Ts 149/18

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 25 marca 2022 r. Pozycja 67 POSTANOWIENIE z dnia 22 lutego 2022 r. Sygn. akt Ts 149/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina – przewodniczący Michał Warciński – sprawozdawca Wojciech Sych, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym, zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego z 31 grudnia 2020 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej J.P., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 28 września 2018 r. (data nadania), J.P. (dalej: skarżący) – reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru – zarzucił niezgodność: 1) art. 24 ust. 6g pkt 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-czeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, ze zm.; dalej: u.s.u.s.), w zakresie, w jakim określają początek biegu terminu przedawnienia jako zaistnienie jednej z dwóch wymienio-nych w tym przepisie sytuacji, w oderwaniu od momentu powstania nadpłaty, z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 24 ust. 6c i 6f u.s.u.s. z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji. Zdaniem skarżącego zaskarżone przepisy u.s.u.s. w sposób nieproporcjonalny i nieu-zasadniony ingerują w prawo własności ubezpieczonych przez to, że uniemożliwiają im zwrot nienależnie uiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne, a także przez to, iż w pierwszej kolejności uprawniają płatników, a nie ubezpieczonych, do ubiegania się o zwrot nadpłaco-nych składek. 2. Postanowieniem z 31 grudnia 2020 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). OTK ZU B/2022 Ts 149/18 poz. 67 2 W ocenie Trybunału – w sprawie poprzedzającej wniesienie skargi konstytucyjnej – odmowa zwrotu skarżącemu uiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne nie wynikała samoistnie z zaskarżonych w niniejszej sprawie przepisów u.s.u.s. (zwłaszcza w zakresie wskazanym przez skarżącego), lecz z obowiązującego w okresie od 1 stycznia 1986 r. do 25 listopada 1990 r. stanu prawnego ukształtowanego uchwałą nr 123 Rady Ministrów z dnia 3 września 1984 r. w sprawie zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za granicą u pracodawców zagranicznych (M.P. Nr 23, poz. 157, ze zm.; dalej: uchwała z 1984 r.) – po jej nowelizacji uchwałą nr 170 Rady Ministrów z dnia 28 października 1985 r. zmieniającą uchwałę w sprawie zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za granicą u pracow-ników zagranicznych (M.P. Nr 35, poz. 232; dalej: uchwała z 1985 r.). Tym samym skarżący w sposób nieprawidłowy wskazał przedmiot skargi konstytucyjnej w postaci art. 24 ust. 6c, 6f i 6g u.s.u.s., zamiast § 6 ust. 2 uchwały z 1984 r. (w brzmieniu ustalonym przez § 1 pkt 4 uchwały z 1985 r.). W myśl zaś art. 67 ust. 1 u.o.t.p.TK Trybunał Konstytucyjny jest związa-ny przedmiotem skargi konstytucyjnej i nie może samodzielnie go modyfikować ani rozsze-rzać. Ponadto Trybunał uznał zarzuty skargi konstytucyjnej za oczywiście bezzasadne. W niniejszej sprawie nie doszło bowiem do ingerencji w „istotę” prawa skarżącego do zabez-pieczenia społecznego, a pośrednio – także w sferę jego praw majątkowych, gdyż skarżący – jak wynika z treści skargi konstytucyjnej oraz ustaleń sądów ubezpieczeń społecznych obu instancji – uzyskał świadczenie emerytalne z niemieckiego systemu zaopatrzenia emerytalne-go, ustalone m.in. na podstawie art. 4 Umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Re-publiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, podpisanej w War-szawie dnia 9 października 1975 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101). Gdyby zaś skarżący zdecydował się na uzyskanie świadczenia emerytalnego wypłacanego przez Zakład Ubezpie-czeń Społecznych, wówczas składki odprowadzone do polskiego organu rentowego stanowi-łyby podstawę ustalenia wysokości należnego mu świadczenia emerytalnego. Odpis powyższego postanowienia wraz z uzasadnieniem został doręczony pełnomoc-nikowi skarżącego 26 stycznia 2021 r. 3. W sporządzonym przez pełnomocnika piśmie procesowym, wniesionym do Trybu-nału Konstytucyjnego 2 lutego 2021 r. (data nadania), skarżący złożył zażalenie na postano-wienie z 31 grudnia 2020 r. Zarzucił w nim Trybunałowi „naruszenie prawa materialnego, to jest art. 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji przez ich nieprawidłową interpretację oraz nierozpoznanie istoty sprawy wskazanej w skardze konstytucyjnej, jak również art. 67 ust. 1 i 2 Konstytucji przez jego zastosowanie w sytuacji, gdy istota sporu w zasadzie nie do-tyczy omawianej materii”. Skarżący podniósł, że „[w] skardze konstytucyjnej w sposób celo-wy i zamierzony nie kwestionowano zgodności skarżonych przepisów z art. 67 ust. 1 i 2 Kon-stytucji, albowiem skarga ta jedynie pośrednio dotyczy tego przepisu, to jest w tym zakresie, że u jej podstaw zaległ spór z prawa zabezpieczenia społecznego. Problemem konstytucyjnym w tej sprawie jest odpowiedź zaś na pytanie, czy państwo jest konstytucyjnie uprawnione do dokonania de facto wywłaszczenia obywatela pod płaszczykiem pobierania składek na ubez-pieczenia społeczne, które to składki nie były powiązane z żadnym uprawnieniem emerytal-no-rentowym”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie Trybu-nału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, OTK ZU B/2022 Ts 149/18 poz. 67 3 w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym, badając w szcze-gólności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdzono istnienie przesłanek od-mowy nadania skardze dalszego biegu (art. 37 ust. 1 pkt 4 lit. c w związku z art. 61 ust. 7 u.o.t.p.TK). 2. Trybunał stwierdza, że rozpatrywane zażalenie nie podważyło zasadności odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. 3. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego w przedmiocie wykładni art. 79 ust. 1 Konstytucji, aby można było uznać skargę konstytucyjną za dopusz-czalną, musi występować ścisła relacja (związek) pomiędzy treścią orzeczenia, zaskarżonym przepisem aktu normatywnego a postawionym zarzutem niezgodności tego przepisu z okre-śloną normą konstytucyjną (zob. m.in. postanowienia TK z: 13 listopada 2007 r., sygn. SK 40/06, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 137; 17 grudnia 2013 r., sygn. Ts 100/13, OTK ZU nr 6/B/2013, poz. 611; 4 marca 2014 r., sygn. Ts 88/13, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 147; 10 lipca 2014 r., sygn. Ts 224/12, OTK ZU nr 5/B/2014, poz. 385; 1 października 2014 r., sygn. Ts 193/13, OTK ZU nr 5/B/2014, poz. 429; 22 października 2014 r., sygn. Ts 12/13, OTK ZU nr 5/B/2014, poz. 393; 8 listopada 2016 r., sygn. Ts 294/15, OTK ZU B/2016, poz. 507; 20 listopada 2017 r., sygn. Ts 69/16, OTK ZU B/2018, poz. 89; 21 marca 2018 r., sygn. Ts 64/17, OTK ZU B/2018, poz. 70; 5 kwietnia 2018 r., sygn. Ts 65/17, OTK ZU B/2018, poz. 88 oraz 17 grudnia 2018 r., sygn. Ts 190/17, OTK ZU B/2019, poz. 63, a także postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35; zob. również wyrok TK z 20 grudnia 2017 r., sygn. SK 37/15, OTK ZU A/2017, poz. 90). Z tego wynika, że Trybunał Konstytucyjny – przy ocenie skargi konstytucyjnej (która jest indywidualnym, konkretnym środkiem ochrony praw jednostki) – nie może pomijać żad-nej okoliczności stanu faktycznego i prawnego przy badaniu, czy skarżący w sposób prawi-dłowy wskazał przedmiot kontroli. Skarżący w skardze konstytucyjnej skupił się na kwestionowaniu konstytucyjności przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, ze zm.; dalej: u.s.u.s.) w odniesieniu do początku biegu terminu prze-dawnienia roszczenia o zwrot nienależnie uiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne. Wprawdzie taki zarzut procesowy został podniesiony przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na odwołanie skarżącego od decyzji tego organu z 2 marca 2016 r. (nr […]), niemniej jednak nie stanowił on podstawy niekorzystnych dla skarżącego orzeczeń sądów ubezpieczeń społecznych obu instancji. Wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z 25 kwietnia 2017 r. (sygn. akt […]) oparty był na następujących przesłankach: – braku legitymacji skarżącego do żądania zwrotu uiszczonych składek; – ustaleniu, że w spornym okresie (zgodnie z ówczesnymi regulacjami prawnymi) od-prowadzone przez pracodawcę skarżącego składki na ubezpieczenia społeczne były należne; – okoliczności, że w stanie prawnym obowiązującym przed reformą systemu emery-talno-rentowego (czyli do 31 grudnia 1998 r.) składki na ubezpieczenia społeczne były finan-sowane i odprowadzane wyłącznie przez pracodawcę (płatnika) bez obniżenia wynagrodzenia pracownikowi i to on – w świetle obowiązujących regulacji u.s.u.s. – może domagać się ich zwrotu od organu rentowego; ubezpieczonemu zwracane są nienależnie odprowadzone skład-ki, ale wyłącznie w części przez niego finansowanej (co ma miejsce dopiero od 1 stycznia 1999 r. – art. 16 ust. 1 u.s.u.s.) i to w przypadku zlikwidowania pracodawcy przy jednocze-snym braku jego następcy prawnego. Aprobując powyższe, Sąd Apelacyjny w Ł. w wyroku z 24 maja 2018 r. (sygn. akt […]) stwierdził ponadto, że okoliczność pobierania przez skarżącego emerytury z systemu zaopatrzenia emerytalnego Republiki Federalnej Niemiec nie stanowi podstawy do żądania OTK ZU B/2022 Ts 149/18 poz. 67 4 zwrotu uiszczonych składek na ubezpieczenia społeczne w Polsce, skoro na ich podstawie nie jest wypłacane świadczenie przez polski organ rentowy. Składki mają bowiem charakter pu-blicznoprawny i stanowią podstawę do nabycia przez ubezpieczonego prawa do polskiego świadczenia emerytalnego, o ile wystąpi z odpowiednim wnioskiem o jego przyznanie. Także Sąd Najwyższy, który rozpatrywał skargę kasacyjną skarżącego, w wyroku z 23 stycznia 2020 r. (sygn. akt […]) stwierdził, że odprowadzenie w spornym okresie składek miało umo-cowanie w ówczesnym stanie prawnym. Reasumując, sformułowane w skardze konstytucyjnej zarzuty nie miały oparcia w wydanych wobec skarżącego orzeczeniach sądów ubezpieczeń społecznych obu instancji. Z tego powodu skarga – zamiast pełnić funkcję indywidualnego środka ochrony praw jed-nostki związanego z konkretnym stanem faktycznym – nabrała charakteru abstrakcyjnego (actio popularis), który nie mieści się w regulacji art. 79 ust. 1 Konstytucji. Wobec powyższego Trybunał Konstytucyjny prawidłowo stwierdził w zaskarżonym postanowieniu z 31 grudnia 2020 r., że skarżący niewłaściwie wskazał przedmiot skargi kon-stytucyjnej w postaci art. 24 ust. 6c, 6f i 6g u.s.u.s., zamiast § 6 ust. 2 uchwały nr 123 Rady Ministrów z dnia 3 września 1984 r. w sprawie zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za granicą u pracodawców zagranicznych (M.P. Nr 23, poz. 157, ze zm.) w brzmie-niu nadanym przez § 1 pkt 4 uchwały nr 170 Rady Ministrów z dnia 28 października 1985 r. zmieniającej uchwałę w sprawie zasad podejmowania pracy przez obywateli polskich za gra-nicą u pracowników zagranicznych (M.P. Nr 35, poz. 232). 4. Należy ponadto zwrócić uwagę, że z utrwalonego orzecznictwa Trybunału Konsty-tucyjnego wynika, że prawo do emerytury, jak i prawo do renty, nie należą do praw majątko-wych i dlatego też art. 64 Konstytucji nie stanowi adekwatnego wzorca kontroli odnośnie do regulacji prawa emerytalno-rentowego (zob. postanowienia TK z: 5 listopada 2012 r. i 13 marca 2013 r., sygn. Ts 43/12, OTK ZU nr 2/B/2013, poz. 205 i 206; 12 czerwca 2013 r., Ts 233/11, OTK ZU nr 4/B/2013, poz. 337 oraz 19 stycznia 2016 r. i 12 kwietnia 2016 r., sygn. Ts 2/15, OTK ZU B/2016, poz. 331 i 332). Z tego też powodu rozważania Trybunału w punkcie 5 uzasadnienia prawnego zaskarżonego postanowienia w zakresie oceny zasadno-ści skargi konstytucyjnej były w pełni prawidłowe. W związku z powyższym należało postanowić jak w sentencji.