jedynie „zaskarżonych przepisów, na podstawie których orzeczono ostatecznie” nie oznacza, że przedmiotem rozważań mogą być tylko przepisy powołane w sentencji wydanego roz-strzygnięcia. „Kwestią techniczną jest to, w jaki sposób proces analizy obowiązujących prze-pisów, który ostatecznie doprowadził organ procesowy do konkluzji zawartej w wydanym orzeczeniu, zostanie w nim uzewnętrzniony w postaci podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Sam fakt niepowołania zakwestionowanego przepisu w sentencji wydanego rozstrzygnięcia nie przesądza (…) o tym, czy stanowił on podstawę wydanego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji” (wyrok TK z 9 października 2001 r., sygn. SK 8/00, OTK ZU nr 7/2001, poz. 211). Za wystarczającą dla ziszczenia przesłanki, by zaskarżony przepis mógł być uzna-ny za podstawę ostatecznego orzeczenia, można zatem przyjąć sytuację, w której zakwestio-nowany przepis nie został powołany w petitum rozstrzygnięcia, tylko w uzasadnieniu wyroku sądowego (wyrok TK z 29 kwietnia 2003 r., sygn. SK 24/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 33). Sąd Okręgowy wyrokiem z 8 stycznia 2020 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego z 5 czerwca 2019 r. (sygn. akt […]), który w sentencji podał, że przypisuje skarżącej popełnienie czynu z art. 212 § 1 w związku z art. 212 § 2 w związku z art. 12 usta-wy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1950; dalej: k.k.) i skazuje ją za tak przypisany czyn. Podał, że „podziela stanowisko Sądu Rejonowego w przedmiocie winy oskarżonej co do przypisanego jej czynu. Wypełnia on dyspozycję art. 212 § 2 k.k. OTK ZU B/2021 Ts 129/20 poz. 106 5 w związku z art. 12 k.k.”. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że skarżąca „za pomocą środ-ków masowego komunikowania pomawiała B.R. o postępowanie i właściwości, które mogły poniżyć ją w opinii publicznej i narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu lekarza położnika”. Potwierdził, że skarżąca dopuszczała się czynu określonego w art. 212 § 1 k.k. za pomocą środków masowego komunikowania. W treści art. 212 k.k., zarówno w § 1, jak i w § 2, przewidziana jest jedna postać czynności sprawczej, czyli pomó-wienie. Jednocześnie Sąd Okręgowy podkreślił, że „w pełni podziela rozważania Sądu Rejo-nowego dotyczące kwalifikacji prawnej czynu zawarte w pisemnym uzasadnieniu i nie widzi potrzeby powielania zawartego tam prawidłowego stanowiska”. Sąd Rejonowy, dokonując analizy sprawy w świetle art. 212 § 1 i § 2 k.k., odniósł się również do art. 213 k.k. Stwier-dził, że „[o]kreślony w art. 213 k.k. kontratyp dozwolonej krytyki obejmuje podnoszenie lub rozgłaszanie prawdziwych zarzutów uczynionych publicznie. (…) stosownie do regulacji za-wartej w art. 213 k.k. nigdy nie ulega wyłączeniu bezprawność zarzutów nieprawdziwych”. W sentencji wyroku, a następnie uzasadnieniu, stwierdził, że skarżąca podawała publicznie treści, które były nieprawdziwe. Rozważania Sądu Rejonowego pozwalają stwierdzić, że odniesienie przesłanek z art. 213 k.k. do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci dokumentów, którym „[s]ąd dał wiarę”, przesądziło o zastosowaniu w sprawie art. 212 § 1 i § 2 k.k. Jak wskazano wyżej, Sąd Okręgowy w pełni podzielił rozważania Sądu Rejonowego dotyczące kwalifikacji prawnej czynu. Zaskarżone w skardze konstytucyjnej przepisy miały zatem zastosowanie w sprawie. Biorąc powyższe pod uwagę Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – postanowił, jak w sentencji.