Ts 134/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 6 czerwca 2022 r. Pozycja 110 POSTANOWIENIE z dnia 23 lutego 2022 r. Sygn. akt Ts 134/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej P.E. o zbadanie zgodności: art. 3942 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) „w zakresie, w jakim wynikająca z tego przepisu norma prawna uniemożliwia wniesienie przez stronę zaża-lenia na postanowienie Sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia z kosztów sądowych w postępowaniu apelacyjnym do równorzędnego składu Sądu drugiej instancji (…)”: 1) „w zakresie, w jakim uniemożliwia obywatelowi realizację prawa do in-stancyjnej weryfikacji postanowienia o oddaleniu wniosku o zwolnieniu z kosztów sądowych wydanego przez Sąd drugiej instancji”, z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypo-spolitej Polskiej, 2) „w zakresie, w jakim pozbawia tzw. sprawiedliwości proceduralnej obywatela, którego wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych został oddalony przez Sąd drugiej instancji”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji, 3) „w zakresie, w jakim pozbawia prawa do równego traktowania przez władzę sądowniczą tego obywatela, który po raz pierwszy złożył wnio-sek o zwolnienie z kosztów sądowych w postępowaniu przed Sądem drugiej instancji oraz dyskryminuje go jeśli chodzi o dostęp do sądu drugiej instancji (o ile obywatel występujący z wnioskiem o zwolnienie z kosztów przed Sądem pierwszej instancji ma prawo do weryfikacji te-go orzeczenia poprzez wniesienie zażalenia, o tyle prawa tego został całkowicie pozbawiony obywatel, który przedmiotowy wniosek zgłosił po raz pierwszy przed Sądem drugiej instancji)”, z art. 32 ust. 1 w związku z „art. 32 ust. 3” w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. OTK ZU B/2022 Ts 134/20 poz. 110 2 UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 14 września 2020 r. (data nadania), P.E. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego: Skarżący (będący stroną pozwaną) wniósł apelację od niekorzystnego dlań wyroku Sądu Okręgowego w W. z 17 lutego 2020 r. (sygn. akt […]) wraz z wnioskiem o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. Wniosek ten został oddalony przez Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z 2 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]). Skarżący złożył wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia pisemnego tego orzeczenia, który został odrzucony przez wskazany sąd w postanowieniu z 30 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]). Następnie, postanowieniem z 14 lipca 2020 r. (sygn. akt […]), apelacja skarżącego została odrzucona wobec nieuiszcze-nia opłaty sądowej. Orzeczenie to zostało zaskarżone zażaleniem, które Sąd Apelacyjny w W. oddalił postanowieniem z 9 września 2020 r. (sygn. akt […]). 2. Zdaniem skarżącego art. 3942 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę-powania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.) prowadzi do naruszenia: – „prawa do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji) zgodnie z zasadą konstytucyjną, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne”; – „prawa do sądu (art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji), którego istot-nym elementem jest tzw. sprawiedliwość proceduralna urzeczywistniana między innymi po-przez konstytucyjne prawo zaskarżania orzeczeń sądowych wydanych w pierwszej instancji”; – „prawa do równego traktowania przez władzę sądowniczą (art. 32 ust. 1 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji) wszystkich obywateli, będących w tej samej sytuacji faktycznej i prawnej” (s. 2 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). 3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 6 listopada 2020 r. (którego odpis został doręczony pełnomocnikowi skarżącego 13 listopada 2020 r.) – na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) – skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) jednoznaczne wskazanie ostatecznego orzeczenia, w rozumieniu art. 79 Konstytu-cji, w związku z którym wniesiona została skarga konstytucyjna; 2) udokumentowanie daty doręczenia orzeczenia wskazanego jako ostateczne zgodnie z punktem 1; 3) podanie, czy od wskazanego – zgodnie z punktem 1 – ostatecznego orzeczenia zo-stał wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia; 4) doręczenie odpisu poświadczonego za zgodność z oryginałem: a) wyroku Sądu Okręgowego w W. z 17 lutego 2020 r. (sygn. akt […]) wraz z uzasad-nieniem, b) postanowień Sądu Apelacyjnego w W. z 2 czerwca 2920 r., 30 czerwca 2020 r. i 14 lipca 2020 r. (sygn. akt […]), c) apelacji pozwanego z 22 marca 2020 r. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z 17 lu-tego 2020 r. (sygn. akt […]), d) oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania z 22 marca 2010 r., e) wniosku z 15 czerwca 2020 r. o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia postano-wienia Sądu Apelacyjnego w W. z 2 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]), OTK ZU B/2022 Ts 134/20 poz. 110 3 f) zażalenia pozwanego z 30 lipca 2020 r. na postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z 14 lipca 2020 r. (sygn. akt […]). W sporządzonym przez pełnomocnika piśmie procesowym, wniesionym do Trybunału 20 listopada 2020 r. (data nadania), skarżący wykonał powyższe zarządzenie przez złożenie do akt poświadczonych odpisów dokumentów, o które został wezwany. Wyjaśnił także, że w jego sprawie ostatecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji jest posta-nowienie Sądu Apelacyjnego w W. z 30 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu wnio-sku pozwanego o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia postanowienia tego sądu z 2 czerw-ca 2020 r. (sygn. akt […]) o oddaleniu wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. Udokumentował także datę doręczenia mu tego orzeczenia 6 lipca 2020 r. oraz oświadczył, że nie składał nadzwyczajnego środka zaskarżenia od tego rozstrzygnięcia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. 2. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie uczyniono art. 3942 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.) w brzmieniu: „§ 1. Zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienie tego sądu o odrzuceniu apelacji. § 11. Zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje także na postano-wienia tego sądu, których przedmiotem jest: 1) odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwołanie, 2) oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, 3) zwrot kosztów procesu, o ile nie wniesiono skargi kasacyjnej, 4) zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, 5) skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzyw-nę, 6) zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka, 7) odmowa zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia – z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. § 2. W postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia, o którym mowa w § 1 i 11, przepisy art. 394 § 2 i 3 oraz art. 395-397 stosuje się odpowiednio”. Jako wzorce kontroli skarżący powołał trzy grupy przepisów: – art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 1 Konstytucji; – art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji; – art. 32 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 2 (w skardze omyłkowo zapisany jako „art. 32 ust. 3”, gdyż takiego przepisu nie ma w ustawie zasadniczej) w związku z art. 45 ust. 1 Kon-stytucji. 3. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej przysługuje każdemu, czyje konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone w wyniku wydania w jego sprawie ostatecznego rozstrzygnięcia, opartego na niezgodnym z Konstytucją przepisie ustawy lub innego aktu normatywnego. Przesłanki dopuszczalności rozpoznania OTK ZU B/2022 Ts 134/20 poz. 110 4 zarzutów przedstawionych w skardze konstytucyjnej zostały doprecyzowane w art. 44, art. 53 i art. 77 u.o.t.p.TK. W myśl art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna może być wniesio-na po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Skarga – poza wymaganiami dotyczącymi pisma procesowego – powinna zawierać m.in. dokładne określenie przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na pod-stawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący do-maga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. Wyrok, decyzję lub inne rozstrzygnięcie wydane na podstawie zakwestionowanego aktu normatywnego załącza się do skargi (art. 53 ust. 2 u.o.t.p.TK). Wyczerpanie drogi prawnej jest warunkiem koniecznym z punktu widzenia subsydiar-ności skargi konstytucyjnej. Tradycyjnie rozumiane jest ono w orzecznictwie Trybunału Kon-stytucyjnego jako skorzystanie przez skarżącego z przysługujących zwyczajnych środków odwoławczych. Innymi słowy, skarżący musi w toku instancji wykorzystać dostępne mu zwykłe środki prawne, zapobiegające uzyskaniu przez orzeczenie waloru prawomocności. Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 17 grudnia 2009 r., sygn. Ts 68/08 (OTK ZU nr 6/B/2009, poz. 449) „oznacza to, z jednej strony, że skarga konstytucyjna jest niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie stało się prawomocne wskutek zaniechania wniesienia zwykłego środka zaskarżenia lub nie został on rozpoznany z przyczyn formalnych leżących po stronie skarżącego; z drugiej zaś – że prawo wniesienia skargi konstytucyjnej powstaje z chwilą doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku lub postanowienia, nawet jeżeli – w danych okolicznościach – możliwe byłoby jego wzruszenie przy pomocy środków nad-zwyczajnych: skargi kasacyjnej czy skargi o wznowienie postępowania”. Uprawomocnienie nadaje rozstrzygnięciu walor ostateczności w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Należy przy tym przypomnieć, że wystąpienie ze środkami o charakterze nadzwyczaj-nym nie zawiesza biegu terminu wniesienia skargi konstytucyjnej. Podjęcie dalszych kroków zmierzających do wzruszenia prawomocnego orzeczenia, także wówczas, gdy towarzyszy im wydanie w sprawie dalszych rozstrzygnięć, nie mieści się w zakresie pojęcia „wyczerpanie drogi prawnej”. Stanowisko to Trybunał prezentuje konsekwentnie, bez względu na to, w ja-kim postępowaniu (cywilnym, sądowoadministracyjnym, lub karnym) zapadło konkretne roz-strzygnięcie (por. m.in. postanowienia z: 7 lutego 2006 r., sygn. Ts 63/05, OTK ZU nr 1/B/2006, poz. 36; 25 lipca 2006 r., sygn. Ts 143/06, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 55; 16 maja 2007 r., sygn. Ts 105/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 123; 16 maja 2007 r., sygn. Ts 99/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 119; 16 maja 2007 r., sygn. Ts 144/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 130; 4 października 2007 r., sygn. Ts 47/07, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 67; 27 listopada 2007 r., sygn. Ts 107/07, OTK ZU nr 1/B/2008, poz. 39; 8 stycznia 2008 r., sygn. Ts 162/06, OTK ZU nr 1/B/2008, poz. 16 oraz 19 stycznia 2011 r., sygn. Ts 268/10, OTK ZU nr 3/B/2011, poz. 266; zob. także: Z. Czeszejko-Sochacki, L. Garlicki, J. Trzciński, Komen-tarz do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, Warszawa 1999, s. 165). Skarżący powinien zatem wskazać prawomocne rozstrzygnięcie, które zostało wydane w oparciu o zaskarżony akt normatywny. Tylko regulacja prawna, będąca podstawą ostatecz-nego orzeczenia odnoszącego się do praw lub wolności skarżącego, może być przedmiotem skargi, która – w przeciwnym wypadku – nabrałaby charakteru actio popularis (por. m.in. postanowienia z: 10 marca 2010 r., sygn. Ts 221/08, OTK ZU nr 3/B/2010, poz. 171; 14 czerwca 2010 r., sygn. Ts 123/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 442; 27 lipca 2010 r., sygn. Ts 115/09, OTK ZU nr 1/B/2011, poz. 39 oraz 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15). Wskazanie takiego przepisu nie jest bowiem czysto „techniczną czyn-nością”. Jak zauważył Trybunał w postanowieniu z 14 maja 2003 r., sygn. Ts 56/02 (OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 91): „nie chodzi (…) o wskazanie jakiegokolwiek – podjętego w toku po- OTK ZU B/2022 Ts 134/20 poz. 110 5 stępowania – orzeczenia sądu, ale takiego, które nadać mogło ostateczny charakter meryto-rycznemu rozstrzygnięciu o konstytucyjnych prawach lub wolnościach skarżącego, wydane-mu na podstawie zakwestionowanych w skardze przepisów”. Innymi słowy, chodzi o władcze rozstrzygnięcie, które ostatecznie – i choćby pośrednio – określa sytuację prawną skarżącego i ma znaczenie dla realizacji jego uprawnień. Modyfikację położenia prawnego jednostki Trybunał Konstytucyjny tradycyjnie ujmuje w kategoriach „pogorszenia” (por. m.in. posta-nowienia z: 17 grudnia 1997 r., sygn. Ts 22/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 10; 12 sierpnia 1998 r., sygn. Ts 62/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 71; 13 października 1998 r., sygn. Ts 117/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 43; 4 grudnia 2000 r., sygn. SK 10/99, OTK ZU nr 8/2000, poz. 300; 7 sierpnia 2001 r., sygn. Ts 68/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 296; 26 maja 2008 r., sygn. SK 8/08, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 72). W kontekście powyższych uwag analiza stanu faktycznego niniejszej sprawy wskazu-je, że skarżący nie uzyskał ostatecznego orzeczenia wydanego na podstawie kwestionowane-go przepisu k.p.c. Zaniechanie to wyklucza możliwość merytorycznego rozpoznania niniej-szej skargi konstytucyjnej. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego dla zbadania zgodności z Konstytucją przepisów zamykających drogę sądową bądź wyklucza-jących dopuszczalność wniesienia do sądu określonego środka prawnego konieczne jest uprzednie uzyskanie orzeczenia w przedmiocie odrzucenia niedopuszczalnego z mocy prawa środka. Dopiero dysponując takim orzeczeniem, skarżący mógłby dochodzić stwierdzenia naruszenia prawa do sądu (por. w szczególności postanowienia z: 15 grudnia 2009 r., sygn. Ts 173/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 25; 19 marca 2010 r. sygn. Ts 157/09, OTK ZU nr 4/B/2010, poz. 290; 21 czerwca 2010 r., sygn. Ts 243/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 454; 6 lipca 2011 r., sygn. Ts 154/10, OTK ZU nr 4/B/2011, poz. 318; 2 lutego 2016 r., sygn. Ts 184/15, OTK ZU B/2016, poz. 159 oraz 5 kwietnia 2017 r., sygn. Ts 222/16, OTK ZU B/2017, poz. 81, a także postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Dla merytorycznej oceny zarzutów skarżącego konieczne było zatem wniesienie w terminie tygodnia (argumentum ex art. 394 § 2 k.p.c.) od doręczenia postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 2 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) o oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych zażalenia na to rozstrzygnięcie. Choć w analizowanym stanie faktycznym nie budziło wątpliwości, że skarżącemu nie przysługiwało zażalenie, nie powinien był on – mając w perspektywie postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym – zrezygnować z tego środka zaskarżenia. Tylko w ten sposób mógł bowiem doprowadzić do wydania, w oparciu o kwestionowaną regulację, postanowienia o odrzuceniu zażalenia, a tym samym do „ujawnienia” przedmiotu skargi konstytucyjnej (tak – w podobnej sprawie na gruncie pro-cedury cywilnej – powołane postanowienie w sprawie o sygn. SK 36/12; por. także – na gruncie procedury karnej – powołane postanowienie w sprawie o sygn. SK 65/13). Zachowanie skarżącego zasadniczo różniło się od opisanego wyżej modelowego modus procedendi. Określenie przedmiotu skargi zostało przezeń „wymuszone” bezcelowym – z punktu widzenia toczącego się postępowania – wnioskiem o sporządzenie pisemnego uza-sadnienia postanowienia o oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów postępowania apela-cyjnego. Na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy Trybunał stwierdza, że kwestionowa-ny w skardze art. 3942 k.p.c. nie był normatywną podstawą postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 30 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]), z którym skarżący wiąże naruszenie jego konsty-tucyjnych praw i wolności. Przepis ten nie determinował treści tego rozstrzygnięcia. Nieuzy-skanie przez skarżącego ostatecznego orzeczenia opartego na normie nieprzewidującej „pro-cedury odwoławczej” odnośnie do postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych sprawia, że analizowana skarga nie odpowiada wymaga-niom określonym w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Uniemożliwia OTK ZU B/2022 Ts 134/20 poz. 110 6 to jej merytoryczne rozpoznanie oraz przekłada się na odmowę nadania dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK. 4. Na marginesie należy również zwrócić uwagę, że skarżący 30 lipca 2020 r. wniósł zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z 30 lipca 2020 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu apelacji z powodu nieuiszczenia opłaty sądowej. We wskazanym środku odwo-ławczym skarżący mógł przedstawić (i to uczynił) argumentację podważającą niezwolnienie go od kosztów postępowania apelacyjnego, które przełożyło się na odrzucenie apelacji. Ozna-cza to, że w obecnym stanie prawnym – choć „klasyczna” ścieżka odwoławcza od postano-wienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych nie jest przewidziana – możliwa jest kontrola takiego rozstrzygnięcia wpadkowego w ramach zażalenia na postanowienie o odrzu-ceniu nieopłaconego środka odwoławczego. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.